बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

बृहतॊत्तरं पक्षं प्रजापतेर्हृदयेनॊत्तरमुपपक्षं वामदेव्येन मध्यम-
थाह हॊतरग्नेरुक्थेनाग्निमनुशꣳसेति ' यदि होता न कामयते
यजमान एव जघनेन पुच्छं तृणानि सꣳस्तीर्य तेषूपविश्याग्ने-
रुक्थेनाग्निमनुशꣳसति पिता मातरिश्वाच्छिद्रा पदा धा
ऽच्छिद्रा उशिजः पदानुतक्षुः सोमो विश्वविन्नेता नेषद्वृहस्पति-
रुक्थामदानि शꣳसिषदोमिति सकृद्वा त्रिर्वायैनꣳ स्तुतशस्त्रयो-
र्दोहं वाचयतीष्टो यज्ञो भृगुभिराशीर्दा वसुभिस्तस्य त
इष्टस्य वीतस्य द्रविणेह भक्षीयेत्यथापराह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्योप-
सद्भ्यां प्रचरत्यैतावदेवैतदहः कर्म क्रियते ' वसन्त्येताꣳ
रात्रिम् ' ॥ ४६ ॥ षोडशः ॥
अथैतस्मिन्नेवैका

च्छतेत्या'ह्वयति सुब्रह्मण्याः सुब्रह्मण्याम'र्धस्तनव्रतं प्रयच्छत्ये'थादत्ते
पञ्चगृहीतमाज्यं दधि मधुमिश्रं गुल्गुष्ठिमवकाभारमित्ये'त-
त्समादायाधिद्रुत्याक्ष्णया पञ्चगृहीतेन स्वयमातृण्णां१ व्याघार-
यति नृषदे वड्भृषदे वड्सदने वड् बर्हिषदे वट् सुवर्विदे
वडित्येतैयैव स्रुचोपघातं दध्ना मधुमिश्रेण गन्धर्वाहुती- ५
र्जुहोति ' हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरो गृहा इति पश्चा-
दासीनः पूर्वे विले जुहोति ' निक्षिम्पा नाम स्थ तेषां वो
दक्षिणा गृहा इत्युत्तरत आसीनो दक्षिणे विले जुहोति '
वज्रिणो नाम स्थ तेषां वः पश्चाद्गृहा इति पुरस्तादासीनो
ऽपरे विले जुहोत्य'वस्यावानो नाम स्थ तेषां व उत्तराद्गृहा १०
इति दक्षिणत आसीन उत्तरे विले जुहोत्य'थैतेनैव यथेत-
मेत्य यत्रैव प्रथममहौषीत्तद्वे जुहोत्यधिपतयो नाम स्थ क्रथा
नाम स्थेत्य'थाह प्रतिप्रस्थातरिममग्निं कूर्मपृषन्तं कुर्विति ' तग्ँ
स कूर्मपृषन्तं करोति ' नाप्रोक्षितमधितिष्ठत्ये'थ गुल्गुष्ठिमादाय
दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षति ये देवा देवानां ये देवा देवेष्वधि १५
देवत्वमायन्निति ॥ ५० ॥
द्वाभ्यां पुरस्तात्ताभ्यां दक्षिणतस्ताभ्यां पश्चात्ताभ्यामुत्तरतो '
ऽनुपरिचारमवोक्षतौति२ ब्राह्मणम'थैनमवकाभारेण प्रतिच्छाद्य
गोप्तारग्ँ समादिश्यावद्रुत्यापराह्विकाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचर-
त्य'थोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयाग्नीधैश्वा- २०

१ Thus M Tr UH; ॰तृष्णा the other MSS.
२ नुपरीढारम० M, but cp. TS. v. 4.5.3.

ति ' य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदि-
Wait! "जुह्वदि-" or "जुह्वद्"?
At the end of line 8:
जु-ह्raw... wait:
जु (ju) ह्व (hwa) दि (di) -
Yes, "जुह्वदि-"!
And in line 9:
"त्यनुद्रुत्य विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव इति जुहोत्य॑परं चतुर्गृहीतं"

Line 9:
त्यनुद्रुत्य विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव इति जुहोत्य॑परं चतुर्गृहीतं
Wait, look at "जुहोत्य॑परं":
जुहोत्य'परं!

