बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

ं यथा पित्र्यजनं तथा श्मशानकरणं यथा श्मशानकरणं तथाभिचरणीयेष्विष्टिपशुसोमेष्वोदित एव पुरोदकं देवयजनं यस्मादन्यत्पुरस्तात्स्रवन्तिकं देवयजनं न विन्देयुरुत्तरतो देवयजनमात्रमतिक्रम्य..."
Wait! What follows "देवयजनमात्रमतिक्रम्य"?
Does it say "यजेरन्"? No, there is no य.
Wait! Could the word be:
"अतिक्रम्येष्टि"?
Wait, look at the last part: "ष्टि" - इष्टि!
अतिक्रम्य + इष्टि = अतिक्रम्येष्टि!
Wait, but is it "अतिक्रम्येष्टि"?
Let's look at the sandhi:
अतिक्रम्य + इष्टि = अतिक्रम्येष्टि!
Wait, look at:
अति- (line 4)
क्रम्येष्टि' ॥ २ ॥
Wait, does it say "क्रम्येष्टि"?
Let's look at the letters if it were "क्रम्येष्टि":

1. क्र
   Wait, where is the 'े' matra?
   Is the mark on top an 'े' matra?
   Wait! An 'े' matra in Devanagari is a slant stroke to the top-left!
   Wait, what is the stroke to the left of क्र?
   Is that a stroke to the left of क्र?
   LOOK AT IT CAREFULLY

अन्वाधेयम् : ऋत्विजां वरणम्
Digitized by Madhuban Trust
[ २ । ३, ४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३७
ग्रावस्तुदिति होतुः । प्रस्तोता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्य इत्युद्गातुरभि-
गरो ध्रुवगोपः सङ्श्राव इति१ सदस्यस्य । स्वप्रधाना२ । अस्व-
प्रधाना२ इत्येके२ । दश वैकादश वा चमसाध्वर्यवो ऽन्यद्दक्षि-
णाभिः परिक्रीता भवन्तीति विज्ञायते । तस्मादग्निहोत्रस्य
यज्ञक्रतोरेक ऋत्विग्दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजो ऽध्वर्युर्ब्रह्मा
होताग्नीध्र इति । चातुर्मास्येषु प्रतिप्रस्थाता पञ्चमः । पशुबन्धे
मैत्रावरुणः षष्ठः । सर्वे सौम्ये ऽध्वरे । तान्कर्मणःकर्मणो वृणीतै-
कैकमुपसंगृह्य चोदयेदसावहमाध्वर्यवेण त्वा गच्छामि याजयतु
मां भवानिति । ब्रह्मत्वेन हौत्रेणौद्गात्रेण सादस्येनेति । न सदस्यो
विद्यत इत्येके । स्वेनस्वेन कर्मणा होत्रकान्३ होत्रकानित्येके२ ।
तत्पुरुषा होत्रकाश्चमसाध्वर्यवश्चाध्वर्युर्वा ऋत्विजां प्रथमो युज्यते
तेन स्तोमो योक्तव्य इति ॥ ३ ॥
आदित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स मे ऽध्वर्युर्ध्वर्यो ऽध्वर्युं
त्वा वृण इत्यध्वर्युमादित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स ते ऽध्वर्युस्ते-
नानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनं । चन्द्रमा
देवो दैवो ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्मन् ब्रह्माणं त्वा वृण इति
ब्रह्माणं । चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स ते ब्रह्मा तेनानुमतः
कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनमग्निर्देवो दैवो होता
१ सङ्श्राव B Be JH, संश्रावयति T, सङ्श्रावयति F, with श्र Bh.
२ Thus Be, स्वप्रधानाः स्वप्रधाना इत्येके J ; स्वप्रधान अस्वप्रधान इत्येके B ;
स्वधान अस्वप्रधानादत्येके F ; स्वप्रधाना इत्येके H ; स्वस्वप्रधाना इत्येके T.
३ Thus B ; होत्रकाञ्छोत्रका इत्येके T ; होत्रकान् होत्रकानित्येके JHF ; Be
om. न होत्रकान् ।
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

स मे होता होतर्होतारं त्वा वृण इति होतारमग्निर्दैवो दैव्यो
होता स ते होता तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति
प्रतिवचनं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स म उद्गातोद्गातरुद्गा-
तारं त्वा वृण इत्युद्गातारं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स त
उद्गाता तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचन- ५
माकाशो देवो दैव्यो सदस्यः स मे सदस्यः सदस्य सदस्यं त्वा
वृण इति सदस्यमाकाशो दैवो देवः सदस्यः स ते सदस्यस्तेनानु-
मतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनमापो देव्यो
दैव्या होत्राशꣳसिन्यस्ता मे होत्राशꣳसिन्यो होत्रका होत्रकान्वो
वृण इति होत्रकानापो देव्यो दैव्या होत्राशꣳसिन्यस्तास्ते हो- १०
त्राशꣳसिन्यस्ताभिरनुमताः कर्मैव वयं करिष्याम इत्यों तथेति
[L

