बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XIV. Sl. 29-32] चतुर्दशोऽध्यायः 165
and Meru, the Kuru country (north and south), the
Kshudra meenas, Kaikayas, Vasatis, Yamunas, Bhoga-
prasttha, the Arjunayanas, Agneedhras, Adarsas, Antar-
dweepa, Trigartha, the Turagananas, the Svamukhas,
Kesadharas, Chipitanasikas (flat noses), Daserakas,
Vatadhanas, Saradhanas, Taxila, Pushkalavata, Kaila-
vata, the Kanthadhanas, Ambaravata, Madrakas, Malwa,
Pauravas, Kachcharas, Dandapingalakas, Manahalas,
Huns, Kohalas, Seetakas, Mandavyas, Bhutapura, Gand-
hara, Yasovatee, the Hematalas, Kshatriyas, the Khacha-
ras, the Gavyas, the Yaudheyas, Dasameyas, Syamakas
and Kshemadhurtas.
ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः ।
अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरन्ध्रवनराष्ट्राः ॥२९॥
ब्रह्मपुरदार्बडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः ।
भल्लाः पटोलजटासुरकुनटखसघोषकुचिकारख्याः ॥३०॥
एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविष्ठाश्च ।
पौरवचीरनिवासित्रिनेत्रमुञ्जाद्रिगन्धर्वाः ॥३१॥
Slokas 29-31—In the north east are situated Meruka,
Nashtarajya, Pasupala, Keera, Kashmir, the Abhisaras,
Daradas, Tanganas, Kulutas, Sairindhras, Vanarashtras,
Brahmapura, the Darvas, Damaras, Vanarajya, Kiratas,
China, the Kaunindas, Bhallas, Patolas, Jatasuras,
Kunatas, Khasas, Ghoshas, Kuchikas, one-footed men, the
Anuviddhas, gold regions, Vasudhanas, Divishtas, Paura-
vas, people clad in bark, Trinetras, Mount Munja and the
Gandharvas.
वगैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।
पाञ्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ॥३२॥

166 बृहत्संहितायाम् [ XIV. 33.—XV.1-3
आवन्तोऽथानर्त्तो मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः ।
राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥३३॥
Slokas 32-33—When these groups of asterisms be-
ginning with Krittika are hurt by malefic planets, the
kings of the following countries will in their order be
destroyed :—Panchala, Magadha, Kalinga, Avantee,
Anarta, Sindhusauveera, Harahoura, Madra and Kuninda.
Thus ends the 14th Adhyaya on the 'Divisions of the Globe.'
नक्षत्रव्यूहः ॥१५॥ Allotment of animate and
inanimate objects to the several asterisms.
आग्नेये सितकुसुमाहिताग्निमन्त्रज्ञसूत्रभाष्यज्ञाः ।
आकरिकनापिताद्विजघटकारपुरोहिताब्दज्ञाः ॥१॥
Sloka 1.—To Krithika are assigned: white flowers,
Brahmins performing daily Agnihotra, reciters of sacred
hymns, those who know the sacrificial rules, grammarians,
miners, barbers, Brahmins, potters, priests and astrologers.
रोहिण्यां सुव्रतपण्यभूपधनियागयुक्तशाकटिकाः ।
गोवृषजलचरकर्षकशिलोच्चयैश्वर्यसम्पन्नाः ॥२॥
Sloka 2.—To Rohini are assigned: observers of vows,
merchandises, kings, wealthy persons, Yogins, cartmen,
cows, bulls aquatic animals, agriculturists, mountains
and men in authority.
मृगशिरसि सुरभिवस्त्राब्जकुसुमफलरत्नवनचरविहङ्गाः ।
मृगसोमपीथिगान्धर्वकामुका लेखहाराश्च ॥३॥
Sloka 3.—To Mrigasiras—fragrant things, garments,
aquatic products, flowers, fruits, gems, foresters, birds,

Adh. XV. Sl. 4-8. ] पञ्चदशोऽध्यायः 167
beasts, drinkers of Soma juice, musicians, lovers and
letter-bearers.
रौद्रे वधबन्धानृतपरदारस्तेयशाठ्यभेदरताः ।
तुषधान्यतीक्ष्णमन्त्राभिचारवेतालकर्मज्ञाः ॥४॥
Sloka 4.—To Ardra—Slayers, catchers, liars, adul-
terers, thieves, rogues, sowers of discord, husk-grain,
cruel-minded people, charmers, sorcerers and men versed
in the art pertaining to goblins.
आदित्ये सत्यौदार्यशौचकुलरूपधियशोऽर्थयुताः ।
उत्तमधान्यं वणिजः सेवाभिरताः सशिल्पजनाः ॥५॥
Sloka 5.—To Punarvasu—truthful, charitably-dis-
posed, pure, high-born, handsome, intelligent, renowned
and ricn men, valuable grain, merchants, servants
and artisans.
पुष्ये यवगोधूमाः शालीक्षुवनानि मन्त्रिणो भूपाः ।
सलिलोपजीविनः साधवश्च यज्ञेष्टिसक्ताश्च ॥६॥
Sloka 6.—To Pushya—barley, wheat, rice, sugar-
cane, forests, ministers, kings, fishermen and the like,
honest-folk and persons engaged in big and small
sacrifices.
अहिदैवे कृत्रिमकन्दमूलफलकीटपन्नगविषाणि ।
परधनहरणाभिरतास्तुषधान्यं सर्वभिषजश्च ॥७॥
Sloka 7.—To Aslesha—counterfeits, bulbs, roots,
fruits, worms, reptiles, poison, robbers, husk-grain and all
classes of physicians.
पित्र्ये धनधान्याढ्याः कोष्ठागाराणि पर्वताश्रयिणः ।
पितृभक्तवणिक्शूराः क्रव्यादः स्त्रीद्विषो मनुजाः ॥८॥

