बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)
Baudhayana Shrautasutra of Taittiriya Samhita with Commentary
आचार्य बौधायन (सम्पादक: डब्ल्यू. कालन्द) द्वारा
वाजपेयः
[ ११ । ५, ६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ९१
पतय इत्युपाꣳशु छागानां वपा¹ मेदः प्रस्थितं प्रेष्येत्युच्चैर्वषट्कृते
वपा² जुहोत्युपाꣳशु सारस्वत्यै वपया ³चरत्यथोपरिष्टात्स्वाहा-
कृतिꣳ स्रुवाहुतिꣳ हुत्वा वपाश्रपणीरनुप्रहृत्य समुत्क्रम्य
चात्वाले मार्जयन्ते ' ऽथ पशून्विशास्ति⁴ शमितरित्याह यन्मा-
नुष्या अनवदानीयं तदभ्यर्धात्कृपयतादित्यर्थ⁵ सावित्रꣳ हुत्वा
प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय ' तदृजुधा संतिष्ठते ' ॥ ५ ॥ द्वितीयः ॥
अथ सावित्रꣳ हुत्वा प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय देवौ
द्वारावित्यत एवोर्ध्वेन ' संप्रसृप्तानन्विदिलाध्वर्युः प्राङायन्नाह
चात्वाले रथचक्रं निमिनुत रथवाहने रथमाधत्ताश्वान्पल्प
मभिगृह्णातीन्द्रमिद्धरी वहत इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसी-
न्द्राय त्वा षोडशिने जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष
ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्येथोक्थ्यं गृह्णाति ' समानं
कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि होष्यन्त्याज्यास्थालीᳵ
सस्रुवाᳵ स्रुचं वासस्तैतस्य वसनस्यान्तमायाँ दशायां निष्क- ५
रज्जुः प्रग्रथिता१ भवत्येतत्समादायाहैहि२ यजमानेत्युत्तरे-
णाग्नीध्रीयं परीत्योत्तरेण३ सदः परीत्याग्रेण शालां तिष्ठते४
प्रतिप्रस्थात्र एतानि शस्त्राणि प्रयच्छत्यथाहैहि यजमानेति '
रथ एष दक्षिणे श्रोण्यन्ते रथवाहन आहितो भवति ' तमुपा-
वहरतीन्द्रस्य५ वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्त्वयायं वृत्रं वध्यादित्यथैनं १०
धूर्गृहीतमन्वर्वञ्चमभ्यववर्तयन्ति६ वाजस्य नु प्रसवे मातरं मही-
मदितिं नाम वचसा करामहे । यस्यामिदं विश्वं भुवनमावि-
वेश तस्यां नो देवः सविता धर्म साविषदित्यथाश्वान्यान्त्पू-
लयत्यप्सन्तरमृतमप्सु७ भेषजमपामुत प्रशस्तिष्वश्वा भवत
वाजिन इत्यथ दक्षिणं योग्यं युनक्ति वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा १५
१ Thus Be 11 UF, Bhav., Keś.; ॰थितो the other MSS.
२ भवतीत्येत० M Tr.
३ पर्यावृत्य i. s. o. परीत्य Be B.
४ तिष्ठन् M ; तिष्ठति F ; तिष्ठते the other MSS.
५ Thus Tr Be 11 Be BU (sec. m.); pluralis verbi the other MSS.; ऽवतारयति Bhav. Keś.
६ Thus M Tr U (pr. m.); ऽभ्यावर्तयंति Be BTU (sec. m.). ऽववर्तयंति H ; प्रवर्तयंति Keś. ; cf. infra xii. 7 (p. 95, l. 10).
७ The first अप्सु om. MH.
' or 'स'?
Wait, let's look at 'स' in 'कुर्वन्ति' (no), in 'दशासु' (line 7: द शा सु).
Look at the letter in line 6:
It has: a repha on top: look at the top curve!
Wait, is it 'र्त्स'?
Wait, let's look at Caland's text online or in printed edition:
Caland: "वासोभारान्र्समानां" - wait! Does Caland use "न्र्स" or "न्त्स"?
Wait, in Caland's introduction, he discusses manuscripts:
Often MSS have "न्र्स" or "न्त्स".