[२।५।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३६
१सिᳪहे मे मन्युर्व्याघ्रे मे ऽन्तरमयो ' वृके मे क्षुद्रᳪशे मे
घसिर्धन्वने मे पिपासा ' राजगृहे मे ऽशनायाऽश्मनि मे तन्द्रि-
र्गर्दभे मे ऽशं:२ ' शल्यके३ मे ह्रीरश्वत्थे मे वेपथुः ' कूर्मे मे
ऽङ्गरोगो ' वस्ते मे ऽपमर्याऽप्रिये मे मृत्युर्भ्रातृव्ये मे पाप्मा '
५ सपत्ने मे निर्ऋतिर्दुष्कीर्तौ मे वृद्धिः ' परस्वति मे ऽसमृद्धिः '
खड्गे म आर्तिर्गवये म आन्ध्यं ' गौरे मे बाधिर्यमृक्षे मे
शोको ' गोधायां मे खेदो४ ' जरायां मे हिमः ' कृष्णशकुनौ
मे भीरुता ' कङ्के मे पापो गन्ध ' उलूके मे श्वभ्रशः५ ' श्लोके
म ईर्ष्या ' मर्कटे मे दुर्हर्द्धिः ' कुलले मे मᳪस्योलले मे
१० प्रध्योद्दे६ मे तृष्णाऽर्ये मे भ्रमो ' ऽव्यां म आद्यं ' कोशे मे
गन्धः ' कुमार्यां मे ऽलङ्कारः ' सूकरे मे ऋदयः७ ' पृदाखुनि८

१ The construction of the text of this khaṇḍa is extremely
difficult. I compared also the printed Prayogamālā of Veṅka-
ṭeśvara (Vol. II, fol. 36), the MS. I. O. 288, fol. 12, a very old
MS., corrected, and the Gṛhyaprayoga according to the MS. of
Burnell's collection. The MSS. have, of course, nowhere the
avagraha.
२ Thus only B and Pray. Mālā, मेशि: the other MSS.
३ Thus Be, शल्पके IO, शल्म्यके H, शय्यके FT, शल्यके J, शंयके B, शंयुके
Pray. M.
४ Thus Be, the other MSS. खेदो ।
५ Thus all except T which has भ्यशः ।
६ प्रध्यो० TB, IO, प्रोध्यो F, प्रखौ Be, प्रह्रो H, प्रभो J. Perhaps ऽप्रध्या
is to be read ?
७ Thus H ; कदयः IO, क्रंदशः Pray. M. ; ऋदधुः the other MSS.
८ Thus all except Pray. M. : पदाकुमि. Probably पृदाकुनिं is to be
read.

४० Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २।५। ]

मे खप्रो॑ ऽजगरे मे दुखप्रो॑ । विद्युति मे क्षयग्रो॑१ लोभायां
मे क्लेदः॑ । श्लभे२ मे पाप्मालक्ष्मी॑ । स्त्रीषु मे ऽनृतम॑जासु मे
कर्कशो॑ । व्रात्ये म ईत्या॑ । शूद्रे मे स्तेयं॑ । वैश्ये मे ऽकर्मकृत्यम्३ ।
राजन्यबन्धुनि मे ऽज्ञानं॑ । नैषादे मे ब्रह्महत्या॑ । कुलिङ्गे मे
श्ववथुरुल्लले४ मे विल्लाम्॑ । उद्रिणि मे वमतिः५ । किं॑पुरुषे मे ५
रोदो॑ । द्वीपि॑नि मे निष्टप॑द्धस्तिनि मे किलासः॑ । शु॒नि मे
दुरिप्रम्॑ । स्त्रावन्त्येषु६ मे म्लेच्छो॑ । विदे॑हेषु मे शौपथो॑७ । महा-
वर्षे॑षु मे ग्लौर्मूर्जवत्सु मे तप्मा॑ । दुन्दुभौ मे कासिकै॑ष्वाकुषु८ मे
पित्तं॑ । कलिङ्गे॑षु मे ऽमेध्यम॑श्वत॒र्यां मे ऽप्रजस्ता॑ । पुँश्चल्यां॑ मे
दुश्चरितं॑माखुनि मे दन्तरोगो॑ । मक्षिकायां मे श्लक्ष्णः९ । १०
शुके मे हरिमा॑ । मयूरे मे जल्प्या॑ । वृषे मे जरा॑ । चाषे मे
पापवादो॑ । ऽप्सु मे श्रमो॑ । ब्रह्मोक्थे मे किल्बिषमपेहि॑ पाप्म-
न्पुनरपनाशितो भवा नः पाप्मन्त्सुकृतस्य लोके पाप्मन्वेह्याविद्धतो१०

