बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. VIII. Sl. 23-24] अष्टमोऽध्याय 97
Taking the current Saka year 1868, we have the Saka years that
have elapsed as 1867. The number of Jupiter years that have elapsed
as calculated in the penultimate paragraph of page 96 will be
1891 774/3750. This when divided by 60 gives a quotient 31.
As per Sloka 22, we have to multiply the above quotient 31 by
9 ; then we get 279 ; and by dividing the same quotient by 12
we get 2 7/12. Adding these two figures we get 281 7/12. Dividing
this result by 4 we get 70 and odd, thus indicating the asterism
traversed by Jupiter, as the 17th. This when reckoned from
Dhanishta is Uttaraphalguni.
विष्णुः सुरेज्यो बलभिद्धुताशस्त्वष्ट्रोत्तरप्रोष्ठपदाधिपश्च ।
क्रमाद्युगेशाः पितृविश्वसोमशक्रानलाख्याश्विभगाः प्रदिष्टाः ॥२३॥
Sloka 23.—The lords of the 12 Yugas or five-year
periods in the Jupiter's cycle are respectively (1) Vishnu
(2) Brihaspati (3) Indra (4) Agni (5) Twashta (one
of the creators) (6) Ahirbudhnya (7) the Manes
(8) Viswedeva (9) the Moon (10) Indragni (11) the
two Aswins and (12) Bhaga.
तथा च समाससंहितायाम् ।
विष्णुगुरुशक्रहुतभुक्स्त्वष्टाहिर्बुध्न्यपितृरावेश्वानि ।
सौम्यमथेन्द्राग्न्याख्यं त्वाश्विनमपि भाग्यसञ्ज्ञं च ॥
संवत्सरोऽग्निः परिवत्सरोऽर्क इदादिकः शीतमयूखमाली ।
प्रजापतिश्चाप्यनुवत्सरः स्यादिद्वत्सरः शैलसुतापतिश्च ॥२४॥
Sloka 24.—The names of the five years with their
lords of each lustrum are (1) Samvatsara and Ágni
(2) Parivatsara and the Sun (3) Idavatsara and the
Moon (4) Anuvatsara and Prajapati and (5) Idvatsara
and Rudra.
बृ सं 13

98 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 25-28
वृष्टिः समाद्ये प्रमुखे द्वितीये प्रभूततोया कथिता तृतीये ।
पश्चाज्जलं मुञ्चति यच्चतुर्थे खल्पोदकं पञ्चममब्दमुक्तम् ॥२५॥
Sloka 25.—In the first year, the rains will be even,
while in the second, there will be good rain in the initial
portion of the season. In the third year, it will be plenti-
ful, while in the fourth, there will be rain only in the
latter half. In the fifth year, the rain will be scanty.
चत्वारि मुख्यानि युगान्यथैषां विष्ण्विन्द्रजीवानलदैवतानि ।
चत्वारि मध्यानि च मध्यमानि चत्वारि चान्त्यान्यधमानि विन्द्यात्॥
Sloka 26.—Of the 12 Yugas comprising the Jovial
cycle, the four, viz., Vishnu, Indra, Brihaspati and Agni
are the best. The middle four are only medium. The
last four are to be understood as the worst.
तथा च समाससंहितायाम्
चत्वारि युगान्यादौ शुभानि मध्यानि मध्यमफलानि ।
चत्वार्यन्त्यानि न शोभनानि वर्षेर्विशेषोऽत्र ॥
आद्यं धनिष्ठांशमभिप्रपन्नो माघे यदा यात्युदयं सुरेज्यः ।
षष्ट्यब्दपूर्वः प्रभवः स नाम्ना प्रपद्यते भूतहितस्तदाब्दः ॥२७॥
Sloka 27.—When Jupiter enters the first quarter of
Dhanishta synchronous with his emergence from the
conjunction of the Sun in the month of Magha, Prabhava,
the first year of his cycle begins and it will be beneficial
to all beings.
क्वचित्त्ववृष्टिः पवनाग्निकोपः सन्तीतयः श्लेष्मकृताश्च रोगाः ।
संवत्सरेऽस्मिन् प्रभवे प्रवृत्ते न दुःखमाप्नोति जनस्तथापि ॥२८॥
Sloka 28.—In this year, viz., Prabhava, there will
be drought in some parts; there will be outbreak of
storms and fires, the six-fold troubles (vide p. 61. supra),