Let's look at the actual image of line 6 very closely:
The letters are:
वा (vā)
सो (so)
भा (bhā)
रा (rā)
न् (n)
स (sa) with a repha? No, look at the top: it's a repha over 'स': र्स!
Wait, is there a 'त' between 'न्' and 'स'?
Look at the glyph:
It is: 'न्' attached to... wait, it's 'न्त्स'?
Wait, look at 'त्स' in line 10: "वासाꣳस्यथ": look at 'स्य'.
Look at line 13: "दक्षिणास्तिसृभिर्मरुत्वतीयैश्चरति": look at
अथ याचति नैवारग् सप्तदशशरावम् ' स एष चौरे शृतो
भवति ' तेन चरति¹ बृहस्पतये ऽनुब्रूहि बृहस्पतिं यजेति '
तमनिष्टस्विष्टकृतमपिधाय प्रज्ञातं निदधात्य॑थास्यैतत्पुरस्ता-
देवौदुम्बरे द्रोणे सर्वौषधं दध्नाज्येन समुद्वायुतं भवति ' तस्यौ-
दुम्बरेण स्रुवेणोपघातग् सप्तान्नहोमाञ्जुहोति वाजस्येमं प्रसवः ५
सुषुवे अग्रे इत्य॑भिषेकाय परेकं परिश्रित्यैनमपिधाय प्रज्ञातं
निदधात्य॑थ पुरस्तादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा
सोमाय स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीव-
मुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरज-
ताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य सर्वौषधेन पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखमभिषि- १०
ञ्चति ' शीर्षतो ऽभिषिञ्चत्या मुखादन्ववस्त्रावयति
[ ११ । ७ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ७५
न्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति । द्वादश भूतानामवेष्टीर्जुहोति
पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्यथैतस्य बार्हस्पत्यस्य स्विष्टकृता
चरत्यथैनमादायान्तरेण चात्वालोत्करावुदङ्ङुपनिष्क्रामत्युत्तरत१
एते२ रथा युक्तास्तिष्ठन्ति३ । तदेतान्यजुर्युजो ऽश्वानवघ्रापयति
५ वाजिनो वाजजितो वाजग्ं सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तो बृहस्पते-
र्भागमवजिघ्रतेत्यथैनमपिधाय प्रज्ञातं निदधात्यथ रथमभिप्रैति
विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसीत्यथ
रथस्य पक्षसौ संमृशत्यङ्कौ न्यङ्कावभितो रथं याविति४ । रथ-
मातिष्ठति देवस्याहग्ं सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता
१० वाजं जेषमित्येतस्मिन्काले चात्वाले रथचक्रं निमितं ब्रह्मा-
रोहति । तमत५ एवानुमन्त्रयते देवस्याहग्ं सवितुः प्रसवे
बृहस्पतिना वाजजिता वर्षिष्ठं नाकग्ं रुहेयमित्यथ यजमान-
मन्वास्थायोज्जितीर्वाचयत्यग्रिरेकाक्षरेण वाचमुदजयदिति सप्त-
दशाथास्मा अश्वाजनौ६ प्रयच्छत्यश्वाजनि वाजिनि वाजेषु
१५ वाजिनौवत्यश्वान्समत्सु वाजयेति । तया यथायुक्तमश्वान्विप-
१ • क्रामंतु• M U Be 11 Bo Be (pr. m.); • क्रामतु• Tr Be (sec. m.)
Bhav., Keś.
२ एवैते Tr Be 11 U.
३ युक्तास om. Be B.
४ Tr Be B ins. अथ ।
५ चनस्य i.s.o. चत M.
६ Thus Be 11 U F, Keś., Bhav. (one copy); अश्वाजनिं Tr; अश्वाजनो
M; अश्वाजिनिं Be; अश्वाजिनं B; अश्ववाजिनौ H
!
Let's check line 9:
अथाच्छाभिसर्प यजमान माहेन्द्रं ग्रहं ग्रहीष्यामीत्यन्वारब्धे
यजमाने माहेन्द्रं ग्रहं गृह्णाति सहाᳵ इन्द्रो य ओजसेत्यनु-
द्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि महेन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णामीति ।
परिमृज्य सादयत्येष ते योनिर्महेन्द्राय त्वेति । तदेतान्पञ्चै-
न्द्रानतिग्राह्यान्मह संसादयंत्यथाप७ उपस्पृश्य बर्हिषी
Wait! Look at line 13:
"संसादयंत्यथाप७" -> footnote 7 is here!