१ Thus Be BHT, क्षयशो F, क्षयसो J, क्षयसो Pray. M.
२ Thus BJT Pray. M., Prayoga Burnell; श्लेभे H, श्लरभे Be F, IO.
३ Thus (without avagraha) Be BHJT; कर्मकृत्यं F, Pray. M.
४ Thus Be BJHT, IO, Pray.; उल्लाले F; कुलले Pray. M.
५ वमनिः Be BHFT, IO, Pray.; वमतिः J, Pray M. Is the word
श्ववमतिः or a subst. connected with वमिति ?
६ Thus Be BHFT, Pray., Pray. M.; स्नाव० J, IO.
७ Thus Be JT; शौपथौ F, शौपथुर् B, H uncertain, शिपथुः Pray.,
शपथो IO, यपथो Pray. M.
८ Thus BT Pray., the other MSS. काशिके० ।
९ Thus Be BJHF, क्षम्यणः T, श्लक्ष्णकः Pray. M.
१० Without the least doubt the tradition of these verses accord-
ing to the Baudhāyanins is corrupt. A comparison with Ath.
Saṃh. VI. 26 proves that we ought to read अपह्रुतान् (comp. नः)
instead of अविद्धतो and जहासि instead of जहाति ।

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[२ । ५, ६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४१

यो नः पाप्मन् जहाति तसु त्वा जहिमो वयमन्यत्रास्मन्नि-
विशताम्१ सहस्राक्षो अमर्त्यो यो नो द्वेष्टि स रिष्यतु यमु
द्विष्मस्तसु जहीत्याञ्जलिनाप उपहन्ति सुमित्रा न आप
ओषधयः सन्त्विति ' तां दिशमेता अप उत्सिञ्चति२ यस्यामस्य
दिशि द्वेष्यो भवति दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं
द्विष्म इत्येवाप उपस्पृश्य यथेतं प्रविशन्ति ' ॥ ५ ॥ द्वितीयः ॥
अथैदमग्न्याधेयं ' तस्य कः कर्मण उपक्रमो भवतीत्युक्ता-
न्यृतुनक्षत्राण्युक्तमात्मनः पुरश्चरणं ' कथमस्यानुपूर्व्यं३ भवति '
स्नानपवनमन्त्राचमनमन्त्रप्रोक्षणपुण्याहवाचनानि श्रद्धामाह्वया-
कृत्या वेदनं कृत्वोपवाह्यर्त्विजो४ वृत्त्वार्हयित्वा देवयजनं
याचित्वा देवयजनमादाय स्फ्यमादायान्तरेण वेद्युत्करावुद्धेगेन
प्रपद्य जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठन्प्राचीनम्५ स्फ्येन गार्हपत्यस्याय-
तनमुद्धन्त्युद्धन्यमानमस्या असेधमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु।
शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्रः शं नो माता पृथिवी तोकसा-
तेत्यथैनदद्भिरवोक्षति शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु
पीतये । शं योरभिस्रवन्तु न इत्येवमेवान्वाहार्यपचनस्यायतन-
मुद्धन्त्येवमेवाहवनीयस्यैवमितरयोर्यदि करिष्यन्भवत्यथान्तरेण

१ Thus Be HF, 10; the other MSS. ०चास्मिन्नि० or ०चास्मान्नि० ।
२ Thus only B Be and partially T, cp. Pray. M. loc. cit. the
other MSS. have this passage as infra IV. 7, s. f.
३ Thus all except H, which has पूर्वं ।
४ Thus BTJ, हृत्यार्त्विजो F, कृत्य र्त्वलिजो Be H.
५ Thus BT, the other MSS. प्राचीम् ।

6

वेद्युत्करावुद्धेण्रेनोदङ्ङुपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य संभारा
उपकॢप्ता भवन्त्यपि वोत्तरेण शालायाः सर्वे संभारा उपकॢप्ता
भवन्त्यपि वान्तर्वेदि प्राचीनं तानन्ताननुपूर्व्यमेकैकᳵ संभारमे-
कैकेन यजुषा संभरति ' वैश्वानरस्य रूपं पृथिव्यां परिरप्सा ।
स्योनमाविशतु न इति सिकताः संभृत्य निदधात्येवमेवोत्तर- ५
मुत्तरᳵ संभारमुत्तरेणोत्तरेण यजुषा संभृत्य संभृत्यैव१ निद-
धात्यूषाꣳ सिकताश्चाखूत्करं च वल्मीकवपां च ह्रदं च वरा-
हविहतं च पुष्करपर्णं च शर्कराश्चेत्यष्टौ पार्थिवा ' अथोत्तरेण
यजुषा षड्ढिरण्‍यशल्कानाडु‌रत्यथ२ वानस्पत्याभिर्वानस्पत्याः '
शाखा आर्द्राः सपलाशाः सप्रारोहाः प्रादेशमात्रौरप्रतिशुष्काग्रा १०
[L1