Adh. VIII. Sl. 29-33] अष्टमोऽध्यायः 99
and phlegmatic diseases. In spite of these, the people
will not feel miserable.
तस्माद्द्वितीये विभवः प्रदिष्टः शुक्लस्तृतीयः परतः प्रमोदः ।
प्रजापतिश्चेति यथोत्तराणि शस्तानि वर्षाणि फलान्यथैषाम् ॥२९॥
निष्पन्नशालीक्षुयवादिसस्यां भयैर्विमुक्तामुपशान्तवैराम् ।
संहृष्टलोकां कलिदोषमुक्तां क्षत्रं तदा शास्ति च भूतधात्रीम् ॥३०॥
Slokas 29-30.—Thereafter, Vibhava, the second year
begins. Then follow Sukla, Pramoda and Prajapati.
The benefic effects will go on increasing in these
years. During this period, Kshatriya kings will rule over
the earth abounding in paddy, sugar-cane, barley and
other grains,) when the people will be free from fear and
hatred, and where the people will be all-cheerful and free
from the malefic effects of the Kali age.
आद्योऽङ्गिराः श्रीमुखभावसाह्वौ युवा सुधातेति युगे द्वितीये ।
वर्षाणि पञ्चैव यथाक्रमेण त्रीण्यत्र शस्तानि समे परे द्वे ॥३१॥
त्रिष्वाद्यवर्षेषु निकामवर्षी देवो निरातङ्कभयश्च लोकः ।
अब्दद्वयेऽन्त्येऽपि समा सुवृष्टिः किन्त्वत्र रोगाः समरागमश्च ॥३२॥
Slokas 31-32.—In the second Yuga which is com-
posed of Angiras, Srimukha, Bhava, Yuva and Dhatu,
the first three prove auspicious, the remaining two being
middling. The lord of rain will pour down abundant
rain in the first three years and the people will be free
from affliction and fear. In the last two years, the rains
will be equally distributed, but there will be the outbreak
of diseases and war.
शाक्रे युगे पूर्वमथेश्वराख्यं वर्ष द्वितीयं बहुधान्यमाहुः ।
प्रमाथिनं विक्रममप्यथान्यद्वृषं च विन्द्याद्गुरुचारयोगात् ॥३३॥

100 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 34-37
आद्यं द्वितीयं च शुभे तु वर्षे कृतानुकारं कुरुतः प्रजानाम् ।
पापः प्रमाथी वृषविक्रमौ तु सुभिक्षदौ रोगभयप्रदौ च ॥३४॥
Slokas 33-34.—In the third lustrum presided over by
Indra, the years are Easwara, Bahudhanya, Pramatthin,
Vikrama and Vrisha caused the transit of Jupiter. The
first two years will be auspicious and will bestow the
fruits of the golden age on the people. The third will be
wholly inauspicious and the last two will give plenty of
food-grains and risk from diseases.
श्रेष्ठं चतुर्थस्य युगस्य पूर्वं यच्चित्रभानुं कथयन्ति वर्षम् ।
मध्यं द्वितीयं तु सुभानुसंज्ञं रोगप्रदं मृत्युकरं न तच्च ॥३५॥
तारणं तदनु भूरिवारिदं सस्यवृद्धिमूदितं च पार्थिवम् ।
पञ्चमं व्ययमुशन्ति शोभनं मन्मथप्रबलमुत्सवाकुलम् ॥३६॥
Slokas 35-36.—In the fourth lustrum, the first
year, viz., Chitrabhanu is declared to be the best, the
second, named Subhanu is medium in result ; it brings
on sickness without mortality. The next year known as
Tharana gives copious rain. The year Parthiva is dec-
lared to yield luxuriant crops.) The fifth year, namely
Vyaya, will prove auspicious. Love reigns supreme and
festivities will be the order of the day.
The commentator Bhattotpala adopts the reading नतं च instead
of न तच्च in Sloka 35, and interprets नत to be the name of the third
year instead of Tharana. In the next sloka, he adopts Tharana as
the fourth omitting Parthiva. Accordingly he adopts the reading
मुंदितातिपार्थिवम्. This is not convincing as it is against our tradition.
त्वाष्ट्रे युगे सर्वजिदाद्य उक्तः संवत्सरोऽन्यः खलु सर्वधारी ।
तस्माद्विरोधी विकृतः खरश्च शस्तो द्वितीयोऽत्र भयाय शेषाः ॥३७॥
Sloka 37.—In the fifth lustrum presided over by त्वष्टा-
Thwashta, Sarvajit is the first year. The next is

अष्टमोऽध्यायः
नन्दनोऽथ विजयो जयस्तथा मन्मथोऽस्य परतश्च दुर्मुखः ।
कान्तमत्र युग आदितस्त्रयं मन्मथः समफलोऽधमोऽपरः ॥३८॥
हेमलम्ब इति सप्तमे युगे स्याद्विलम्बि परतो विकारि च ।
शर्वरीति तदनु प्लवः स्मृतो वत्सरो गुरुवशेन पञ्चमः ॥३९॥
ईतिप्राया प्रचुरपवना वृष्टिरब्दे तु पूर्वे
मन्दं सस्यं न बहुसलिलं वत्सरेऽतो द्वितीये ।
अत्युद्वेगः प्रचुरसलिलः स्यात्तृतीयश्चतुर्थो
दुर्भिक्षाय प्लव इति ततः शोभनो भूरितोयः ॥४०॥
वैश्वे युगे शोभकृदित्यथाद्यः संवत्सरोऽतः शुभकृद्द्वितीयः ।
क्रोधी तृतीयः परतः क्रमेण विश्वावसुश्चेति पराभवश्च ॥४१॥
पूर्वापरौ प्रीतिकरौ प्रजानामेषां तृतीयो बहुदोषदोऽब्दः ।
अन्त्यौ समौ किन्तु पराभवेऽग्निः शस्त्राभयार्तिर्द्विजगोभयं च ॥४२॥