Look at line 13: "संसादयंत्यथाप" or "संसादयत्यथाप"?
Wait, look at footnote 7:
"७ ० सादयंत्य० MH Keś."
And in the text (line 13):
"संसादयत्यथाप७" or "संसादयंत्यथाप"?
Wait! Footnote 7 says: "७ ० सादयंत्य० MH Keś."
That means the text has "संसादयत्यथाप" (singular), and MH Keś. have "संसादयन्
माहेन्द्राय¹ ' प्रस्तुते आजिं संप्रेषमाह ब्रह्मन्वाजिनाꣳ साम
गायाजिमृत आजिं धावत दुन्दुभीन्समाघ्नाताभिषोतारो² ऽभि-
षुणुताग्नीदग्निं विनयोदूखलमुदादय प्रतिप्रस्थातर्वारुणमेक-
कपालं निर्वप सौम्यस्य विद्धीति ' यथासंप्रेषं ते कुर्वन्ति '
५ गायति ब्रह्मा वाजिनाꣳ साम ' तं य एव कश्च³ परिकर्मी-
वेष्टयति ' धावन्त्याजिमृत ' आघ्नन्ति दुन्दुभीन्संप्रवदन्ति
वाचः ' संप्रोदिता४ वाचो ऽनुमन्त्रयत इन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं
वाजं जापयतेन्द्रो वाजमजयिदित्येवं रथान्धावतो ऽनुमन्त्रयते
वाजेवाजे ऽवत वाजिनो न इति चतसृभिरनुच्छन्दसम् '
१० शाम्यन्ति घोषाः शस्ताय ' होत्र एषोत्तमेति प्राङ्होतुः
कालात्पराङावर्तते ऽध्वर्युरभ्येनमाह्वयते होता ' प्रत्याह्वयते
ऽध्वर्युः ' शꣳसति ' प्रतिगृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रतिगीर्य
प्राङेत्योद्यच्छत एतं माहेन्द्रं ग्रहम'नूद्यच्छन्त इतरानुपोद्यच्छन्ते
नाराशꣳसानथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु औषडुक्थशा५ यज सोम-
१ माहे० M Tr U Be B Be 11; महे० HF.
२ Thus (समाघ्नत, cp. Pitṛmedhasūtra, p. 37. 14) Tr U Be B Be
11; समाघ्नत MHF.
३ Thus M Tr U Be B; कश्चन Bell H; कश्चन F.
४ संप्रवदिता, संखदिता, संप्रवदंता or संप्रवदंतो the MSS.; this last
reading, presented by M, could also be defended, if
An accurate, line-by-line transcription of the page into Markdown:
स्येति॑ वषट्कृते॑ जुहोति॑ १तदेतान्पञ्चैन्द्रानतिग्राह्यान्त्सꣳ॑
सृजति॑ वषट्कृतानुवषट्कृते द्विर्जुहोति॑ तथैव द्विर्द्विनारा-
शꣳसाननुप्रकम्पयन्ति॑ द्विर्हुतो माहेन्द्रः परि॒शेत॑ आयन्ति
रथा॑ आगताꣳश्चानूदृष्ट्वा याचत्याज्यस्थालीꣳ सस्रुवाꣳ॑ स
यद्यस्मै रथभ्रेषमाचक्षत आग्नीध्र२ एतां जुहुयात् स्मास्य द्रवत- ५
स्तुरण्यत इत्युभयेनैव रथविमोचनीयं जुहोत्या मा वाजस्य
प्रसवो जगम्यादिति॑ ॥ ८ ॥
अथ याचति नैवारꣳ सप्तदशशरावꣳ सप्तदश सुवर्णानि३
कृष्णलानि हिरण्यपात्रं मधोः पूर्णमित्येतत्समादायान्तरेण
चावालोत्करावुदङ्ङुपनिष्क्रामत्युत्तरत॑४ एते रथा युक्ता- १०
स्
तद्ब्रह्मा प्रतिगृह्योपावरोहंत्यथाहाजिस्तृतो दक्षिणापथेनो-
पातीत्य दक्षिणाग् श्रोणिमभिनिश्रयध्वं१ मारुता अग्रेणाहव-
नीयं परीत्य दक्षिणमंसमुपसँश्रयध्वमिति'२ । तदेनान्वि-
मिताभ्यामभिविघ्नन्त्यथाहैहि३ यजमानेति' पूर्वया द्वारा हवि-
५ र्धानं प्रपाद्य यजमानग् सोमग्रहानुपस्थापयति ॥ १० ॥
संपृच स्थ सं मा भद्रेण पृङ्क्तेति' विपृच स्थ वि मा
पाप्मना पृङ्क्तेति सुराग्रहान्यैताग् सुराग् सप्ररेकामादायै-
ताग्स सुराग्रहानाजिस्सृद्ध्य उपहरन्ति' तां ते पिवन्तो रम-
माणा महीयमाना आसते' ऽत्र यन्मारुत्या अनवदानीयं
१० तदुभयानन्तरेण४ पर्णशाखासु न्यस्यति' तत्समुत्कुश्या५ विमाथी-
कुर्वते६ ऽथ याचत्याज्यस्थालीग् सस्रुवां तार्ष्यं दर्भमयमित्येत-
त्समादायाहैहि यजमानेत्यन्वग्यजमानो ऽनूची पत्न्याहवनीये
जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने वाजस्य प्रसवेनेति द्वादश सुवाहुती-
र॑थ यजमानं तार्ष्यं परिधापयति छत्रस्योल्बमसीति' छत्रस्य
१ ०भिनिःश्र० Be (sec. m.) only.