चतुरङ्गुलमुत्सेधां द्वादशाङ्गुलं विस्तीर्णाꣳ षोडशाङ्गुलमाय-
तामपि वा प्रादेशमात्रीꣳ सर्वतः समां चतुरङ्गुलमेवोत्सेधां² '
तस्या उत्तानाया अनुलोममधस्तात्प्राचींनप्रवणं प्रजननं
कुर्वन्ति ' तावतीमेवोत्तरारणिमथैनै३ आहरत्यश्वत्थाद्व्यवा-
५ हाद्वि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियाꣳ संभरामि । शान्तयोनिꣳ
शमीगर्भमग्नये प्रजनयितवे ॥ यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह
त्वे सचा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेत्यथै-
तान्त्सुसंभृतान्संभारान्पुनरेव संभरति यं त्वा समभरं जातवेदो
यथा शरीरं भूतेषु न्यक्तम् । स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्य
१० उरुं नो लोकमनुनेषि विद्वानिति ॥ ६ ॥
अथ वै भवतीन्द्रो वृत्रꣳ हत्वासुरानपराभाव्य सो ऽमावास्यां
प्रत्यगच्छत्ते पितरः पूर्वेद्युरागच्छन्निर्वृत्यन्त्यज्ञो ऽगच्छत्तं देवाः
पुनरयाचन्त ' तमेभ्यो न पुनरददुस्ते ऽब्रुवन्वरं वृणामहा अथ
वः पुनर्दास्यामो ऽस्मभ्यमेव पूर्वेद्युः क्रियता इति ' तमेभ्यः
१५ पुनरददुस्तंस्मात्पितृभ्यः पूर्वेद्युः क्रियते ' यत्पितृभ्यः पूर्वेद्युः
करोति पितृभ्य एव तद्यज्ञं निष्क्रीय यजमानः प्रतनुत इति
ब्राह्मणमथ यदि गां न लभते मेषमजं वा लभते ' ऽपि वा
घृतमोदनं पक्त्वा तस्योपरिष्टात्सद्भूतमाज्यं पयो वानीय तस्मा-
देतत्सर्वं करोति यद्गवा कार्यं ' विज्ञायते च धेन्वै वा एतद्रेतो

१ MSS. द्वादशाङ्गुलविस्ती• but cp. Rudradatta on Āpast. śrs. V. 1. 2.
२ एव om. BT.
३ ०रणीम० FJT.

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

यदाज्यं पयो वानडुहस्तण्डुला इति¹ गौरैवाङ्गसामान्यात्संप्र-
च्छ्वा² अम्बरीषं वोत्तपनीयं वाभिप्रव्रजन्यपि वोपासनसेवा-
भिप्रव्रजन्यैर्धमौपासनं कुर्वन्ति सर्वं वा ब्राह्मौदनिकमौपा-
सनं कुर्वन्ति ' सो ऽत्र वैव हि हूयत इति ' समानं कर्मा
संभारनिवपनात् ' तृतीयात् संभाराणां त्रेधा विभज्य सभ्याव- ५
सथ्ययोराहवनीये वा सभ्यावसथ्ययोः संकल्पः ' समानं कर्मा
समिदाधानात् ' पञ्च नानावृक्षीयाः समिधो ऽभ्यज्यादधाति '
कथमत्रानुपूर्व्यं भवत्यश्वत्थस्योदुम्बरस्य पर्णस्य शमी च विकङ्कत-
स्येत्येतदत्रानुपूर्व्यं भवति ' कथमु खल्वेन्द्राग्न्यादित्ययोरन्त इत्यै-
न्द्राग्न्यादित्योरन्त² उदञ्चपदिकं सृजेत्तंतो ऽन्य