102 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 43-47
Slokas 41-42.—In the 8th lustrum ruled by Viswe-
deva the years are Sobhakrit (also Sokahrit), Subhakrit,
Krodhi, Viswavasu and Parabhava. The first two bring
joy and contentment to people. The third will prove
very malefic. The last two will be middling. But in the
fifth year Parabhava, there will be fire, affliction caused
by war and diseases; and the Brahmins and kine will
suffer.
शोकहृद् is another reading for शोभकृत्.
आद्यः प्लवङ्गो नवमे युगेऽब्दः स्यात्कीलकोऽन्यः परतश्च सौम्यः।
साधारणो रोधकृदित्यथाब्दः शुभप्रदौ कीलकसौम्यसञ्ज्ञौ ॥४३॥
कष्टः प्लवङ्गो बहुशः प्रजानां साधारणेऽल्पं जलमीतयश्च ।
यः पञ्चमो रोधकृदित्यथाब्दश्चित्रं जलं तत्र च सस्यसम्पत् ॥४४॥
Slokas 43-44.—In the ninth lustrum, the respective
years are Plavanga, Keelaka, Saumya, Sadharana and
Rodhakrit. Of these, Keelaka and Saumya are good,
while Plavanga will prove troublesome in many ways
to the people. In the year Sadharana, there will not
be much rain and there will be the six-fold afflictions. In
the fifth year, the rain will be unequally distributed, but
crops will flourish.
इन्द्राग्निदैवं दशमं युगं यत्तत्राद्यवर्षं परिधाविसञ्ज्ञम् ।
प्रमाद्यथानन्दमतः परं यत् स्याद्राक्षसंचानलसञ्ज्ञितं च ॥४५॥
परिधाविनि मध्यदेशनाशो नृपहानिर्जलमल्पमग्निकोपः ।
अलसस्तु जनः प्रमादिसञ्ज्ञे डमरं रक्तकपुष्पबीजनाशः ॥४६॥
तत्परः सकललोकनन्दनो राक्षसः क्षयकरोऽनलस्तथा ।
ग्रीष्मधान्यजननॊऽत्र राक्षसो वह्निकोपमरकप्रदोऽनलः ।४७॥
Slokas 45-47—In the tenth Yuga presided over
by Indragni, the first year is known as Paridhavi; then fol-

Adh. VIII. Sl. 48-51] अष्टमोऽध्यायः 103
low the four years Pramadi, Ananda, Rakshasa and Anala.
In the year Paridhavi, the middle country will suffer, and
a king will die. There will be dearth of water and
trouble from fire. In the year, Pramadi, people will be
lazy; there will be war, and red flowers and red seeds will
be destroyed. The next year Ananda will bring joy to
all. The two years Rakshasa and Anala will produce
a general decay; the former will be marked by the growth
of summer crops)and the latter by the outbreak of fires
and epidemics.
प्रमाथिनं विक्रममप्यथाऽयम् is another reading (in Sloka 45). In Sloka
47, विक्रम: is another reading for तस्कर:-
एकादशे पिङ्गलकालयुक्तसिद्धार्थरौद्राः खलु दुर्मतिश्च ।
आद्ये तु वृष्टिर्महती सचौरा श्वासो हनूकम्पयुतश्च कासः ॥४८॥
यत्कालयुक्तं तदनेकदोषं सिद्धार्थसंज्ञे बहवो गुणाश्च ।
रौद्रोऽतिरौद्रः क्षयकृत्प्रदिष्टो यो दुर्मतिर्मध्यमवृष्टिकृत्सः ॥४९॥
Slokas 48-49.—The eleventh Yuga is composed of
the years Pingala, Kalayukta, Siddhartha, Raudra and
Durmati. In the first year, there will be excessive rain.
Robbers will increase. People will suffer from Asthma,
cough, followed by the shaking of the jaws. The year
Kalayukta has got many defects and evils, while the year
Siddhartha contains many good qualities. In the year
Raudra, there will be much suffering and loss. The year
Durmati will have medium rain.
भाग्ये युगे दुन्दुभिसञ्ज्ञमाद्यं सस्यस्य वृद्धिं महतीं करोति ।
उद्गारिसञ्ज्ञं तदनु क्षयाय नरेश्वराणां विषमा च वृष्टिः ॥५०॥
रक्ताक्षमब्दं कथितं तृतीयं यस्मिन् भयं दंष्ट्रिकृतं गदाश्च ।
क्रोधं बहुक्रोधकरं चतुर्थ राष्ट्राणि शूनीकुरुते विरोधैः ॥५१॥