Line 10:
१० गृहीत्वा चक्षुषः पितेत्यनुद्रुत्य विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेनेति
Wait, line number १० at the start!
गृहीत्वा चक्षुषः पितेत्यनुद्रुत्य विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेनेति
Wait, is there an accent on वर्धनेनेति?
No, just "वर्धनेनेति".

Line 11:
जुहोति ' नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तयोर्वीर्यं दधा-
Wait, look at: "जुहोति ' नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तयोर्वीर्यं दधा-"
There is an apostrophe `'

५४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५१, ५२ । ]
ब्राह्मणं ' तासां द्वे परिगृह्यवती भवतो ' ऽथ विषुवत्याग्नीध्रस्य
काले पृश्निमश्मानं निदधाति विमान एष दिव उच्चा
समुद्र इति द्वाभ्यामथ चतसृभिरा पुच्छादेतीन्द्रं विश्वा
अवीवृधन्निति ' धारयन्त्येतमग्निमथैनग्ँ संचितमाज्यप्रोक्षणेण
प्रोक्षति ॥ ५१ ॥ ५
वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात्पान्तित्विति पुरस्तात्पितरस्त्वा यम-
राजानः पितृभिर्दक्षिणतः पान्तित्विति दक्षिणत आदित्यास्त्वा
विश्वैर्देवैः पश्चात्पान्तित्विति पश्चाद्युतानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्त-
रतः पान्तित्वित्युत्तरतो देवास्त्वेन्द्रज्येष्ठा वरुणराजानो ऽधस्ता-
च्चोपरिष्टाच्च पान्तित्वित्युपरिष्टादथैतेनैव सहाग्निनाधिद्रवति १०
प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वाञ्क्रमध्वमग्निना नाकमुख्यं पृथिव्या
अहमदुन्तरिक्षमारुहग्ँ सुवर्यन्तो नापेक्षन्त ऽग्ने प्रेहि प्रथमो
देवयतामिति पञ्चभिर्धारयन्त्येतमग्निमथ दध्नः पूर्णामौदुम्बरीग्ँ
स्वयमातृण्णायां जुहोति ' नक्तोषासेति पुरोऽनुवाक्यामनूच्याग्ने
सहस्राक्षेति जुहोत्य'थ प्रदक्षिणमावृत्यैनं प्रतिष्ठापयति सुपर्णो १५
ऽसि गरुत्मानिति ' तिसृभिः सादयतीति ब्राह्मणमथैनं
विस्रस्याङ्कतिषाहं कृत्वाध्वराङ्कतिभिरभिजुहोत्यग्निर्यज्ञं नयतु
प्रजानन्नैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यः प्रब्रूताद्यज्ञं प्रप्र यज्ञपतिं
तिर स्वाहा वायुर्यज्ञं नयतु प्रजानन्सूर्यो यज्ञं नयतु प्रजा-
नन्यज्ञो यज्ञं नयतु प्रजानन्नैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यः प्रब्रूता- २०
द्यज्ञं प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहेत्यावद्रुत्याग्निवत्युत्तरं परिग्राहं
परिगृह्य योपयित्वा तिर्यञ्चग्ँ स्फ्यग्ँ स्तब्ध्वा संप्रैषमाह