[ २ । ७, ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४५
काममवाप्नोतीत्येकां गां दक्षिणां दद्यादिति पैङ्गलायनि-
ब्राह्मणं भवति ¹ न लेवानाहिताग्निः स्याद्विज्ञायते ² च देवानां
वा एषो ऽन्यतमो य आहिताग्निरित्य॑थ यदस्याग्निमुद्धरति
सहस्रं तेन कामदुघो ऽवरुन्द्धे॑ ऽथ यदग्निहोत्रं जुहोति
५ सहस्रं तेनेत्य॑परिमितमेवेदमूक्तं भवति ² ॥ ७ ॥ तृतीयः ॥
अथाग्न्याधेयस्योपवसथ इत्युपकल्पयते गां माङ्गुलामहतं
वासश्चतुर उदकुम्भाँस्त्रीनौदुम्बराञ्छङ्कलानौदुम्बरीं ³ दर्वीमेकां
वपाश्रपणीमविशाखामौदुम्बरीमेव सर्वानिवान्यान्र्स्थालीपाकात्यै-
त्ययज्ञिकान्संभारानेरकोपबर्हणे ⁴ आञ्जनाभ्यञ्जने आज्यं तृण-
१० मुष्टिग्ं स्फ्यग्ं सूत्रमिति॑ दक्षिणत एतत्परिश्रितं भवति॑
तस्यैतस्मिन्परिश्रिते प्राङावृत्तस्य केशान्तं करोति तूष्णीं' त्रीणि
दर्भपुञ्जीलान्यपनियत्य वपति वपे ⁵ प्रवपे ⁶ देवेन सवित्रा
प्रसूतो ब्रह्मणा सग्ंश्शितो ऽहं यानि म इत ऊर्ध्वं लोमानि
तानि मे स्वस्तये सन्वित्य॑थैनमुप्तकेशश्मश्रुं ⁷निकृत्तनखमुदकु-
१ The words नले० ... स्यात् are omitted by BT.
२ Be HFJ repeat the last clause: ऽथपरि० ... भवति; BT om.
ऽथपरिमितं ।
३ Thus Be H; •बराञ्छडान् T; •बरांस्थूलान् BJ; •बराग्वकलान् F.
४ स्थालीपाकात् corrected acc. to Bh.; MSS. •कान् ।
५ Thus T, वपेत् the other MSS., also Keś.
६ Thus F, प्रवपेत् the other MSS. except H, which omits the
syllable पे. The yajuṣ seems to begin with वपे ।
७ Thus only Be, निक्रत the other MSS.

...? Let's look at line 9 end: ऽमात्यादिन्-? No, there is नwith a virama? Orन्न-? It's न्न-! Wait, line 10 starts with नाद्यान्orमाद्यान्`?
Let's read the full sentence:
Who is being made to sit?
"अन्वाहार्यपचनवेलायां सादयित्वा शोधयित्वा बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयोत्तरत एतानुपसादयति चतुर उदकुम्भांस्त्रीनौदुम्बराञ्शङ्कूंश्चौदुम्बरीं दर्वीमेकां वपाश्रपणीमविशाखामौदुम्बरीमेव दक्षिणतः सर्वानैवान्यान्स्थालीपाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे आञ्जनाभ्यञ्जने आज्यं तृणमुष्टिं स्फ्यं सूत्रमिति दक्षिणतो ऽधिदेवनं करोति"
WOW! Look at that sentence:

1. सर्वानैवान्यान्स्थालीपाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे
   Let's look at line 14:
   `पाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे५

न्त्यorदक्षिणोऽड्वन्त्यorदक्षिणोऽङ्कन्त्य: Notice the shape: it looks extremely like दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहताorदक्षिणोऽड्वन्त्यपहता. Wait, let's look at the letter again: Could it be दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहता? Let's look at the dot of ङ: is there a dot? No dot. But in ligatures with ङ (like ङ्क, ङ्ग, ङ्ख, ङ्घ), traditional Devanagari NEVER puts a dot on ङ! The dot is only used for the isolated letter ङ. For example, ङ्ग in line 3 अङ्गिरवोhas NO dot on the ङ part! So ङ् without dot + क below = ङ्क! Therefore, this glyph is unmistakablyङ्क! Wait, what about the ligature with न्त्य? It is: दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहता! Wait, could it be दक्षिणोऽङ्क्त्यपहता? Look at न्त्यin line 2: It has: half-न (left loop, horizontal bar) half-त (vertical stroke with left curve) ya (loop up and down with right vertical bar). Compare withचयन्तिright after:न्तिhas न-त-इ. Compare withगच्छन्तु: न्तु