२ Thus M Tr HF Keś. ; उपश्रय० Bell U ; ऽभिनिश्रय० B Be.
३ तदेतान् i.s.o. तदेनान् M Tr U Bell H F ; अथेनान् Be B ; अभि-
विघ्नंत्य० Be (sec. m.) Tr Bhav. ; ऽभिनिघ्नंत्य० MU Bell F ; निघ्नंत्य०
H ; ऽभिविखस्य० B
३. प्रश्न ११-१५: वाजपेय, राजसूय, सौत्रामणी एवं महाव्रत विधान
योनिरसीति दर्भमयं पत्नीमथैताꣳ श्रितिं¹ यजमानायतना-
त्प्राचीं वोदीचीं वा यूपमभ्यायातयत्यथ जायामामन्त्रयते
जाय एहि सुवो रोहावेति ' रोहाव हि सुवरितीतरा
प्रत्याहा॑हं नावुभयोः सुवो रोक्ष्यामीति यजमानस्त्वं नावुभयोः
सुवो रोहेति पत्नी ' तां ऋग्भिः कल्पै² रोहत्यायुर्यज्ञेन² ५
कल्पतामित्यान्तं गत्वा बाहू उद्गृह्णाति सुव॒र्देवाꣳ अगन्मामृता
अभूम प्रजापतेः प्रजा अभूमेत्यथैनं लोकं प्रत्यवेक्षते समहं
प्र॒जया॒ सं मया प्रजा समहꣳ रायस्पोषेण सं मया रायस्पोष
इत्यथैनामुपावरोहति ' स यावति मन्यत एतावति मोदा-
स्यन्तीति³ तदेनमासपुटैर्घ्नन्ति⁴ ॥ ११ ॥ १०
अन्नाय वेति पुरस्तादध्वर्युरन्नाद्याय वेति दक्षिणतो ब्रह्मा
प्रख्याता पश्चादाग्नीध्र उन्नेतोत्तरतस्तेषां१ तथा विभागो यथा
दुन्दुभीनामक्षाक्षे२ प्रत्यवरोहणत३ आसन्दीं निदधाति ' तस्यां
बस्ताजिनमास्तृणाति बस्ताजिने शतमानङ् हिरण्मयं दक्षिणं
पादङ् हिरण्य४ उपावरोहत्यमृतमसीति ' पुष्टिरसि प्रजनन-
मसीति स्वयं बस्ताजिने ' यैनमेतयासन्द्या सद आवहन्त्य५
वा५ व्रजत्यन्वायन्त्येनमेते५ चमसा ' अथैतस्य बार्हस्पत्यस्येडामुप-
ह्वयत ' दृडोपहूतं माहेन्द्रङ् होता चैवाध्वर्युश्च संभक्षयतो
नराशम्षपीतेन नाराशम्सांनैतेषामतिग्राह्याणां मुख्ये पात्रे
स्रुक्स्रावान्त्समवनीय यजमान एव प्रत्यचं भक्षयत्यपि वैना-
न्सर्वश एव चमसेषु व्यवनीय भक्षयेयुरित्येतदपरङ् ' होत्र-
चमसमैवैते त्रयः अभ्युपहूय भक्षयन्ति ' यथाचमसं चमसान्दिन्व
म इत्यात्मानं प्रत्यभिमृशन्ते ' नाप्याययन्ति चमसान्सर्वभक्षा
१ Thus M Tr; उत्तरत उन्नेता all the other MSS.
२ Thus Tr Be B Be 11 (sec. m.); अक्षाक्षे UFH Be 11 (pr. m.);
स्रच om. M.