168 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 9-13
Sloka 8.—To Magha—people rich in money and
corn, granaries, mountaineers, men who are dovoted to
their elders and manes, merchants, heroes, carnivorous
beings and women-haters.
प्राक्फल्गुनीषु नटयुवतिसुभगगान्धर्वशिल्पिपण्यानि ।
कर्पासलवणमाक्षिकतैलानि कुमारकाश्चापि ॥९॥
Sloka 9.—To Purvaphalguni—actors, young dam-
sels, amiable persons, musicians, artists, merchandises,
cotton, salt, honey, oil and boys.
आर्यम्णे मार्दवशौचविनयपाखण्डिदानशास्त्ररताः ।
शोभनधान्यमहाधनकर्मानुरताः समनुजेन्द्राः ॥१०॥
Sloka 10.—To Uttaraphalguni—mild, pure, modest,
heretical, charitable and learned persons, fine corn, highly
wealthy men, those intent on their duties and kings.
हस्ते तस्करकुञ्जररथिकमहामात्रशिल्पिपण्यानि ।
तुषधान्यं श्रुतयुक्ता वणिजस्तेजोयुताश्चात्र ॥११॥
Sloka 11.—To Hasta—robbers, elephants, charioteers
elephant-drivers, artisans, merchandises, husked-grain,
men versed in the Vedas, traders and energetic men.
त्वाष्ट्रे भूषणमणिरागलेख्यगान्धर्वगन्धयुक्तिज्ञाः ।
गणितपडुतन्तुवायाः शालाक्या राजधान्यानि ॥१२॥
Sloka 12.—To Chittra—persons skilled in the art
of ornamenting, jewelry, painting, writing, singing and
perfumery, as well as mathematicians, weavers, opthalmic
physicians and king’s corn.
स्वातौ खगमृगतुरगा वणिजो धान्यानि वातबहुलानि ।
अस्थिरसौहृदलघुसत्त्वतापसाः पण्यकुशलाश्च ॥१३॥

Adh. XV. Sl. 14-18] पञ्चदशोऽध्यायः 169
Sloka 13—.To Swati—birds, beasts, horses, traders,
corn, such produces of the field as cause flatulence
(கடலை, Bengal gram, etc), fickle-minded friends, feeble
characters, ascetics and connoisseurs of wares.
इन्द्राग्निदैवते रक्तपुष्पफलशाखिनः सतिलमुद्गाः ।
कर्पासमाषचणकाः पुरन्दरहुताशभक्ताश्च ॥१४॥
Sloka 14.—To Visakha—tree with red blossoms
and fruits, sesamum, green-gram, cotton, black gram,
Bengal gram and men devoted to Indra and Agni.
मैत्रे शौर्यसमेता गणनायकसाधुगोष्ठियानरताः ।
ये साधवश्च लोके सर्वं च शरत्समुत्पन्नम् ॥१५॥
Sloka 15.—To Anuradha—men of prowess, heads
of corporations, friends of the good, those delighting in
assemblies, travellers, honest people in the world and all
things that grow in autumn.
पौरन्दरेऽतिशूराः कुलवित्तयशोऽन्विताः परस्वहृतः ।
विजिगीषवो नरेन्द्राः सेनानां चापि नेतारः ॥१६॥
Sloka 16.—To Jyeshtha—great martial heroes, those
that are endowed with noble family, wealth, and fame,
thieves, monarchs intent on conquest and commandants.
मूले भेषजभिषजो गणमुख्याः कुसुममूलफलवार्ताः ।
बीजान्यतिधनयुक्ताः फलमूलैर्ये च वर्त्तन्ते ॥१७॥
Sloka 17.—To Moola-medicines, physicians, deacons
of corporations, persons dealing in flowers, roots and
fruits, seeds, very rich men and those that feed on fruits
and roots.
आप्ये मृदवो जलमार्गगामिनः सत्यशौचधनयुक्ताः ।
सेतुकरवारिजीविकफलकुसुमान्यम्बुजातानि ॥१८॥
बृ. स. 22