104 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 52-53
Slokas 50-51.—In the twelfth Yuga, the first year is
named Dundubhi and will be marked by the growth of
plenty of food grains.) Then follows Udgari or Rudhirod-
gari,) wherein kings will suffer and(the rains also will be
uneven and irregular. ) The third year is Raktaksha in
which there will be general danger caused by tusked
animals and diseases. In the fourth year Krodha, people
will become subjected to anger and kingdoms will be
devastated through wars.
In Sloka 50, अङ्गार is another reading for उद्गारि.
क्षयमिति युगस्यान्त्यस्यान्त्यं बहुक्षयकारकं
जनयति भयं तद्विप्राणां कृषीवलवृद्धिदम् ।
उपचयकरं विट्शूद्राणां परस्वहृतां तथा
कथितमखिलं षष्ट्यब्दे यत्तदत्र समासतः ॥५२॥
Sloka 52.—Kshaya is the name given to the last
year of the 12th or last Yuga of Jupiter. It will cause
decay in many ways to the people, engender a sort of
fear among the Brahmin class. The agriculturists will
prosper. The Vaisyas and the Sudras will gain ; so also
the robbers. Thus have been declared here briefly all
the effects arising from the 60 years.
तथा च समाससंहितायाम् ।
ऐन्द्रे तृतीयमशुभं द्वितीयवर्जानि पञ्चमे तु युगे ।
पित्र्ये युगे तृतीयं चतुर्थमपि पापंद वर्षम् ॥
वैश्वे तृतीयमशुभं शुभदान्युक्तानि चावशेषाणि ।
सौम्ये द्वितीयवर्षं शुभावहं यत्तृतीयं तु ॥
• ग्रथितं शुभमैन्द्राग्नौ तृतीयवर्षं तथाश्विदैवत्ये ।
भाग्ये प्रथमं वर्षं षष्ट्यब्दस्यैष सङ्क्षेपः ॥
अकलुषांशुजटिलः पृथुमूर्तिः कुमुदकुन्दकुसुमस्फटिकाभः ।
ग्रहहतो न यदि सत्पथवर्ती हितकरोऽमरगुरुर्मनुजानाम् ॥५३॥

नवमोऽध्यायः
शुक्रचारः ॥९॥
नागगजैरावतवृषभ गोजरद्गवमृगाजदहनाख्याः ।
अश्विन्याद्याः कैश्चित्त्रिभाः क्रमाद्वीथयः कथिताः ॥१॥
(1) नाग (2) गज (3) ऐरावत (4) वृषभ (5) गो (6) जरद्गव- (7) मृग (8) अज- (9) दहन-
तथा च देवलः ।
अश्विन्यादिस्त्रिभः सर्वा नागाद्या दहनान्तिकाः ।
वीथयो भृगुपुत्रस्य नव प्रोक्ताः पुरातनैः ॥
तथा च काश्यपः
त्रिष्वश्विन्यादिषु यदा चरति भृगुनन्दनः ।
नागवीथीति सा ज्ञेया प्रथमान्या निबोधत ॥
रोहिण्यादिगजा ज्ञेयाऽदित्याद्यैरावती स्मृता ।
मघाद्या वृषभा ज्ञेया हस्ताद्या गौः प्रकीर्तिता ॥
जारद्गवी विशाखाद्या मूलाद्या मृगवीथिका ।
अजवीथी विष्णुभाद्येऽजाद्या तु दहना स्मृता ॥
नागा तु पवनयाम्यानलानि पैतामहात् त्रिभास्तिस्रः ।
गोवीथ्यामश्विन्यः पौष्णं द्वे चापि भद्रपदे ॥२॥
बृ. सं. 14

106 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 3-4.
Sloka 2.–But according to our view, the Naga road is
the course of Venus over the three asterisms Swati, Bharani
and Krittika and those of the Gaja, Airavata & Vrishabha
are composed of the succeeding three triads, viz. (1)
Rohini, Mrigasira and Ardra (2) Punarvasu, Pushya and
Aslesha and (3) Magha, Purvaphalguni and Uttaraphal-
guni. The four stars composing the Go-Veethee are
Aswini, Revati, Purvabhadra and Uttarabhadra.
जारद्गव्यां श्रवणात् त्रिभं मृगाख्या त्रिभं च मैत्राद्यम् ।
हस्तविशाखात्वाष्ट्राण्यजेत्यषाढाद्वयं दहना ॥३॥
Sloka 3.—The road जारद्गवी-Jaradgavee consists of the
three asterisms Sravana, Dhanishta and Satabhisha.
That named मृगा-Mriga sways over Anuradha, Jyestha
and Moola. The three asterisms Hasta, Visakha and
Chittra constitute the अजवीथी-Ajaveethee. The दहनवीथी-
Dahana Veethee consists of the two stars Purvashadha
and Uttarashadha.
तिस्रस्तिस्रस्तासां क्रमादुदङ्‌मध्ययाम्यमार्गस्थाः ।
तासामप्युत्तरमध्यदक्षिणेन स्थितैकैका ॥४॥
Sloka 4.—Of the above nine courses, the first three,
viz., नाग-Naga, गज-Gaja and ऐरावत-Airavatha are
northern, the next three are central and the last ones,
southern. In each trio, there is a further sub-division
into (1) northern (2) central and (3) southern.
तथा च गर्गः
कृत्तिका भरणी स्वाती नागवीथी प्रकीर्तिता ।
• रोहिण्याद्यास्त्रिभास्तिस्रो गजैरावतवार्षभाः ॥
अहिर्बुध्न्याश्ववैष्णं च गोवीथीति प्रकीर्तिता ।
‣ श्रवणत्रितयं ज्ञेया वीथी जारद्गवेति सा ॥
मैत्रत्रिभा मृगाख्या स्याद्धस्तचित्राविशाखिका ।