३ Thus corrected on account of the collateral passage xviii. 17
s. f. and the Vivaraṇa: प्रत्यवरोह(ण)तः यच प्रत्यवरोहति तच; MSS.
प्रत्यवरोहत ।
४ हिरण्यमुपा• M U Be 11 H F; हिरण्यउपा• Be; हिरण्यैउपा• B;
हिरण्य om. Tr.
५ Thus Be 11; •वहंत्यानाब्रजत्य• U; •वहंत्यथवाव्रजंत्य• M; •व्रजंत्य•
Tr Be B H F, but cp. Bhav.: तयैवासन्द्योद्यम्य सदः प्रापयन्ति स्वयमेव वा
गच्छन्ति ।
मार्जयन्ते ' ऽथेन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेत्येवं त्रिभिरुक्थपर्य्यायैश्चरति¹ '
संतिष्ठते माध्यंदिनम् सवनम् ' ॥ १२ ॥ चतुर्थः ॥
अथ सावित्रम् हुत्वा प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय ' प्रसिद्ध-
मादित्यग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णात्यथ षोडशिनमभिगृह्णा-
त्यसावि सोम इन्द्र त इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय ५
त्वा षोडशिने जुष्टं गृह्णामीति ' परिमृज्य सादयत्येष ते
योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इत्येथोक्थ्यं गृह्णाति ' समानं
कर्मा पवमानात्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्पशुभिश्चरति² '
तेषां नाना मनोता नाना देवता नाना प्रत्यभिमर्शना नाना
वपाहोमाः समानो वनस्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानौडा १०
समान्यो दिशो ' नाना दिश इत्येके ' समानं कर्मा ध्रुववद्ध्य-
समेभ्यो ' ध्रुववद्भिश्शमसैश्चरित्वा त्रिभिरुक्थपर्य्यायैश्चरतीन्द्रा-
वरुणाभ्यामिन्द्राबृहस्पतिभ्यामिन्द्राविष्णुभ्यामित्यथ³ षोडशिना
चरत्यथ प्राङायन्नाह होतृचमसमनून्नयध्वमुन्नेतः सर्व्वम् एव
राजानमुन्नय मातिरीरिच इति ' होतृचमसमेव प्रथममुन्नयन्ति १५
यथोपपादमितरान्सर्व्वम् एव राजानम् समुन्नीयोत्तरवेद्याम्
सꣳसादयन्ति ' तदेतान्याजापत्यान्सह सꣳसादयन्त्यथाप उप-
स्पृश्य बर्हिषी आदाय वाचंयमः प्रत्यङ् द्रुत्वा स्तोत्रमुपा-
१ Thus M Tr; चरंति UB Be H Be 11 F.
२ Thus M Tr BHF; चरंति Be 11 U.
३ ॰चरतीन्द्रा॰ M Tr; the other MSS. read plural.