170 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 19-23
Sloka 18.—To Purvashadha—tender-hearted men,
navigators, fishermen, aquatic animals, etc., those who
are devoted to truth, purity and wealth, constructors of
bridges, those that live by water, and aquatic fruits and
flowers.
विश्वेश्वरे महामात्रमल्लकारितुरगदेवतासक्ताः ।
स्थावरयोगा भोगान्विताश्च ये तेजसा युक्ताः ॥१९॥
Sloka 19.—To Uttarashadha—mahouts, wrestlers,
elephants, horses, devotees of gods, immoveables, warriors,
persons enjoying pleasures and militant persons.
श्रवणे मायापटवो नित्योद्युक्ताश्च कर्मसु समर्थाः ।
उत्साहिनः सधर्मा भागवताः सत्यवचनाश्च ॥२०॥
Sloka 20.—To Sravana—jugglers, the ever-active,
able, energetic and righteous men, devotees of Vishnu
and truthful persons.
वसुभे मानोन्मुक्ताः क्लीबाश्चलसौहृदाः स्त्रियां द्वेष्याः ।
दानाभिरता बहुवित्तसंयुताः शमपराश्च नराः ॥२१॥
Sloka 21.—To Dhanishtha—men without pride,
eunuchs, fickle friends, men obnoxious to their wives,
charitable, very rich and peace-loving persons.
वरुणेशे पाशिकमत्स्यबन्धजलजानि जलचराजीवाः ।
सौकरिकरजकशौण्डिकशाकुनिकाश्चापि वर्गेऽस्मिन् ॥२२॥
Sloka 22.—To Satabhishak—snarers, anglers, aqua-
tic products and dealers in fish, etc., as well as boar-
hunters, washermen, distillers and fowlers.
आजे तस्करपशुपालहिंस्रकीनाशनीचशठचेष्टाः ।
धर्मव्रतैर्वििरहिता नियुद्धकुशलाश्च ये मनुजाः ॥२३॥

Adh. XV. Sl. 24-29.] पञ्चदशोऽध्यायः 171
Sloka 23.—To Purvabhadra—robbers, cowherds,
murderous persons, niggards, low and false-hearted
people, those who are devoid of virtue and religious obser-
vances, and those that are clever in duel.
आहिर्बुध्न्ये विप्राः क्रतुदानतपोयुता महाविभवाः ।
आश्रमिरणः पाखण्डा नरेश्वराः सारधान्यं च ॥२४॥
Sloka 24.—To Uttarabhadra—Brahmins, those that
are devoted to sacrifices, charity and penance, very rich
persons, hermits, heretics, monarchs and valuable corn.
पौष्णे सलिलजफलकुसुमलवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानि ।
सुरभिकुसुमानि गन्धा वणिजो नौकर्णधाराश्च ॥२५॥
Sloka 25.—To Revati—aquatic fruits, flowers and
the like, salt, gems, conch shell, pearls, lotuses, perfumes,
fragrant flowers, traders and helmsmen.
अश्विन्यामश्वहराः सेनापतिवैद्यसेवकास्तुरगाः ।
तुरगारोहा वणिजो रूपोपेतास्तुरगरक्षाः ॥२६॥
Sloka 26.—To Aswini—horse-dealers, commandants,
physicians, attendants, horses, horse-riders, traders, hand-
some persons and horse-grooms.
याम्येऽसृक्पिशितभुजः क्रूरा वधबन्धताडनासक्ताः ।
तुषधान्यं नीचकुलोद्भूवा विहीनाश्च सत्वेन ॥२७॥
Sloka 27.—To Bharani—those that feed on blood
and flesh, cruel men, slayers, catchers, cudgellers, husk-
grain, low-born persons and men wanting in character.
पूर्वात्रयं सानलमग्रजानां राज्ञां तु पुष्येण सहोत्तराणि !
सपौष्णमत्र पितृदैवतं च प्रजापतेर्भं च कृषीवलानाम् ॥२८॥
आदित्यहस्ताभिजदाश्विनानि वणिग्जनानां प्रवदन्ति तानि ।
मूलत्रिनेत्रानिलवारुणानि भान्युग्रजातेः प्रभविष्णुतायाः ॥२९॥

172 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 30-32
सौम्यैन्द्रचित्रावसुदैवतानि सेवाजनस्वाम्यमुपागतानि ।
सार्प विशाखा श्रवणो भरण्यश्चण्डालजातेरभिनिर्दिशन्ति ॥३०॥
Slokas 28-30.—The three asterisms Purvaphalguni,
Purvashadha and Purvabhadrapada as well as Krittika
belong to the Brahmin class. The three Uttaras along
with Pushya belong to the Kshatriya class. Revati,
Rohini, Anuradha and Magha belong to the husband-
men. Punarvasu, Hasta, Abhijit and Aswini belong to
the merchant class. Moola, Ardra, Swati and Satabhi-
shak belong to the powerful class of cruel persons.
Mrigasiras, Jyeshtha, Chittra and Dhanishtha own the
servant class. Aslesha, Visakha, Sravana and Bharani
belong to the outcasts.
रविरविसुतभोगमागतं क्षितिसुतभेदनवक्रदूषितम् ।
ग्रहणगतमथोलकया हतं नियतमुषाकरपीडितं च यत् ॥३१॥
तदुपहतमिति प्रचक्षते प्रकृतिविपर्यययातमेव वा ।
निगदितपरिवर्गदूषणं कथितविपर्ययगं समृद्धये ॥३२॥
Slokas 31-32.—A lunar mansion is said to be hurt
when occupied by the Sun or Saturn, when damaged by
Mars cutting through or retrograding in it, when merged
in an eclipse, when hit by a meteor, when manifestly
crushed by the Moon, or in short, when something extra-
ordinary happens with it. All this is destructive to the
forementioned dependency of the particular asterism,
whereas the contrary augurs prosperity.
तथा च कश्यपः
शनैश्चरस्य सूर्यस्य यदृक्षं भोगमागतम् ।
धरित्रीतनयेनापि भिन्नं वक्रप्रदूषितम् ॥
राहुग्रस्तमथोल्काभिर्हतमुत्पातदूषितम् ।