' or 'चौरपानꣳ'?
Wait, is it a typo in Caland's edition for क्षीरपानꣳ?
Yes, old European/Indological editions sometimes have misreadings from South Indian manuscripts!
In Grantha script:
'क्षी' (kṣī) in Grantha:
kṣa + ī: the sign for kṣa looks like a loop, but in Grantha, 'cau' (co/cau) has the e-sign and o-sign...
Or the typesetter misread the manuscript as 'चौर'!
Wait, let's check: is the printed glyph 'चौरपानꣳ' or 'क्षीरपानꣳ'?
Wait, look at the dot above:
Wait, look at the letter:
Does it have a loop? No, it's 'च'! And it has 'ौ'!
Wait, let me look at the image again:
Line 1:
"पानान्याहरति१ मधुपानं चौरपानꣳ सक्तुपानं यद्वा भवत्यन्य-"
Wait, look at the glyph:
च + ौ + र + पा + न + ꣳ
Wait, is it 'चौरपानꣳ'?
Let me look at whether it could be 'क्षीरपानꣳ':
If it were 'क्षी', there would be 'क्ष'. But it's clearly 'च'!
Wait, wait, could it be 'चौरपान

तानि चावदानानि प्रज्ञातौ च मतस्नू' तान्येतेष्वेव शूलेषूप-
निद्धैतस्मिन्नेवाग्नौ१ श्रपयन्ति ' शृतायां वपायां पञ्च सुवा-
हुतीर्जुहोति ॥ ६ ॥
याः प्राचीः संभवन्त्याप उत्तरतश्च याः । अद्भिर्विश्वस्य
५ भुवनस्य धर्त्रीभिरन्तरयं पितुर्दधे स्वधा नमः स्वाहा ॥
अन्तर्दधे पर्वतैरन्मर्मह्या पृथिव्या । दिवा दिग्भिरनन्ताभि-
रूतिभिरन्तरयं पितामहाद्दधे स्वधा नमः स्वाहा ॥ अन्तर्दध
ऋतुभिः सर्वैरहोरात्रैः सुमन्विकैः । अर्धमासैश्च मासैश्चान्तरयं
प्रपितामहाद्दधे स्वधा नमः स्वाहा ॥ यन्मे माता प्रलुलोभ
१० चरत्यननुव्रता । तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामाभुरन्योपपद्यता२
स्वधा नमः स्वाहा ॥ यदः क्रव्यादङ्गमदहल्लोकाञ्जयन्प्रणयञ्जात=
वेदाः । तद्वो ऽहं

५० बोधायनश्रौतसूत्रम् । [२।१०।]
तूष्णीं दर्भैरभिधाय पिण्डानामावृत्तैतान्यवदानानि ददाति
हृदयमेवाग्रे ऽथ सव्यं मतस्नुमथ दक्षिणमेतत्ते ततासौ ये च
त्वामनु याँश्च त्वमन्वस्येषा¹ ते तत स्वधाचितिर्यावती
पृथिवी तावती ते मात्रा तावतीं त एतां मात्रां भूतां
ददामि पृथिव्या मितमसि तताय मा चेष्ठा इति ' द्वितीयं ५
ददात्येतत्ते पितामहासौ ये च त्वामनु याँश्च त्वमन्वस्येषा
ते पितामह स्वधाचितिर्यावदन्तरिक्षं तावती ते मात्रा
तावतीं त एतां मात्रां भूतां ददाम्यन्तरिक्षेण मितमसि
पितामहाय मा चेष्ठा इति ' तृतीयं ददात्येतत्ते प्रपिता-
महासौ ये च त्वामनु याँश्च त्वमन्वस्येषा ते प्रपितामह १०
स्वधाचितिर्यावती द्यौस्तावती ते मात्रा तावतीं त एतां
मात्रां भूतां ददामि दिवा मितमसि प्रपितामहाय मा चेष्ठा
इत्यथ पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्ताथैकेनोदकुम्भेन
मार्जयति तूष्णीमथैभ्यो गामुपपरेत्य लोहितमुपप्रवर्तयति
यानि रक्षांस्यसृग्भागानि ये चापि पितरो हरन्तां १५
विहरन्तां तृप्यन्तु रुधिरस्य ते ॥ ये नः पतिता गर्भा
असृग्भाज उपासते । तेभ्यः स्वजा स्वधा नमस्तृप्णुवन्तु मदन्तु
च ॥ य आमा ये च² पक्वा ये च दुग्धाः पतन्ति नः । तेभ्यः
स्वजा स्वधा नमस्तृप्णुवन्तु मदन्तु च ॥ ये कुमारा या स्त्रियो

१ Here and in the corresponding passages further on the MSS. have ॰न्वस्येया instead of ॰न्वस्येषा ।
२ om. BT and two MSS. of the gṛhya-sūtra.