Adh. IX. Sl. 5-6] नवमोऽध्यायः 107
अजवीथी तु दहन'षाढयुग्ममिति स्मृता ॥
पूर्वोत्तरा नागवीथी गजवीथी तदुत्तरा ।
ऐरावती ततो याम्या एतास्तूत्तरतः स्मृताः ॥
आर्षभी तु चतुर्थी स्याद्गोवीथी पञ्चमी स्मृता ।
षष्ठी जारद्रवी ज्ञेया तिस्रस्ता मध्यमाश्रिताः ॥
सप्तमी मृगवीथी स्यादजवीथी तथाष्टमी ।
दहना नवमी ज्ञेया दक्षिणं मार्गमाश्रिताः ॥
तथा च समाससंहितायाम् ।
वीथी नागा नाम्नी स्वातिर्भरणी च कृत्तिका चैव ।
स्वायम्भुवस्त्रिभाः स्युर्गजवीथ्यैरावती वृषभा ॥
एकपदादितुषकं गौः स्याज्जारद्गवी त्रिभा श्रवणात् ।
मैत्रस्त्रिभं मृगाऽजा हस्तश्चित्रा विशाखा च ॥
द्वे चापाढे दहना तिस्र उदग्विथयः क्रमाच्छुभदाः ।
मध्या मध्यास्तिस्रो याम्याः पापा मृगाद्यास्ताः ॥
वीथीमार्गानपरे कथयन्ति यथास्थितान् भमार्गस्य ।
नक्षत्राणां तारा याम्योत्तरमध्यमास्तद्वत् ॥५॥
Sloka 5.—It has been declared by other sages that
just as there are the three courses in the starry firmament,
even so, the asterisms have their positions defined as
northern, central and southern according to their situation
in respect of the ecliptic. Similarly, if Venus transits
north of a star, he is said to be in his northerly course,
etc.
तथा च काश्यपः
नक्षत्राणां त्रयो मार्गा दक्षिणोत्तरमध्यमाः ।
उदक्स्थास्तारकाः सौम्ये मध्यमो मध्यमा स्मृतः ॥
दक्षिणा दक्षिणे मार्गो नक्षत्रेषु प्रकीर्तितः ।
नक्षत्रात्सौम्यगः सौम्यमार्गस्थो ग्रह उच्यते ॥
दक्षिणे दक्षिणे मार्गो मध्ये मध्य इति स्मृतः ।
उत्तरमार्गो याम्यादि निगदितो मध्यमस्तु भाग्याद्यः ।
दक्षिणमार्गोऽषाढादि कैश्चिदेवं कृता मार्गाः ॥६॥

108 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 7-8.
Sloka 6.—There are others (like Garga) who say
that the nine asterisms from Bharani onwards constitute
the northern course, while the central one is formed by
the nine asterisms beginning from Purvaphalguni and
the southern one is composed of the nine stars counted
from Purvashadha.
तथा च गर्गः ।
अवयुग्भोगपर्यन्तेऽषाढादौ नवके गणे ।
वर्तमानः सदा क्रूरो दक्षिणे पथि वर्तते ॥
शुक्रो निर्ऋतिपर्यन्ते भाग्यादौ नवके गणे ।
वर्तमानश्च मध्यस्थो मध्यमे पथि वर्तते ॥
भरण्यादौ मघान्ते च तृतीये नवके गणे ।
वर्तमानः शुभो ज्ञेय उत्तरे पथि वर्तते ॥
ज्योतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम् ।
स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं वक्ष्ये ॥७॥
Sloka 7.—The science of astrology cum astronomy
was founded on the intuition of great saints. Should there
be any difference in their views, it would not be proper
on our part to suggest the correct course. Hence I can
only quote various opinions.
उत्तरवीथिषु शुक्रः सुभिक्षशिवकृद्गतोऽस्तमुदयं वा ।
मध्यासु मध्यफलदः कष्टफलो दक्षिणस्थासु ॥८॥
Sloka 8.—Venus, setting or rising in the northern
routes will produce abundant food-grains and prosperity
to people. When he is in the central routes, he will
produce middling effects ; while in the southern ones, the
effects will be untoward.
तथा च गर्गः ।
उदयास्तमयं कुर्यान्मार्गमुत्तरमाश्रितः ।
सुभिक्षं च सुवृष्टिं च योगक्षेमं विनिर्दिशेत् ॥