Digitized by Madhuban Trust
[१०।५२, ५३।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५५
प्रोक्षणौरासाद्येध्माबर्हिषुपसादयेत्तं याधिद्रुत्य प्राक्क्लॢान्परि-
धौन्र्परिधाय नानाष्टच्यामिध्माभ्यज्य खाहाकारेणाभ्याधाय
तिस्रो नानाबुद्न्याः समिध खादधाति प्रेद्धो अग्ने दौदिहि
पुरो न दूत्यौदुम्बरीं विधेम ते परमे जन्मन्नग्न दूति वैकङ्कतीं
५ ताᳵ सवितुर्वरेण्यस्य चित्राामिति शमौमयौमथ दे सुवाहुतौ
जुहोति चित्तिं जुहोम्यग्न तमयेत्येथ सुचि चतुर्गृहीतं गृही-
त्वाज्यस्य पूर्णाᳵ सुचं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा
इत्य॑त्र जुह्वन्मनसा दिशो ध्यायेद्दिश्य एवैनमवरुन्द्धे॑ दघ्ना
पुरस्ताज्जुहोत्याज्येनोपरिष्टात्तेजसैवास्मा दृन्द्रियं च शमीची
१० दधातौति ब्राह्मणम॑थाचैव तिष्ठन्द्याचयति वैश्वानरं द्वादशकपालं
मारुताᳵस् सप्तकपालान॑थोपस्तौर्य सर्व्वश एव वैश्वानरमवदध-
दाहाग्नये वैश्वानरायानुब्रूहौति॑ द्विरभिघारयत्येत्याक्रम्याश्रा-
व्याहाग्निं वैश्वानरं यजेति॑ वषट्कृते मध्ये जुहोत्य॑थैनᳵ
स्रुवाहुतिभिरभिजुहोति सुवर्न॑ घर्मः स्वाहेति पञ्चभिर॑थ
१५ मारुतैः प्रचरति॑ ॥ ५२ ॥
पर्युपस्तारं दर्व्होमाकारमौष्ट्टङ् चाभ्यादृङ् चत्यनुद्रुत्य
शुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतिश्चेति जुहोति॑ शुक्रज्योतिश्च चित्र-
ज्योतिश्चेत्यनुद्रुत्य ऋतजिच्च सत्यजिच्चेति जुहोत्य॑तजिच्च सत्य-
जिच्चेत्यनुद्रुत्यर्तᳵ सत्यश्चेति जुहोत्य॑तᳵ सत्यश्चेत्यनुद्रुत्य यो

१ Thus U Ms, cp. TS. v. 7. 5. b; सुवर्ण the other MSS.
२ ॰तैः प्रचरन्ति Tr U B Ms. ॰तैश्चरति MH Be Bhav.
३ दार्बिहो• M

ऽरण्ये ऽनुवाक्यो गणस्तमनुद्रुत्य जुहोति । यो ऽरण्ये ऽनुवाक्यो
गणस्तमनुद्रुत्येदृक्षास एतादृक्षास इति जुहोतीदृक्षास एतादृक्षास
इत्यनुद्रुत्य मितासश्च संमितासश्च न इति जुहोति ।
मितासश्च संमितासश्च न इत्यनुद्रुत्येदृङ् चान्यादृङ् चेति
जुहोति । तानाभितो वैश्वानरं परिचिनोति । गणेन गण- ५
मनुद्रुत्य जुहोत्युच्चैर्वैश्वानरस्याश्रावयत्युपाꣳशु मारुताञ्जुहो-
तीति ब्राह्मणम् ॥ ५३ ॥
अथैतं प्रसेकमन्वावायतयति दक्षिणतो वोदञ्चं पश्चाद्वा
प्राञ्चं । तस्य स्रुगिव पूर्वार्धो भवत्येवमेव मध्यं । चमस इव बुध्न-
संक्षिप्तश्चतुर उपस्तृणान आहाप्रमत्तः संततमानय वसोर्धारां १०
निगदिष्यामीति । स यत्र धारामग्निं प्राप्नोति तत्

कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयो जुहोत्य॑थ षड्राष्ट्रभृतो जुहोत्यृताषा-
डृतधामेति' भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाहुतीर्जुहोत्य॑थ
तिस्रो रुचो जुहोति यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो या वो देवाः सूर्ये
रुचो रुचं नो धेहि ब्राह्मणेष्वित्य॑थ पात्र्यामाज्यमानीयोपाञ्जलि-
नोपघातं वातनामानि जुहोति समुद्रो ऽसि नभस्वानार्द्रदानुः
शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहा मारुतो ऽसि मरुतां
गणः शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहावस्युरसि दुवस्वाञ्छं-
भूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहेति' वातसु हैके जुह्वतो
मन्यन्ते' ऽथैताञ्छकलान्परिधीनग्नावन्वनुप्रहरति' तदेत-
च्छकलान्तम्' ॥ ५४ ॥ सप्तदशः ॥
अथ सदोहविर्धाने संमिनोति' सदोहविर्धाने संमित्या-
ध्वरधिष्ण्यान्निवपति' तेषूपर्यग्न्यधिष्ण्यानुपदधाति ममाग्ने
वर्चो विहवेष्वस्त्वित्याग्नीध्रीय एकां च याजुषीꣳ सप्त च
लोकंपृणा' अथ होतुर्धिष्ण्याय एकां चैव याजुषीमेकादश च
लोकंपृणा' अथेतरेभ्येकैकां चैव याजुषीꣳ सप्तसप्त च लोकंपृणा'
अथ³ मार्जालीय एकां च याजुषौँ पञ्च च लोकंपृणा' अथा-
ग्रीषोमौ प्रणयत्य॑ग्नीषोमौ प्रणीय यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति'
खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं पशुमुपाकरोति' तस्य प्रसिद्धं
वपया चरित्वा वपाश्रपणी अनुप्रहृत्य⁴ वसतीवरीर्गृह्णात्यथ²