Adh. XVI. Sl. 1-5] षोडशोऽध्यायः 173
चन्द्रेण पीडितं यच्च प्रकृतेरन्यथा स्थितम् ॥
तच्चोपहतकं विन्द्यान्नक्षत्रं हन्ति सर्वदा ।
स्ववर्गमन्यथा नित्यं पुष्णाति निरुपद्रवम् ॥
Thus ends the 15th Adhyaya on the—“Nakshatras”
ग्रहभक्तियोगः ॥१६॥ Countries, People, and
Things belonging to the domain of each planet.
प्राङ्नर्मदार्द्धशोणोड्रवङ्गसुह्माः कलिङ्गबाहीकाः ।
शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥१॥
मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च ।
द्रविडानां प्रागद्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥
चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवकालिङ्गाश्च ।
पुण्ड्रा गोलाङ्गुलश्रीपर्वतवर्द्धमानानि ॥३॥
इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् ।
तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषमसमरशूराणाम् ॥४॥
भेषजभिषक्चतुष्पदकृषिकरनृपहिंस्रयायिचौराणाम् ।
व्यालारण्ययशोयुततीक्ष्णानां भास्करः स्वामी ॥५॥
Slokas 1-5.—The Sun presides over the eastern half
of the Narmada District, the Sone, Orissa, Vanga, Suhma,
Kalinga, Balkh, Scythians, Yavanas, Magadha, Sabaras,
Prakjyotisha, China, Kamboja, Mekala, Kirata, Vitaka,
people in and outside mountains, Pulindas, eastern half of
the Dravidas, the south bank of the Jumna, Champa,
Udumbara, Kausambi, Chedi, Vindhya forest, Pundra,
Golangula, Sriparvata, Burdwan, river Ikshumatee,
robbers, Paratas, wilderness, herdsmen, seeds, husk-grain,
pungent substances, trees, gold, fire, poison, heroes,

174 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 6-8.
medicines, physicians, quadrupeds, ploughmen, kings,
evil-doers, chiefs on march, thieves, serpents, woods,
renowned men and men of cruel disposition.
तथा च काश्यपः ।
प्रागद्धं नर्मदायाश्च शोणः शबरमागधाः ।
उड्रा वङ्गाः कलिङ्गाश्च वल्हीका यवनाः शकाः ॥
काम्बोजा मेकलाः सुह्माः प्राग्ज्योतिषकेरातकाः ।
चीनाः सर्वे सुशैलेयाः पार्वता बहिरन्तजाः ॥
यमुनाया याम्यकूलं कौशाम्ब्यौदुम्बराणि च ।
विन्ध्याटवी च पुण्ड्राश्च वर्धमानाश्च पर्वताः ॥
श्रीपर्वतश्चेदिपुरं गोलाङ्गूलं तथैव च ।
इक्षुमत्याश्रिता ये च जनाः शूरा मदोत्कटाः ॥
कान्तारमथ गोपाश्च कन्दरास्तस्करास्तथा ।
समरे विषमाः शूरास्तरवः कटुका अपि ॥
चतुष्पदा भेषजं च धान्यं वा भिषजस्तथा ।
अरण्यवासिन्यालाश्च कार्षका बालकास्तथा ॥
गौरपत्यं च किञ्जल्कं पुंसंज्ञा ये च जन्तवः ।
सर्वेषां भास्करः स्वामी तेजस्तेजस्विनामपि ॥
गिरिसलिलदुर्गकोसलमरुकच्छसमुद्ररोमकतुषाराः ।
वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥
मधुररसकुसुमफलसलिललवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानाम् ।
शालियवौषधिगोधूमसोमपाक्रन्दविप्राणाम् ॥७॥
सितसुभगतुरगरतिकरयुवतिचमूनाथभोज्यवस्त्राणाम् ।
शृङ्गिनिशाचरकार्षकयज्ञविदां चाधिपश्चन्द्रः ॥८॥
Slokas 6.8.—The Moon presides over mountains,
fortresses, forts protected by moats, Kosala, Bharukachcha
the ocean, Romans, Tocharians, Vanavasi, Tangana,
Hala, Strirajya, the islands of the great ocean, sweet
things, flowers, fruits, water, salt, jewels, conch shells,
pearls, aquatic products, rice, barley, herbs, wheat,

Adh. XVI. Sl. 9-15] षोडशोऽध्यायः 175
drinkers of Soma-juice, the आक्रन्द kings (in the cycle of
12 kings, they occupy the position of one of the hind
spokes-Raghuvamsa IX-15), Brahmins, white objects,
beloved person, horses, lovers, young women, command-
ants, eatables, clothes, horned animals, demons, agricul-
turists, persons acquainted with Sacrificial rules.
तथा च काश्यपः ।
पर्वता जलदुर्गाश्च कोसलास्तङ्गणा हलाः ।
स्त्रीराज्यं भृकच्छश्च तुषारा वनवासिनः ॥
मौक्तिकं मणिशङ्खाब्जमौषधं कुसुमं मूलम् ।
द्वीपा महार्णवे ये च मधुरा लवणादयः ॥
गोधूमाः शालयः शृङ्गिकार्षकाश्च यवा अपि ।
सोमपा ब्राह्मणा ये च यज्ञज्ञास्तु सुरासवम् ॥
स्त्रीसौभाग्यसमेताश्च लास्यहास्येक्षितानि च ।
निशाचराधिपश्चन्द्रो हृष्टानां च प्रकीर्तितः ॥
शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमादर्द्धाः ।
निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥९॥
मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः ।
उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ॥१०॥
द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापरकौङ्कणाः समन्त्रिपिकाः ।
कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्लेच्छसङ्कीर्णाः ॥११॥
नासिक्यभ्रौगवर्धनविराठविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः ।
ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये चापि गोमतीसलिलम् ॥१२॥
नागरकृषिकरपायतहुताशनाजीविवस्त्रवार्त्तानाम् ।
आटविकदुर्गकर्वटवधिकनृशंसावलिप्तानाम् ॥१३॥
नरपतिकुमारकुञ्जरदाम्भिकडिम्भाभिघातपशूपानाम् ।
रक्तफलकुसुमविद्रुमचमूपगुडमद्यतीक्ष्णानाम् ॥१४॥
कोशभवनाग्निहोत्रिकधात्वाकरशाक्यभिक्षुचौराणाम् ।
शठदीर्घवैरबह्लाशिनां च वसुधासुतोऽधिपतिः ॥१५॥