Adh. IX. Sl. 9-13. ] नवमोऽध्यायः 109
उदयास्तमयं कुर्यान्मध्यमं मार्गमाश्रितः ।
मध्यमं चार्घमस्य च योगक्षेमं विनिर्दिशेत् ॥
उदयास्तमयं कुर्याद्दक्षिणं मार्गमाश्रितः ।
धान्यस्य सङ्ग्रहं कृत्वा केदारेषु तिलान् वपेत् ॥
अत्युत्तमोत्तमोनं सममध्यन्यूनमध्यमकष्टफलम् ।
कष्टतरं सौम्यादासुं वीथिषु यथाक्रमं ब्रूयात् ॥९॥
Sloka 9.—The course of Venus in the three routes
नाग, गज and ऐरावत will produce effects par excellence,
excellent and slightly good. Similarly the effects have
to be pronounced to be even, middling and slightly bad,
when Venus traverses the next three routes. In the last
three routes, he will produce effects which will prove
undesirable, disastrous and totally destructive respectively.
भरणीपूर्वं मण्डलमृक्षचतुष्कं सुभिक्षकरमाद्यम् ।
वङ्गाङ्गमहिषवाल्हिककालिङ्गदेशेषु भयजननम् ॥१०॥
अत्रोदितमारोहेद् ग्रहोऽपरो यदि सितं ततो हन्यात् ।
भद्राश्वशूरसेनकयौधेयककोटिवर्षनृपान् ॥११॥
Slokas 10-11.—The four asterisms commencing
from Bharani constitute the first Mandala or cycle of
Venus and produce plenty of food. But, there will be
fright in the countries Vanga, Anga, Mahisha, Valheeka
and Kalinga.
If after the rising of Venus in this मण्डल-Mandala
another planet should pass over him, the latter will destroy
the kings of the tribes Bhadraswa, Surasena, Yaudheya
and Kotivarsha.
भचतुष्टयमार्द्राद्यं द्वितीयममिताम्बुसस्यसम्पत्त्यै ।
विप्राणामशुभकरं विशेषतः क्रूरचेष्टानाम् ॥१२॥
अन्येनात्राक्रान्ते म्लेच्छाटविकश्वजीविगोमन्तान् ।
गोनर्दनीचशूद्रान् वैदेहांश्चानयः स्पृशति ॥१३॥

110 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 14-17.
Sloka 12-13. The four stars beginning from Ardra
form the second मण्डल or cycle and Venus, while in this,
will bestow plenty of water and food-crops. But he will
be unfavourable to the Brahmin class, especially so to
those that commit cruel deeds. If Venus is overpowered
in this मण्डल-Mandala by another planet, he will cause
distress to the Mlechchas, foresters eaters of dog's flesh
and cowherds, the people of Gonarda, low-class people,
Sudras and the people of Videha.
विचरन् मघादिपञ्चकमुदितः सस्यप्रणाशकृच्छुक्रः ।
क्षुत्तस्करभयजननो नीचोन्नतिसङ्करकरश्च ॥१४॥
पित्राद्येऽवष्टब्धो हन्त्यन्ये नाविकान् शबरशूद्रान् ।
पुण्ड्रापरान्त्यशूलिकवनवासिद्रविडसामुद्रान् ॥१५॥
Slokas 14-15.—When Venus after rising is passing
through the 3rd मण्डल formed by the five stars com-
mencing from Magha, he will destroy crops, cause
danger from famine and robbers, revolutionise the social
levels and create commingling of the social strata.
If Venus is assailed by another planet in this cycle,
he destroys shepherds, Sabaras, Sudras, Pundras, savages
of the western countries, the Sulikas, foresters, the
Dravidas and people living on the coasts.
स्वात्याद्यं भत्रितयं मण्डलमेतच्चतुर्थमभयकरम् ।
ब्रह्मक्षत्रसुभिक्षाभिवृद्धये मित्रभेदाय ॥१६॥
अत्राक्रान्ते मृत्युः किरातभर्तुः पिनष्टि चेक्ष्वाकून् ।
प्रत्यन्तावन्तिपुलिन्दतङ्गणान् शूरसेनांश्च ॥१७॥
Slokas 16-17.—The three stars commencing from
Swati form the fourth Mandala which removes fear from
people's minds, promotes the happiness of Brahmins and

Adh. IX. Sl. 18-21.] नवमोऽध्यायः 111
Kshatriyas, and the growth of crops, but creates mis-
understanding among friends. If Venus be overpowered
(by another planet) in this Mandala, death overtakes the
Kirata-chieftain, and the Ikshvakus will be crushed. So
also will be the cave-men, people of Avanti, Pulindas,
Tanganas and Surasenas.
ज्येष्ठाद्यं पञ्चक्षं क्षुत्तस्कररोगदं प्रबाधयते ।
काश्मीराश्मकमत्स्यान् सचारुदेवीन्वन्तींश्च ॥१८॥
अत्रारोहेद् द्रविडाभीरम्बष्ठत्रिगर्तसौराष्ट्रान् ।
नाशयति सिन्धुसौवीरकांश्च काशीश्वरस्य वधः ॥१९॥
Slokas 18-19.—The five asterisms beginning with
Jyeshta constitute the fifth मण्डल. Herein, the people
will suffer from hunger, robbers and diseases. Similarly
the people of Kashmira, Asmaka, Matsya, Avanti and
those living on the banks of the Charudevi will be in
distress. If Venus be overpowered here, he destroys
the Dravidas, Abheeras, Ambashtas, Trigarthas and
Saurashtras, people of Sindhu and the Sauveerakas. The
king of Kasi will meet with his end.
षष्ठं षण्णक्षत्रं शुभमेतन्मण्डलं धनिष्ठाद्यम् ।
भूरिधनगोकुलाकुलमनल्पधान्यं क्वचित्सभयम् ॥२०॥
अत्रारोहेच्छूलिकगान्धारावन्तयः प्रपीड्यन्ते ।
वैदेहवधः प्रत्यन्तयवनशकदासपरिवृद्धिः ॥२१॥
Slokas 20-21.—The sixth Mandala which is auspi-
cious is composed of six asterisms beginning with
Dhanishta. The period will be marked by an increase
of prosperity, cattle-wealth and food-grains ; but in some
places there will be fear. If Venus be assailed here, he
will cause distress to the Sulikas, people of Gandhara and