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[F1] १ Thus M Tr U H Bhav. Keś. ; मन्यंते Be ; मन्यते B.
[F2] २ B ins. च, Ba च लोकंपृणा।
[F3] ३ Here Tr ins : समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते ऽथ
[F4] ४ ॰प्योः परिष्ट॰ U Be B Ms.

Digitized by Madhuban Trust
५८ बौधायनश्रौतसूत्रम्। [ १० । ५५, ५६ । ]
पशुपुरोडाशं निर्वपति ।' तमनुवर्तन्ते ऽष्टौ देवसुवाग् हवीग्-
ष्यग्नये गृहपतय इत्येतानि ।' तानि नानावघ्नन्ति ।' नाना
श्रपयन्ति ।' नानाधान्यानि भवन्ति ।' प्रैषवान्पशुपुरोडाशो
ऽनुब्रूहि यजेतीतरेषाग् हविषाग् ।' स यत्र वारुणस्यावद्यन्नाह
वरुणाय धर्मपतये ऽनुब्रूहीति तदुपभृति स्विष्टकृते सर्वेषाग् ५
सकृत्सकृदुत्तरार्धादवद्यति ।' द्विरभिघारयति ।' न प्रत्यनक्त्य-
त्याक्रम्याश्राव्याह वरुणं धर्मपतिं यजेति ।' वषट्कृते जुहोत्यथ वै
भवतोष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णा-
तीति ।' स यद्येष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा
हस्तं गृह्णाति२ ॥ ५५ ॥ १०
सविता त्वा प्रसवानाग् सुवतामग्निर्गृहपतीनाग् सोमो
वनस्पतीनाग् रुद्रः पशूनां बृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः
सत्यानां वरुणो धर्मपतीनामित्येतदेव सर्वं भवति ये देवा
देवसुव स्थ त इममामुष्यायणममित्राय सुवध्वं महते
क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्यथैनं यज- १५
मानायतने तिष्ठन्तं प्राहैष वो ऽमी३ राजेति येषाग् श्रेष्ठौ
भवति ।' सोमो ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजेतीतरे प्रत्याहुरथ
भूर्भुवः सुवरिति वाचं विसृजते ।' द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे प्रति
१ Thus MU Be; नानावघ्नति H; नानावभ्रंति B; नानायिघ्नन्ति Ms;
तानि नाना पृथक हविघ्नन्ति (sic) Msc.
२ This clause is omitted in most of the MSS.
३ भरता (as TS. i. 8.10. d) Tr only, i. s. of मी ।
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

अग्निचयनम्

[ १० । ५६, ५७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५६

त्यन्नाम राज्यमधायि सर्व्वे भ्राता वरुणस्याभूवन्निति' गायत्र्या-
न्विष्णुक्रमान्क्रामते१ विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि
विष्णोर्विक्रान्तमसीत्य॑थ स्विष्टकृता चरति' न रौद्रस्येडाम-
वद्यत्य॑पाञ्चेनमभ्यवहरन्ति गम्भिष्ठमिडान्ताः२ पुरोडाशाः संति-
५ ष्ठन्ते' पत्नीसंयाजान्तः पशुर्हृदयशूलान्त इत्येके' ऽथ वसतीवरीः
परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्ति' ॥ ५६ ॥ अष्टादशः ॥
अथातो महारात्र एव बुध्यन्ते' समानं कर्मा सुचाꣳ
सादनात्सादयित्वा स्रुचो ऽग्निं योगेन युनक्त्यग्निं युनज्मीमौ ते
पक्षौ चिदसि समुद्रयोनिरिति तिसृभिर॑थ राजानमुपावहृत्य
१० प्रातरनुवाकमुपाकरोति' परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्य॑-
द्भिरुदैति३' यः क्रतुस्तमुपैति' प्रसिद्धो ऽभिषवः' प्रसिद्धं
ग्रहा गृह्यन्ते' समानं कर्माश्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं गृहीत्वैका-
दश रशना आदाय यूपमभैति' खर्व्वन्तं यूपमुत्सृज्यैकादशि-
नान्पशूनुपाकरोत्याग्नेयं कृष्णग्रीवꣳ सारस्वतीं मेषीं बभ्रुꣳ सौम्यं
१५ पौष्णꣳ श्यामꣳ शितिपृष्ठं बार्हस्पत्यꣳ शिल्पं वैश्वदेवमैन्द्रमरुणं
मारुतं कल्माषमैन्द्राग्नꣳ सꣳहितमधोरामꣳ सावित्रं वारुणं पेत्व-
मिति' तेषां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय'