[११ । २३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८३
करोति ' स्रुवते ' तदेतद्बृहत्सामैकविꣳशं वैष्णवीषु शिपिविष्ट-
वतीषु कुर्वन्ति ' होच एषोत्तमेति प्राङ्खोतुः कालात्पराङा-
वर्तते ऽध्वर्युरग्रेण माह्वयते होता ' प्रत्याह्वयते ऽध्वर्युः '
शꣳसति ' प्रतिगृणाति ' प्रसिद्धमुक्थं प्रतिगीर्य प्राङेत्योद्यच्छत
५ एतꣳ होतृचमसमन्वूद्यच्छन्त इतरानुपोद्यच्छन्ते चमसानेया-
श्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौषडुक्थशा यज सोमानामिति '
वषट्कृते जुहोति ' तदेतान्प्राजापत्यान्सह जुह्वति ' वषट्कृतानु-
वषट्कृते द्विर्जुहोति ' तथैव द्विर्द्विः सर्वाꣳश्चमसाञ्जुह्वत्यथ भक्षैः
प्रत्यञ्च आद्रवन्त्यनुसवनभक्षः प्रजापतिना पीतस्येत्यथैतेषां १
[L10
तांस्तान्नयेयुः?
No, अङ्गारान् + तांस्तान्नयेयुः -> in Sanskrit sandhi, न् before त् becomes ंस्:
अङ्गारान् + तान् = अङ्गारांस्तान्!
WAIT!
If sandhi applies, it would be अङ्गारांस्तान् नयेयुः!
Let's re-read line 1:
न्वेतानाग्नीध्रादौपयजानङ्गारान्... wait!
Is it अङ्गारांस्तान्नयेयुः?
Wait, look at line 1:
न्वेतानाग्नीध्रादौपयजानङ्गा
Then: रा᳡? No!
Wait, does line 1 have अङ्गारान्?
Wait, look at the letters:
न्वे
ता
ना
ग्नी
ध्रा
दौ
प
य
जा
न
ङ्गा
रा᳡ -> wait, is that रा?
Wait, why would there be a virama?
Wait, look at the footnote again!
`१ Thus (•चरंस्त्ये•) all exc. B,
orꣳ? Wait, in Caland's edition, printed at the Baptist Mission Press, Calcutta: How did they print ꣳ(gum)? They used a special type: it looks like a small hook/loop:ꣳ! Wait, look at line 7: नैरृतंorनैरृतꣳ? Wait, look at line 7: नै रृ ता य? No, wait! That's नैरृताय? No, look at the top: no e-matra. Wait, is it नैरृताय? Let's zoom in to 500% on line 7: नै-रृ-ता-य? Wait, letter 1:नै Letter 2:रृ Letter 3:ता? No, it's त! Letter 4: it has a vertical line and a hook to the right, and a loop? Wait, look at line 8: प्रायङ्क-(end of line 7) ->हविःपेष्यै प्रयङ्क-(orप्रयङ्ङाह?) Line 8 starts: न्वाहor्ङाह`?
, with e-matra or o-matra or i-matra?
Wait, look at:
प with ऋ = पृ.
ष्ठ with o? No, it's 'पृष्ठोभ्यां'?
Wait, the footnote says:
१ पृष्ठोभ्यां i.s.o. अङ्गुष्ठाभ्यां B Be U.
Wait, look at the top of ष्ठ: there is an o-matra!
Wait, or is it 'पृष्ठीभ्यां'? No, look at the top: an e-stroke on the left of the stem, and an aa-stroke on the right: that's an o-matra!
Wait, let's look at 'पृष्ठीभ्यां':
Is there an e-matra?
Wait, look at 'पृ': प with ऋ? Or ध with ऋ (धृ)?
Look at the first letter:
Is it धृ or पृ?
Look at 'धेनुं' in line 6: ध has a small loop at the upper left.
The letter in footnote 1 has a small loop at the upper left! It's 'धृ'!
Wait! "धृष्टीभ्यां"?
YES! "धृष्टीभ्यां"!!
In Shrauta ritual, one takes the coals with the tongs: धृष्टी (धृष्टिभ्यां / धृष्टीभ्यां)!
And the text has: "अङ्गुष्ठाभ्यां" (with the two thumbs)!