176 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 16.
Slokas 9-15.—Mars presides over the people residing
in the western half of the Sonne, Narmada and Bheema-
ratha, the Nirvindhya, Vetravatee, Sipra, Godavari, Vena,
Ganges, Payoshnee, Mahanadee, Sindhu, Malatee, Para,
Uttara Pandya, those who live near mount Mahendra,
Vindhya, Malaya, Chola, Dravida, Videha, Andhra,
Asmaka, Bhasapara, Kounkana, Manthrishika, Kuntala,
Kerala, Dandaka, Kantipura, Mlechchas, half-castes,
Nassik, Bhogavardhana, Virata, the countries bordering
on the Vindhya mountains, people living on the banks
of the Taptee and the Gumtee, towns people, agricul-
turists, Paratas, people who live by fire, warriors,
foresters, fortresses, Karvatas, slayers, murderous men,
arrogant fellows, kings, boys, elephants, hypocrites,
infanticides, shepherds, red fruits and flowers, coral,
generals, jaggory, toddy, cruel men, treasury, keepers
of sacred fire, mines, Buddhist monks, thieves, rogues
vindictive and gluttonous persons.
Sloka 12 is omitted in some editions.
तथा च काश्यपः ।
महेन्द्रविन्ध्यमलयाः सिप्रा वेणा महानदी ।
गोदावर्या नर्मदाया भीमायाः पश्चिमा दिशः ॥
चेदिकाः कौङ्कणा दुर्गा द्रविडा वेत्रवन्नदी ।
मन्दाकिनी पयोष्णी च मालती सिन्धुपारकाः ॥
पाण्ड्याश्रोत्तरदेशस्था विदेहान्ध्राश्मकास्तथा ।
भासापराः कुन्तलाश्च केरला दण्डकास्तथा ॥
नागराः पौरवाश्चैव कर्षकाः शस्त्रवृत्तयः ।
हुताशनाजीविनो ये कुञ्जराः पशुपास्तथा ॥
साङ्ग्रामिका नृशंसाश्च सहस्राश्रोपघातकाः ।
कुमारा भूमिजस्योक्ता दाम्भिकास्तस्करास्तथा ॥
लोहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गम्भीरिका रथाख्या च ।
गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः ॥१६॥

Adh. XVI. Sl. 17-20] षोडशोऽध्यायः 177
मथुरायाः पूर्वार्द्धं हिमवद्रोमन्तचित्रकूटस्थाः ।
सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वताश्रयिणः ॥१७॥
उदपानयन्त्रगान्धर्वलेख्यमणिरागगन्धयुक्तिविदः ।
आलेख्यशब्दगणितप्रसाधकायुष्यशिल्पज्ञाः ॥१८॥
चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः ।
दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजालज्ञाः ॥१९॥
आरक्षकनटनर्तकघृततैलस्नेहबीजतिक्तानि ।
व्रतचारिरसायनकुशलवेसराश्चन्द्रपुत्रस्य ॥२०॥
Slokas 16-20.—Mercury presides over the Lohitya,
Indus, Sarayu, Gambheerika, Ratha, Ganges, Kausikee
and other rivers, Videha, Kamboja, the eastern half of
Muttra, people living in the regions of the Himalaya,
Gomanta, Chitrakuta, Saurashtra, bridges, water-routes,
merchandise, inhabitants of caverns, hillmen, water-
reservoirs, mechanics, songsters, copyists, gem-dyeing-
perfumery experts, painters, grammarians, mathema-
ticians, outfitters, preparers of potions securing long-
evity, artisans, spies, jugglers, infants, poets, imposters,
tale-bearers, exorcisers, envoys, eunuchs, buffoons, people
versed in demonology and magic, policemen, actors,
dancers, ghee, oil, oil-seeds, bitter substances, observers
of vows, chemists and mules.
तथा च काश्यपः ।
चित्रकूटगिरी रम्यो हिमवान् कौशिकी तथा ।
मथुरायाश्च पूर्वार्द्धं लोहित्यः सिन्धुरेव च ॥
गाम्भीरीका च सरयू रथाख्या गण्डकी नदी ।
गान्धर्वा लेखहाराश्च तथोदाराश्च कृत्रिमाः ॥
वैदेहाः सर्वजलजाः काम्बोजाश्च सुराष्ट्रिकाः ।
गन्धयुक्तिविदो ये च सौगन्धिकपदलेपनाः ॥
बृ. सं. 23