112 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 22-24
Avanti ; people of Videha will be destroyed ; cave men,
Yavanas, Sakas and servants will thrive.
अपरस्यां स्वात्याद्यं ज्येष्ठाद्यं चापि मण्डलं शुभदम् ।
पित्र्याद्यं पूर्वस्यां शेषाणि यथोक्तफलदानि ॥२२॥
Sloka 22.—Venus in passing through the fourth and
the fifth Mandalas in the west will confer benefits on the
people. Similar will be the result when he transits the
third division in the east. The effects of his transits in
the other Mandalas will be as already stated.
तथा च पराशरः ।
आद्यरोहितदारुणविरोचनोर्ध्वदण्डतीक्ष्णाग्येतानि षण्मण्डलानि ।
तथा च समाससंहितायाम्
भरणीरौद्रमघानिलशक्रघनिष्ठदिसंप्रवृत्तेषु ।
चारोदयः शुभो मण्डलेषु हित्वाऽन्त्यापिण्ड्याद्ये ॥
दृष्टोऽनस्तमितेऽर्क भयकृत् क्षुद्रोगकृत्समस्तमहः ।
अर्द्धदिवसे च सेन्दुर्नृपबलपुरभेदकृच्छुक्रः ॥२३॥
Sloka 23.—If Venus be visible before Sunset, he
will cause fear ; if seen throughout the day, there will be
hunger and disease. At midday if he is seen conjoined
with the Moon, there will be discord between the king's
troops and the citizens.
तथा च पराशरः
अहः सर्वं यदा शुक्को दृश्यतेऽथ महाग्रहः ।
तदा त्वागन्तुभिर्ग्रामा बाध्यन्ते नगराणि च ॥
भिन्दन् गतोऽनलर्क्षं कूलातिक्रान्तवारिवाहाभिः ।
अव्यक्ततुङ्गनिम्ना समा सरिद्भिर्भवति धात्री ॥२४॥
Sloka 24.—If Venus passes through the middle of
Krittika, the earth consisting of elevations and depres-
sions becomes levelled up by the rivers through waters
overflowing the banks

Adh. IX. Sl. 25-27] नवमोऽध्यायः 113
प्राजापत्ये शकटे भिन्ने कृत्वेव पातकं वसुधा ।
केशास्थिशकलशबला कापालमिव व्रतं धत्ते ॥२५॥
Sloka 25.—When the cart of Rohini is broken
through by Venus, the earth will be strewn with hair and
pieces of bones and assume the form of one who per-
forms the कापालव्रत-Kapalavrata to atone for the murder of
a Brahmin.
Here the author has indulged in a bit of poetic fancy. The
idea is that many will be killed in battle, etc.
For कापालव्रत Vide मनुस्मृति XI-72
The wain of Rohini is cleft, i.e., undergoes occultation
by a planet, when the latter, standing in the 17th degree of
Taurus has a southern latitude (विक्षेप) of a little more than two
degrees.
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते ।
विक्षेपोऽंशाद्वितयादधिको वृषभस्य सप्तदशभागे ।
यस्य ग्रहस्य याम्यो भिनत्ति शकटं स रोहिण्याः ॥
तथा च भानुभट्टः
वृषस्यांशे सप्तदशे विक्षेपो यस्य दक्षिणः ।
अंशद्वयाधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः ॥
सौम्योपगतो रससस्यसङ्क्षयायोशनाः समुद्दिष्टः ।
आर्द्रागतस्तु कोशलकलिङ्गहा सलिलनिकरकरः ॥२६॥
Sloka 26.—When Venus comes to Mrigasiras, he
will destroy juices and crops. When he goes to Ardra,
he causes ruin to the Kosala and Kalinga countries and
brings on excessive rain.
अश्मकवैदर्भाणां पुनर्वसुस्थे सिते महाननयः ।
पुष्ये पुष्टा वृष्टिर्विद्याधररणविमर्दश्च ॥२७॥
Sloka 27.—When Venus is in Punarvasu, the
Asmakas and the Vaidarbhas will be put to much suf-
बृ. सं. 15

114 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 28-29
fering. When he is in Pushya, there will be copious rain
and the Vidyadharas will be crushed in battle.
आश्लेषासु भुजङ्गमदारुणपीडावहश्चरन् शुक्रः ।
भिन्दन् मघां महामात्रदोषकृद् भूरिवृष्टिकरः ॥२८॥
Sloka 28.—When he is in Aslesha, the people will
undergo immense suffering caused by snake-poison.
When he is piercing Magha, he will cause trouble to the
chief of Mahouts. There will be copious rain.
"To the chief Minister" if the reading महामात्य be adopted.
Utpala gives in a quotation the definition of the cleaving,
alias occultation, of the junction star of Magha by a planet :
भेदक्षणं गणितकारैरुक्तम् ।
छादयति योगतारां मानाद्दर्धोनाधिकाद्गार्धविक्षेपात् ।
स्फुटविक्षेपो यस्याधिकोनको भवति समादिक्स्थः ॥
The definition of the occultation of the star in question
according to the scientific astronomers, is as follows: "A planet
occults the junction star of Magha (Regulus) when its own
rectified latitude, being in the same direction (north), is more
than half the latitude, and less than one and a half the latitude
of the star" From this we may deduce that the author of the
stanza, whoever he may have been (probably Brahmagupta), had
a still more accurate knowledge of the real latitude of Regulus
than the Surya Siddhanta has, in which the latitude is stated to
be 0. Another stanza defines the latitude of the Moon when
causing the occultation of certain stars :
विक्षेपेऽन्ये सौम्ये तृतीयातारां भिनत्ति पित्र्यस्य ।
इन्दुर्भिनत्ति पुष्यं पौष्णं वारुणमविक्षिप्तः ॥ Kern.
भाग्ये शबरपुलिन्दप्रध्वंसकरोऽम्बुनिवहमोक्षाय ।
आर्यम्णे कुरुजाङ्गलपाञ्चालघ्नः सलिलदायी ॥२९॥
Sloka 29.—When Venus is in Purvaphalguni, the
Sabaras and the Pulindas will meet with destruction;