ये ऽविज्ञाताः पतन्ति नः । तेभ्यः खजा स्वधा नमस्तृप्यन्तु
मदन्तु चेत्यागत्याञ्जनं ददात्य॑थाभ्यञ्जनं ददात्य॑थ वसाँᳵषि
ददात्य॑थ षड्भिर्नमस्कारैर्विपर्यासमुपतिष्ठते ' ऽथ वीरं याचते '
ऽथैनानुत्थाप्य प्रवाह्य तिसृभिर्मन आव्हयते मनो न्वाङवामह
५ आ न एतु मनः पुनः पुनर्नः पितरो मन इत्य॑थैतदहतं
वास एवम्बिदे ब्राह्मणाय दत्त्वान्यदसनौयं' वासः परिधाय
दक्षिणोपपरेत्याद्भिर्मार्जयते ॥ १० ॥
यासु गन्धा रसा वर्णा बलं च निष्ठिते' उभे । ता म
आपः शिवाः सन्तु दुष्कृतं प्रवहन्तु मे ॥ या ऊर्जमभिविषिञ्चन्ति
१० देवप्रेषिता महीम् । ता म आपः शिवाः सन्तु दुष्कृतं
प्रवहन्तु मे ॥ यासां निष्क्रमणे सर्वमिदं जायते जगत् । ता
म आपः

५२ बोधायनश्रौतसूत्रम् । [२।२१]
अवाङ्मुखानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः१ पितृभ्यः स्वधया ते
अक्षन्प्रजानन्नग्ने पुनरप्येहि देवानित्यैतान्यवदानानि ब्राह्मणेभ्यो
ददाति हृदयमेवाग्रे ऽथ सव्यं मतस्नुमथ दक्षिणं यथासङ्गमन्नं
कुरुते ' गामेतामग्रग्रः कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो वरं२ ददाति ' स३
ये ह के चैतस्यै मांसं लभन्ते सर्वे ह वा अस्यै ते गोभाजशो ४
भवन्त्यामात्ये४ जयानभ्यातानान्द्राष्ट्रभृत इति हुत्वामात्यहोमा-
ञ्जुहोत्येष ह वा उपवसथ ' उप ह्यस्मिन्देवा वसन्ति प्रात-
र्जेष्यामो वामं वस्वित्येतद्दु वै देवानां वामं वसु यदाग्नेयो
ऽष्टाकपाल ' उप हैन वामं वसु गच्छति यस्य ह वा एता-
मेवंविद्वाङ्गां कल्पयते५ ' सर्वं पाप्मानं तरति ' तरति ब्रह्म- १०
हत्यामप पुनर्मृत्युं जयतीति होवाच प्रजापतिस्तान्यि ह वा
एतानि कूष्माण्डानीत्याचक्षते काजवानीति६ वामात्यहोमा
इति वातीमोक्षा७ इति वा ' स यत्किं चास्मिँल्लोके पापं
१ प्रादात् Be only. २ om. Be H.
३ Thus T only; F ददाति स ऐ वैकेचेतस्यै; B Be H : ददात्यथैद्ययेके-
चेतस्यै; J ददांतियेचकेचैतस्यै; Bh. reads with स ।
४ Thus T ; B : गोभाजशो भवंतस्मात्ये; FH : गोभागशोभव (or वं) त्यमात्ये;
J : गोभाजोनस्मिन्नेवाग्रौभवत्याजशोमात्ये; Be presents the same reading
as T, but ष्मात्ये instead of ष्मामात्ये।
५ Thus B Be TH, the other MSS. कल्पयति।
६ Uncertain. The above given is the reading of T ; काजपानोति
J ; काजपातिति F ; काजयानौति HB Be ; probably Maitr. S. II. 1. 4
काजयं is to be compared.
७ Thus TJF ; वातिमोक्षा B Be H.

कर्म करोति सर्वस्मात्तस्मान्निर्मुच्यानृणः स्वर्गं लोकमैतीति
होवाच प्रजापतिः '॥ ११ ॥ चतुर्थः ॥
अग्नीनाधास्यमानो भवति स उपकल्पयत उषाश्च सिक-
ताश्चाखूत्करं च वल्मीकवपां च सूदं च वराहविहतं च
५ पुष्करपर्णं च शर्कराश्चेत्यष्टौ पार्थिवा ' अथ वानस्पत्या
अश्वत्थस्योदुम्बरस्य पर्णस्य शमीं च विकङ्कतस्याग्निहृतस्य
शमीगर्भादरणी१ मुञ्चकुलायं विचित्यस्याश्वत्थस्य तिस्रः समिध
आर्द्र्राः सपलाशाः सप्ररोहाः प्रादेशमात्रीरप्रतिशुष्काग्राः
षड्ढिरण्याग्ँस्त्रीग्ंसौवर्णाग्ँस्त्रीन् राजतानथ पूर्ववाहग्ँ रथचक्रं
१० ब्राह्मौदनिकान्व्रीहीन्सर्वौषधग्ँ रोहितं चर्मानडुहं नवानि
यज्ञपात्राणीत्य॑थास्मा२ अरणी आहरति यो अश्वत्थः शमीगर्भ
आरुरोह ते सचा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः
सहेत्य॑थातो नक्षत्राणामेव मीमाग्ँसा ' कृत्तिकास्वग्निमा-
दधीत ' रोहिण्यामग्निमादधीत ' पुनर्वस्वोरग्निमादधीत '
१५ पूर्वयोः फल्गुन्योरुत्तरयोः फल्गुन्योश्चित्रायामित्य॑थात ऋतूना-
मेव मीमाग्ँसा ' वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्निमादधीत ' ग्रीष्मे
राजन्यः ' शरदि वैश्यो ' वर्षासु रथकार इत्यथो खलु
यदैवैनग्ँ३ श्रद्धोपनमेद्यादधीत ' सैवास्यर्द्धिरिति ' तदेतदा-