178 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 21-25.
सुवर्णरजतं रत्नं मातङ्गतुरगादि यत् ।
पौरा जनपदाः सौम्याः सोमपुत्रवशे स्थिताः ॥
सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्द्धभरतसौवीराः ।
सुघ्नोदीच्यविपाशासरिच्छतद्रू रमठशाल्वाः ॥२१॥
त्रैगर्तपौरवाम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः ।
सारखतार्जुनायनमत्स्यार्द्धग्रामराष्ट्राणि ॥२२॥
हस्त्यश्वपुरोहितभूपमन्त्रिमाङ्गल्यपौष्टिकासक्ताः ।
कारुण्यसत्यशौचव्रतविद्यादानधर्मयुताः ॥२३॥
पौरमहाधनशब्दार्थवेदविदुषोऽभिचारनीतिज्ञाः ।
मनुजेश्वरोपकरणं छत्रध्वजचामराद्यं च ॥२४॥
शैलेयकमांसीतगरकुष्ठरससैन्धवानि वल्लीजम् ।
मधुररसमधूच्छिष्टानि चोरकश्चेति जीवस्य ॥२५॥
Slokas 21-25.—To Jupiter belong the eastern part
of the Indus, the western half of Muttra, the Bharatas,
Sauveeras, Srughnas, Northerners, the Vipasa river,
Satadru, the Ramatas, Salwas, Trigartas, Pauravas,
Ambashtas, Paratas, Vatadhanas, Yaudheyas, Saraswatas,
Arjunayanas, half the rural provinces of Mathsya,
elephants, horses, royal priests, kings, ministers, people
engaged in auspicious ceremonies and preparation of
tonics, compassionate, truthful, pure, pious, learned,
charitable and righteous men, citizens, rich men, gram-
marians, philologists and vedic scholars, exorcisers, politi-
cians, royal equipments, umbrellas, banners, chowries, etc,
benzoin (கல்பாசி), costus (கோஷ்டம்) Jatamansi(சடாமாஞ்சி)
Tahara (தகரவிரை), quicksilver, Saindhava salt, beans,
sweet juices, bees-wax and choraka perfume (the husk of
cardamom known in Tamil as கச்சோலம் or ஏலத்தோல்).
तथा च काश्यपः। त्रैगर्तैसिन्धुसौवीराः शतद्रूमथुरे अपि ।
सुघ्नोदीच्यविपाशाश्च पारताम्बष्ठकास्तथा ॥

Adh. XVI. Sl. 26-30. ] षोडशोऽध्यायः 179
राजा पुरोहितो मन्त्री माङ्गल्यं पौष्टिकं व्रतम् ।
कारुण्यं कर्म सिद्धानां विद्याशौचतपस्विनां ॥
मत्स्याश्च वाटधानाश्च यौधेयाश्चार्जुनार्यनाः ।
सारस्वताश्च रमठा हस्त्यश्वध्वजचामराः ॥
शब्दार्थविदुषः पौरा नीतिज्ञाः शीलसंयुताः ।
मांसीतगरकुष्ठं च शैलेयं लवणं रसाः ॥
मधुरस्वादवल्लीजं विप्राणां चाधिपो गुरुः ॥
तक्षशिलमार्त्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावटकाः ।
प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिबयः ॥२६॥
ये च पिबन्ति वितस्तामिरावतीं चन्द्रभागसरितं च ।
रथरजताकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ॥२७॥
सुरभिकुसुमानुलेपनमणिवज्रविभूषणाम्बुरुहशय्याः ।
वरतरुणयुवतिकाभोपकरणमृष्टान्नमधुरभुजः ॥२८॥
उद्यानसलिलकामुकयशःसुखौदार्यरूपसम्पन्नाः ।
विद्वदमात्यवणिग्जनघटकृच्चित्राण्डजास्त्रिफलाः ॥२९॥
कौशेयपट्टकम्बलपत्रोर्णीकरोधपत्रचोचानि ।
जातीफलागुरुवचापिप्पल्यश्चन्दनं च भृगोः ॥३०॥
Slokas 26-30.— To Venus belong Taxila, Marthi,
Kavata, Bahugiri, Gandhara, Pushkalavataka, Prastthala,
Malwa, Kaikaya, Dasarna, Useenara, Sibi, those that
dwell on the banks of Vitasta, Iravatee, Chandrabhaga,
chariots, silver-mines, elephants, horses, elephant-drivers,
wealthy men, fragrant things, flowers, unguents, gems,
diamonds, ornaments, lotuses, couches, good bride-
grooms and brides, aphrodisiacs, those who partake of
sumptuous and delicious dishes, parks, baths, lovers, those
endowed with renown, happiness, generosity and charming
personality, scholars, ministers, merchants, potters,
(various kinds of) coloured birds, the three fruits, கடுக்காய்,