Some manuscripts (B Be U)
वावृता तूष्णीं वोथ श्वो भूते वैश्वदेवहविर्भिरिष्ट्वा पौर्णमास-
वैमृधाभ्यामिष्ट्वा प्रसिद्धं निर्वर्तयते । ऽथ श्वो भूत इन्द्राय
सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपत्य॑भिहितो रथ उभा-
काᳵस्यकवचो१ गर्भिणीभिर्वा वडवाभिर्युक्तः सार्द्धैर्वाश्वैरावेष्ट्यो
५ निष्कस्तद्दात्य॑थ श्वो भूत इन्द्रायाᳵंहोमुचे पुरोडाशमेका-
दशकपालं निर्वपत्य॑नभिहितो रथो२ ऽकाᳵस्यकवचो२ ऽगर्भि-
णीर्वा वडवाभिर्युक्तो निरर्द्धैर्वाश्वैः३ श्वल्लणको३ निष्कस्त-
द्ददाति ' ॥ २ ॥
एते संतनी इत्याचक्षते ' ऽथ श्वो भूते संतनीभ्यामेव
१० प्रतिपद्यते ' स एवमेव संतनीभ्यामहर्हविर्पर्यासं४ यजमान-
श्चतुरो मास५ एति५ काममिष्ट्वा कामं पशुबन्धेन कामं
१ Thus hesitatingly emended. उभे कंस्येकवचौ M; दर्मैकस्यकवचो T
Be 11; उभौ कांस्यकवचौ Be BU; Bhav. उभे कांस्यकवचौ शिरस्त्राणम्, but
this may be a periphrase of our compositum. So much, at any
rate, is certain, that an adj. is required with the sense उभयतः कांस्य-
कवच (cp. Kāty. xxii. 10. 30-31, Lāṭy. ix. 4. 14).
२ Again emended; रथो न उकंस्यो उकवचो उग० M; could उ in
Nandināgarī represent the avagraha? Then the reading of M
would be; रथो [न] ऽकंस्यो ऽकवचो ऽग०; रथः कांस्यकवचो Be BU; दर्मै-
कस्यकवचो Be 11 T (omitting रथो).
३ ०र्वाश्वै श्लल्लणको M; ०र्वान्वेश्चचणका T Be 11; ०र्वाश्चिश्चत्तणसद० Be;
०र्वाश्चैलत्तणस्सद० B, the last two om. निष्कस् ।
४ Here and infra B Be U have sometimes विपर्यासाभ्यां; Be 11
T om. the word every time.
५ Thus here and infra M; मास दूति B Be U; मासानेति Be 11 T.
यवाग्रयणेनाथ चतुर्र्षु मासेषु पर्यवेतेषु संतन्वेष्ट्येष्ट्वा¹ वरुणप्रघा-
सहविर्भरिष्ट्वा पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा प्रसिद्धं निर्वर्तयते ।
ऽथ श्वो भूते संतनीभ्यामेव प्रतिपद्यते । स एवमेव संतनीभ्या-
महरहर्विपर्यासं यजमानो ऽपरांश्चतुरो मास एति काम-
मिष्ट्वा कामं पशुबन्धेन कामँ श्यामाकाग्रयणेनाथ चतुर्र्षु
मासेषु पर्यवेतेषु संतन्वेष्ट्येष्ट्वा साकमेधहविर्भरिष्ट्वा पौर्णमास-
वैमृधाभ्यामिष्ट्वा प्रसिद्धं निर्वर्तयते । ऽथ श्वो भूते संतनीभ्या-
मेव प्रतिपद्यते । स एवमेव संतनीभ्यामहर्हविपर्यासं यजमानो
ऽपरांश्चतुरो मास एति काममिष्ट्वा कामं पशुबन्धेन कामं
व्रीह्याग्रयणेनाथ चतुर्र्षु मासेषु पर्यवेतेषु संतन्वेष्ट्येष्ट्वा शुनासी-
रीयहविर्भरिष्ट्वा पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा प्रसिद्धं निर्वर्तयते ।
ऽथ श्वो भूते संतनीभ्यामेव प्रतिपद्यते । स एवमेव संतनीभ्या-
महरहर्विपर्यासं यजमानः सप्ताहान्येति काममिष्ट्वा कामं
पशुबन्धेनाथाष्टमे ऽह्नीन्द्रतुरीयमाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति
रौद्रं गावीधुकं चरुमैन्द्रं दधि वारुणं यवमयं चरुमन्वाहार्य-
मासाद्य वह्नीं धेनुं ददाति ॥ ३ ॥
अथ तदानीमेव पञ्चेध्मीयेन प्रतिपद्यते । पञ्चधाङ्गारा-
न्निरूह्य पञ्चेष्मान्ब्यादधाति पर्णमयं पुरस्तान्नैयग्रोधं दक्षिणत
आश्वत्थं पश्चादौदुम्बरमुत्तरतः प्राचं मध्ये । ऽथैनानाज्येन
व्याघारयति ये देवाः पुरःसदो ऽग्निनेत्रा रक्षोहणस्ते नः पान्तु
¹ Thus here and infra MT Be 11 ; संतन्वेष्ट्या B Bc.