Adh. IX. Sl. 30-33] नवमोऽध्यायः 115
there will be copious rain. When he is in Uttaraphalguni,
the Kurus, people of Jangala and the Panchalas will be
destroyed ; but there will be rain.
कौरवचित्रकराणां हस्ते पीडा जलस्य च निरोधः।
कूपकृदण्डजपीडा चित्रास्थे शोभना वृष्टिः ॥३०॥
Sloka 30.—When Venus is in Hasta, the Kauravas
and artists will suffer. There will be drought.
Diggers of wells and birds will suffer when Venus is in
Chittra; but there will be good rain.
स्वातौ प्रभूतवृष्टिर्दूतवणिग्नाविकान् स्पृशत्यनयः ।
ऐन्द्राग्नेऽपि सुवृष्टिर्वणिजां च भयं विजानीयात् ॥३१॥
Sloka 31. When Venus is in Swati, there will be
copious rain. Messengers, traders and sailors will suffer.
If Venus be in Visakha, there will be dread among the
traders.
मैत्रे क्षत्रविरोधो ज्येष्ठायां क्षत्रमुख्यसन्तापः ।
मौलिकभिषजां मूले त्रिष्वपि चैतेष्वनावृष्टिः ॥३२॥
Sloka 32.—When Venus is in Anuradha, there will
be dissensions among Kshatriyas. When he is in Jyeshta,
there will be trouble to the Kshatriya chiefs. When
Venus is in Moola, druggists and physicians will be
worried. In none of these three, there will be rain.
आप्ये सलिलजपीडा विश्वेशे व्याधयः प्रकुप्यन्ति ।
श्रवणे श्रवणव्याधिः पाखण्डिभयं धनिष्ठासु ॥३३॥
Sloka 33.—When Venus is in Purvashadha, people
will be troubled by aquatic animals and products (aquatic
animals will suffer, according to some). When he is in
Uttarashadha, there will be a crop of diseases. When he

116 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 34-35
is in Sravana, there will be ear-disease, and when he is
in Dhanishta, there will be danger to heretics.
शतभिषजि शौण्डिकानामजैकभे द्यूतजीविनां पीडाम् ।
कुरुपाञ्चालानामपि करोति चास्मिन् सितः सलिलम् ॥३४॥
Sloka 34.—When Venus is in Satabhishak, distillers
of toddy or arrack will be distressed. When he is in
Purvabhadra, gamblers will come to grief. The Kurus
and Panchalas also will suffer. But there will be rain.
आहिर्बुध्न्ये फलमूलतापकृद्यायिनां च रेवत्याम् ।
अश्विन्यां हयपानां याम्ये तु किरातयवनानाम् ॥३५॥
Sloka 35.—In Uttarabhadra, Venus causes damage
to fruits and roots ; in Revati, to travellers and marchers;
in Aswini, to horse-keepers ; and in Bharani, to Kiratas
and Yavanas.
तथा च काश्यपः ।
भेदयेत् कृत्तिकां शुक्रो बहुतोयं विमुञ्चति ।
रोहिण्यां मरणं घोरं गृध्राकुलभयाकुलम् ॥
मृगे तु सर्वसस्यानां क्षयं कुर्याद्भृगोः सुतः ।
आद्रांसु च कलिङ्गानां कोशलानां भयावहः ॥
पुनर्वसौ विदर्भाणां पीडयत्युशनोत्तथा ।
पुष्ये पुष्टिं समायान्ति जनाः सस्यानि वृष्टयः ॥
आश्लेषासूशना भेदात्पीडयेन्मृगुजः प्रजाः ।
मघाभेदकरः शुक्रो महामात्रांश्च पीडयेत् ॥
भाग्ये शबरविध्वंसं बहुवृष्टिं प्रमुञ्चति ।
आर्यम्णे तु कुरुक्षेत्रं पाञ्चालांश्चोपतापयेत् ॥
हस्ते चित्रकराणां तु पीडा वृष्टिक्षयो भवेत् ।
सुवृष्टिं क्रूरकृत्पीडां चित्राभेदं यदा व्रजेत् ॥
स्वातिभेदे सुवृष्टिं च वणिग्नाविकभीतिदः ।
विशाखायां सुवृष्टिं च मैत्रे मित्रं विरुध्यति ॥
ऐन्द्रे पौरविरोधः स्यान्मूले तु भिषजां भयम् ।