180 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl.31-34
தானிக்காய், நெல்லிக்காய் - மாதளம்பழம், பேரீச்சம்பழம்,
திராக்ஷப்பழம்-silk, wool, bleached silk, Rodhra (வெள்ளை
லொத்திமரம்), Patra (ஜாதிபத்ரி), Chocha (லவங்கப்பட்டை),
nutmeg (ஜாதிக்காய்), Agaru (காரகில்), Vacha (வசம்பு),
Pippili (திப்பிலி) and sandalwood.
तथा च काश्यपः ।
चन्द्रभागां वितस्तां चैरावतीं च पिबन्ति ये ।
पुष्करावतकेकैया गान्धारप्रस्थलास्तथा ॥
दशार्णा मालवास्तक्षशिला मौक्तिकमेव च ।
धनाढ्याः कुञ्जरा अश्वाः प्रस्थलं च विलेपनम् ॥
सुरूपसुभगोद्योनिकामुकाः कामचारिणः ।
वेसरा मधुरा हृद्याः सलिलाशयजीविनः ॥
तरुणा योषितः क्रीडाविदुषो जनगोष्ठिकाः ।
चित्राण्डजाश्च कौशेयं पत्रोर्णं काशिकौशिकाः ॥
पिप्पल्यश्चन्दनं जातीफलमामलकानि च ।
गन्धपत्रस्य लोध्रस्य शुक्रश्चाधिपतिः स्मृतः ॥
आनर्त्तार्बुदपुष्करसौराष्ट्राभीरशूद्ररैवतकाः ।
नष्टा यस्मिन् देशे सरस्वती पश्चिमो देशः ॥३१॥
कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशा वेदस्मृती महीतटजाः ।
खलमलिननीचतैलिकविहीन सत्त्वोपहतपुंस्त्वाः ॥३२॥
बान्धनशाकुनिकाशुचिकैवर्त्तविरूपवृद्धसौकरिकाः ।
गणपूज्यस्खलितव्रतशबरपुलिन्दार्थपरिहीनाः ॥३३॥
कटुतिक्तरसायनाविधवयोषितो भुजगतस्करमहिष्यः ।
खरकरभशणकवातलनिष्पावाश्चार्कपुत्रस्य ॥३४॥
Sloka 31-34.—Saturn presides over the Anartas, the
Arbudas, Pushkaras, Saurashtras, Abheeras, Sudras,
Raivatakas, the country where the Saraswati river disap-
pears, the western country, the inhabitants of Thaneswar,
Prabhasa, Vidisa, river Vedasmritee, those who dwell

Adh. XVI. Sl. 35-37] षोडशोऽध्यायः 181
along the banks of the Mahee river, rogues, dirty fellows,
unrighteous men, oil mongers, cowards eunuchs, Jailors
and prisoners, fowlers, impure fellows, fishers, deformed
persons, old men, swine-herds, foremen of companies,
those that have broken their vows, the Sabaras, Pulindas,
poor men, pungent and bitter things, tonics, widows,
snakes, thieves, she-buffaloes, donkeys, camels, Bengal
gram, such grains in pods as cause flatulence and Nish-
pavas (பெரும்பயறு).
तथा च काश्यपः ।
अर्बुदो रैवतगिरेः सौराष्ट्र भीरुकास्तथा ।
सरस्वतीपश्चिमाशा प्रभासं कुरुजाङ्गलम् ॥
आनर्त्तशूद्रा विदिशा खलतैलकनीचकाः ।
वेदस्मृती सौकरिका मलिनश्च महीतटम् ॥
दुःशीलशाकुना हीनाः पशुबन्धनकास्तथा ।
पाखण्डिनश्च वैतण्डा निर्ग्रन्थाः शबराः कृशाः ॥
विरूपाः कटुतिक्तानि रसायनविषादिनः ।
पुलिन्दास्तस्कराः सर्पा महिषोष्ट्रखराः शुनी ॥
चणका वातला वल्लाः पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिताः ।
काकगृध्रशृगालानां वृकाणां च प्रभुः शनिः ॥
गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः ।
गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलाङ्गाः ॥३५॥
कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च ।
खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया नीचाः ॥३६॥
उपहतदाम्भिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे ।
धर्मेण च सन्त्यक्ता माषतिलाश्चार्कशशिशत्रोः ॥३७॥
Slokas 35-37.—To Rahu belong the inhabitants of
mountain-peaks, dens and caves, barbarian tribes, Sudras,
jackal-eaters, the Shoolikas, Vokkanas, Kinnaras, crippled
persons, those who disgrace their lineage, evil-doers,

182 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 38-39
ungrateful men, thieves, faithless, dirty and stingy per-
sons, donkeys, spies, duelists, wrathful persons, children
in the womb, low people, reprobates, hypocrites, giants,
all sleepy beings, lawless men, black gram and sesamum.
तथा च काश्यपः ।
बुभुक्षितास्तीक्ष्णरोषा विभिन्नाः कुलपांसनाः ।
नीचा म्लेच्छोच्छसादकाश्च गर्त्तस्थाः पारदारिकाः ॥
सत्यधर्मविहीनाश्च गिरिस्थाः कन्दराश्रिताः ।
प्रतापसत्यहीनाश्च शृगालादा महाशनाः ॥
तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्चौराः खराश्चराः ।
यज्ञान् हिंसन्ति ये नित्यं राहुस्तेषामधीश्वरः ॥
गिरिदुर्गपह्नवश्वेतहूणचोलावगाणमरुचीनाः ।
प्रत्यन्तधनिमहેચ્છव्यवसायपराक्रमोपेताः ॥३८॥
परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदोत्सिक्ताः ।
मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः ॥३९॥
Slokas 38-39.—Ketu presides over mountain strong-
holds, the Pahlavas, Swetas, Huns, Cholas, Afgans,
desert, Chinese, the cavemen, rich men, highly ambitious
persons, energetic men, those endowed with prowess,
adulterer, disputants, those that take pleasure in others'
misfortunes, persons elated with pride, fools, unrighteous
people and men desirous of conquest.
तथा च काश्यपः ।
प्राकाराभ्युच्छ्रिताः शृङ्गगिरिस्था विजिगीषवः ।
प्रत्यन्तवासाभिरताः परच्छिद्रविशारदाः ॥
मूर्खा विज्ञानहीनाश्च निर्मर्यादा नरास्तथा ।
परदाररता नीचाः केतोरिति विनिर्दिशेत् ॥
तथा च समाससंहितायाम् ।
भानोरङ्गकलिङ्गवङ्गमयुनाः श्रीपर्वताः पारता
वाहीकोत्कटसुह्यशोणमगन्धाः प्राहून्नर्मदा दांशकाः ।