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ Thus Mu Tr B H ; गायत्र्यान्वि० Be.
२ Thus U (sec. m.) Ms ; गंभीर० Tr HU (pr. m.) गंनिष्ठ० Be B ;
गभीरे ह्रदे M, which seems to be a periphrase of अपां गम्भिष्ठम् .
Bhav. : रौद्रं चरुमप्सु निनयति गभीरे ह्रदे ।
३ Thus only M ; all the other MSS. उदेति ।

६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५७, ५८ । ]
तदृजुधा संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय ' स॑१ यत्र क
च मध्यंदिनो२ भवति तदेतद्धिरण्मयपात्रं मधोः पूरयित्वा सौर्या
चिन्वत्यावेक्ष्याश्वमवघ्राप्य ब्रह्मणे ददाति ' प्रसिद्धो ऽभिषवः '
प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि
हुत्वा त्रिभिर्मरुत्वतीयैश्चरति ' सीदन्ति नाराशꣳसा आप्या- ५
यिता दक्षिणस्य हविर्धानस्यापालम्बमधोऽधो माहेन्द्रायैवाथ
पुरस्तादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय
स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप-
स्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां
पर्युपास्य सर्वौषधेन पुरस्तात्प्रत्यञ्चमभिषिञ्चति ' शीर्षतो ऽभि- १०
षिञ्चत्या मुखादन्ववस्रावयति ॥ ५७ ॥
देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ
सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेणाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीन्द्रस्य
त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामि बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चा-
मीति३ ' समुन्मृष्ट

[ १० । ५८, ५९ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६१
विसृजते ऽ द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे ऽ गायत्रान्विष्णुकमान्क्रमते १ ऽ
ऽथोपरिष्टादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोति ॥ ५८ ॥
इन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति ऽ द्वादश भूतानामवेष्टी-
र्जुहोति पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्यूर्जुधा माध्यंदिनᳵ
५ सवनᳵ संतिष्ठते ऽ प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय ऽ प्रसिद्धमादित्य-
ग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णाति ऽ समानं कर्मा पवमानात्पवमानेन
चरित्वा स्वे धामन्पशुभिश्चरति२ ऽ तेषां नाना मनोता नाना
देवता नाना प्रत्यभिमर्शना नाना वसाहोमाः समानो वन-
स्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानीडा समान्यो दिशो ऽ
१० नाना दिश इत्येके ऽ समानं कर्मा यज्ञायज्ञियस्य३ स्तोत्रा-
द

६२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५६ । ]

मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति ' तस्यै मैत्रावरुणामिक्षावव-
दानौया भवति ' सर्वसꣳस्यां पशोः कुर्वन्त्यथ गार्हपत्य आज्यं
विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाज्यस्य पूर्णाꣳ स्रुचमग्ने-
र्विमोकं जुहोतीमꣳ स्तनमूर्जस्वन्तं धयापामित्यथैनमुपतिष्ठते
ये ऽग्नयः पुरीष्या इत्यथैनमाग्निभिरुपतिष्ठत आपं त्वाग्ने मन- ५
सेति नवभिरनुच्छन्दसमथोदवसानीयया यजते ' ऽथ देविका-
हविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीयया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या
यजते ' संवत्सरं न कंचन प्रत्यवरोहति ' न शीर्षमाꣳसं
खादति न वयसां माꣳसं ' नाग्निं चित्वा रामामुपेयान्नाभि-
चिद्दर्षति धावेद्यदि धावेदुपावर्तेतान्नाद्यमेवाभ्युपावर्तत इति १०
ब्राह्मणम् ' ॥ ५६ ॥ एकोनविꣳशः ॥