१ Thus B Be HF ; शमी० TJ.
२ इति om. JF (H is defect here).
३ Thus BT Keś. ; यदैवेनग्ँ JHF Be, but cp. Sāyaṇa on T. Br. I.

1. 2. 8 (page 13 of the commentary).

/दौ)
ष्या (ष् + य + ा)
ञ्छ (ञ + छ)
क ला नि त्ये त त्सम ा दा य
Yes, दौष्याञ्छकलानित्येतत्समादाय!
4. संप्रच्छन्ना १५

Line 16:
अम्बरीषं वोत्तपनीयं वाभिप्रव्रजन्ति । तस्मिन्दौष्याञ्छकलान्सं-
Wait, तस्मिन्दौष्याञ्छकलान्सं-
Line 17:
प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती-
Let's check the words:
प्रकीर्य
बर्हिषा
परिस्तीर्याज्यं
विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती-
Wait, विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती- or विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्तीर्य? It ends with उपस्ती- hyphenated to the next page!
Look at line 17:
प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती-

Now let's check the footnotes:
Footnote 1:

अग्न्याधेयम्
Digitized by Madhuban Trust
[ २ । १३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५५
र्णाभिघारितꣳ सर्वौषधं जुहोत्यग्नये सर्वौषधाय पुष्ट्यै प्रजन-
नाय स्वाहेत्य॑थ जयान्भ्यातानान्राष्ट्रभृत इति द्वादशात्य-
होमाञ्जुहोत्य॑थ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा प्राजापत्यां जुहोति
प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वानुख्यां
५ जुहोत्यन्वग्निरुषसामग्रमख्यदन्वहानि प्रथमो जातवेदाः । अनु
सूर्यस्य पुरुत्रा च रश्मीननु द्यावापृथिवी आततान स्वाहे-
त्य॑थैतानङ्गाराञ्छते वा शरावे वा यजमानो गृह्णात्यायुषे
वो गृह्णामि तेजसे वो गृह्णामि तपसे वो गृह्णामि¹ वीर्याय
वो गृह्णामि ब्रह्मवर्चसाय वो गृह्णामीत्य॑थैनानादायोपोत्तिष्ठ-
१० त्यायुर्मामाविशतु भूतिर्मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं मामाविश-
त्विति॑ तानध्वर्यवे संप्रदायोदायन्त्यन्वारब्धे यजमान॑ एतेनैव
यथेतमेल्योत्तरेणागारं परीत्य² पूर्वया द्वारा प्रपाद्य गार्ह-
पत्यस्यायतने न्युष्योपसमादधाति॑ परिस्तृणन्ति॑ दक्षिणत
उपविशतो ब्रह्मा च यजमानश्चा॑थैतद्रोहितं चर्मानडुहं जघने-
१५ नाग्निं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति॑ तस्य वहमः काले
चतुरः पात्राञ्ब्रीहीन्निर्वपति³ ब्रह्मणे जुष्टं निर्वपामीति वा
तूष्णीं वा॑थ निरुपप्तानभिमृशत्याकृत्यै त्वा कामाय त्वा समृद्धे⁴
त्वेत्य॑थैतान्व्रीहीञ्छूर्पे समुष्याद्भि॒रभ्युक्ष्य चर्मोदूहत्य॑थैतस्मिन्नेव⁵
१ Before वीर्याय B ins. : ओजसे वो गृह्णामि । २ प्रतीत्य B Be.
३ T and Ke's, perhaps rightly, व्रीहीणां i. s. of व्रीहीन् ।
४ Thus all except T, which has समृद्धौ, but cp. T. Br. II. 5. 3. 2.
५ उद्वहति B.
CC-0.