An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page:
ते नो ऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहा ये देवा दक्षिणसदो ये
देवाः पश्चात्सदो ये देवा उत्तरसदो ये देवा उपरिसद
इत्य॑थोपवेषेणाङ्गारान्सम्मूहत सम्ूढꣳ रक्षः संदग्धꣳ रक्ष इद-
महꣳ रक्षो ऽभिसंदहामीत्य॑थैनान्त्सुवाहुतिभिरभिजुहोत्यग्नये॑२
५ रक्षोघ्ने स्वाहेति पञ्चभिर॑थ३ प्रष्टिवाहिनꣳ रथं ददात्य॑थ
याचति पर्णमयꣳ स्रुवमपामार्गसक्तून्प्रतिवसनीयं वासो ऽन्त-
र्भागारादेकोल्मुकमुदपात्रमित्येतत्समादायोदञ्चो निष्क्रम्य तां
दिशं यन्ति यत्रास्य खरूतमिरिणꣳ स्फुटं भवति प्रदरो वा'
तदेतदेकोल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य पर्णमयेन स्रुवेणापा-
१० मार्गसक्त
मासाद्य¹ वत्सतरीं² ददात्य॑थ दशमे ऽह्न्युत्तराणि देविका-
हवीग्ँषि निर्वपति सिनीवाल्यै चरुं कुह्वै चरुं धात्र एव³
पुरोडाशं द्वादशकपालमित्य॑न्वाहार्यमासाद्य⁴ वत्सतरं⁵ ददा-
त्य॑थैकादशे ऽह्नि त्रिषंयुक्तैः प्रतिपद्यत आग्नावैष्णवं निर्वप-
त्यैन्द्रावैष्णवमेकादशकपालं वैष्णवं त्रिकपालं । वामनमृषभं ५
वहिनं ददात्य॑थ द्वादशे ऽह्न्यग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वप-
तीन्द्रासोमीयमेकादशकपालग्ँ सौम्यं चरुं । बभ्रुं ददात्य॑थ
त्रयोदशे ऽह्नि सोमापौष्णं चरुं निर्वपत्यैन्द्रापौष्णं चरुं पौष्णं
चरुग्ँ । श्यामं ददात्य॑थ चतुर्दशे ऽह्नि वैश्वानरं द्वादशकपालं
निर्वपति । हिरण्यं ददात्य॑थ पञ्चदशे ऽह्नि वारुणं यवमयं १०
चरुम॑श्वं ददाति । ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥
अथैनमामावास्येन हविषेजानग्ँ रत्निनः पर्यवस्यन्ति⁶
दक्षिणतो वोदञ्चो पश्चाद्वा प्राञ्चस्तेषामवसितानां ब्रह्मैव दक्षि-
णार्धो वापरार्धो वा भवति । स⁷ यत्किंच यज्ञपरिभोजनं⁸
ब्रह्मण एव⁹ तद्गृहे⁹ भवत्य॑थारण्योरग्नीन्समारोह्य ब्रह्मणो १५
१ इति om. T Be 11 U.
२ •तरं Be 11 T.
३ om. B Be U; the word should be supplied, also Vol. i. p. 264, 4.
४ इति om. all the MSS.
५ •तरीं Be 11 T.
६ पर्युपविशंति B Be U.
७ om. Be 11 T.
८ •भाजनं B Be U.
९ Thus M Be 11 T; ह्वैत• B Be.