Adh. XVI. Sl. 40] षोडशोऽध्यायः 183
कौशाम्बी शबरान्ध्रपौण्ड्रयवना याम्याश्रिता मेकला-
श्रीनोदुम्बरवर्द्धमानविकटाश्चम्पेक्षुमल्यश्रिताः ॥
जलपर्वतदुर्गं कोशला वनिताराज्यतुषारतङ्गणाः ।
वनवासह्लाः सरस्वती शीतांशोर्भेरुकच्छरोमकाः ॥
क्षितिजस्य महानदी पयोष्णी वेणा वेत्रवती च मालती ।
मलयद्रविडाश्मकान्ध्रचोळा भौमाद्वे स्वपरे च ये स्थिताश्च ॥
पारेविन्ध्यं पश्चिमः शोणभागो गोदावर्याः कूलमद्रिर्महेन्द्रः ।
सिप्रा सिन्धुर्भूमजस्येति देशा वैदेहाख्याः काकणाः केरलाश्च ॥
सौम्यस्य सौराष्ट्रिकभोजदेशा गङ्गाश्रिताश्चोत्तरकूलनद्यः ।
विन्ध्यार्द्धमन्त्यं मथुरापुरस्तात्सुवास्तुसिन्ध्वद्रिगुहाश्रिताश्च ॥
जीवस्य सारस्वतमत्स्यशाल्वाः प्राक्सिन्धुभागो मथुरापुरार्द्धम् ।
सुघ्नः शतद्रू रमठा विपाशा त्रैगर्तयौधेयकपारताश्च ॥
देशा भृगोस्तक्षशिला वितस्ता गान्धारकाः कैकयमालवाश्च ।
दशार्णकौशीनरचन्द्रभागाश्चैष्टादृसिप्रास्थलकालकाख्याः
सरस्वती यत्र गता प्रणाशं वेदस्मृती मालवकाः सुराष्ट्राः ।
पाश्चात्यदेशा विदिशा मही च सौरेः स्मृताः पुष्करमर्बुदश्च ॥
राहोः कृतघ्नकुलपांसननीचशूद्रा वोकाणशूलिकनियुद्धविदुप्रकोपाः ।
गोमायुभक्षगिरिदुर्गनिवासिनश्च गर्भस्थहिंस्रपरदाररताः खलाश्च ॥
शिखिनो वनसंस्थितावगाणा मरुभूपल्लवचोलहूणचीनाः ।
व्यवसायपराक्रमोपपन्नाः परदारानुरता मदोत्कटाश्च ॥
उदयसमये यः स्निग्धांशुर्महान् प्रकृतिस्थितो
यदि च न हतो निर्घातोल्कारजोग्रहमर्दनैः ।
स्वभवनगतः खोच्चप्राप्तः शुभग्रहवीक्षितः
स भवति शिवस्तेषां येषां प्रभुः परिकीर्तितः ॥४०॥
Sloka 40.—A planet proves beneficent to those whose
lord he is declared to be, if at rising, he be large, of glossy
rays and in his natural state, if no portentous thunder,
meteors, dust or planetary conflict annoy him, and when
he is posited in his own house, has reached his exaltation
point and is aspected by benefics.

बृहत्संहितायाम् [XVI. 41-42.-XVII 1.
अभिहितविपरीतलक्षणे क्षयमुपगच्छति तत्परिग्रहः ।
डमरभयगदातुराजना नरपतयश्च भवन्ति दुःखिताः ॥४१॥
यदि न रिपुकृतं भयं नृपाणां स्वसुतकृतं नियमादमात्यजं वा ।
भवति जनपदस्य चाप्यवृष्ट्या गमनमपूर्वपुराद्रिनिम्नगासु ॥४२॥
तथा च गर्गः ।
स्निग्धरश्मिविशालश्च प्रकृतिस्थश्च यो ग्रहः ।
ग्रहयुद्धरजोधूमनिर्घातोल्काद्यनाहतः ॥
स यदा स्वोच्चराशिस्यो मित्रभे स्वगृहेऽपि वा ।
स्थितः शुभग्रहैर्दृष्टः स पुष्णाति परिग्रहम् ॥
स्वमन्यथा हन्ति वर्गं जननाशं करोति च ।
नृपाणां भयदः प्रोक्तस्त्ववृष्टिभयकारकः ॥
ग्रहयुद्धाध्यायः ॥१७॥
युद्धं यथा यदा वा भविष्यमादिश्यते त्रिकालज्ञैः ।
तद्विज्ञानं करणे मया कृतं सूर्यसिद्धान्तात् ॥१॥