॥ इति दशमः प्रश्नः ॥

वाजपेयः
Digitized by Madhuban Trust
[ ११ । १ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६३
वाजपेयेन यक्ष्यमाणो भवति' स उपकल्पयते कृष्ण-
जिनग् सुवर्णरजतौ च रुक्मौ बस्ताजिनग् शतमानग् हिरण्यग्
सप्तदश सुवर्णानि¹ कृष्णलानि हिरण्यपात्रं मधोः पूर्णमौदु-
म्बरग् रथचक्रग् सप्तदशारग् सप्तदशफलकां च श्रितिं² यूपं च
५ तूपरं चतुरश्रिग् सप्तदशारत्निं गोधूमकलापोष्णीषं³ नैवारग्
सप्तदशशरावग् सप्तदशोषपुटान्सप्तदश४ वायव्यानि सप्तदश
पृथुबुध्नान्युपयामान्सप्तं च वालं च सप्तदश निष्कान्सप्तदश वस-
नानि सप्तदश वासोभारान्सप्तदश रथान्सप्तदश दुन्दुभीन्सप्तदश
हस्तिनः सप्तदश दास्यः सप्तदशानाग्ंसि युक्तानि सप्तदश
१० गवाग् शतानि वयसोवयसो वा सप्तदश सहस्रं५ वा' तस्मिन्हि
सर्वाणि वयाग्ंसि भवन्ति' चतुर्विग्ंशतिं पशूनेकपञ्चाशत-
मश्वाञ्खादिरौ विष्टक्षौ६ बभ्रैर्व्यूतां७' प्रज्ञाता आग्निष्टोमिकाः
संभाराः' स ग्रीष्मस्य जघन्याहःसु पुरस्तादाषाढ्यै पौर्णमास्यै
१ सौवर्णानि U Be 11.
२ Thus M Tr Be (sec. m.) Bhav. (one copy); श्रुतिं U (sec. m.); the other MSS. श्रोतिं, स्रोतिं, ष्ट्रतिं (Bhav. another copy).
३ Thus MU Be 11; •कलापि• T Be B; •कलापा• F.
४ •पुटिकान् M (Bhav.).
५ साहसं M.
६ Thus M Tr Bhav.; विष्टक्षां U Be 11; विष्टक्षौ Be B; विष्टषा F; विष्ट H.
७ Thus FH; बभ्रैव्यू॰ Be 11 Bhav. (one copy); बभ्रैर्व्यू॰ Be and M (without, however, the r); बभ्रैयू॰ U; बैधैव्यू॰ B; बभ्रीव्यू॰ Tr.

६४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ११ । २, २ । ]

दीक्षते ' तस्य त्रयोदश दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तदश्यां¹ प्रसुतो '
ऽपि वा सप्तदश दीक्षास्तिस्र उपसद एकविंशत्यां प्रसुतो ' ऽपि
वा तिस्र एव दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तम्यां प्रसुतः ' ॥ १ ॥
अथ वै भवति सावित्रं जुहोति कर्मणःकर्मणः पुरस्ता-
दिति ' दीक्षणीयां निर्वप्स्यन्त्सवित्रं जुहोति देव सवितः ५
प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं
नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचमद्य स्वदाति नः स्वाहेति ' दीक्षा-
हुतीर्होष्स्यन्त्सवित्रं जुहोति ' प्रायणीयां² निर्वप्स्यन्त्सवित्रं³
जुहोत्यन्तर्हिरण्याग्ं⁴ होष्यन्त्सवित्रं जुहोति ' पदेन चरति '
पदेन चरित्वा राजानं क्रीत्वोह्यातिथ्यं निर्वप्स्यन्त्सवित्रं जुहोति ' १०
प्रथमाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरिष्यन्त्सवित्रं जुहोत्येतस्मिन्काले
प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे शालाखण्डे ऽवटं खानयित्वा वाजपेय-
सुराग्ं संधापयति ' महावेद्यै पूर्वं परिग्राहं परिग्रहीष्यन्त्सवित्रं
जुहोत्याहवनीयं प्रणेष्यन्त्सवित्रं जुहोति ' रथवाहने सदोहवि-
र्धाने संमेष्यन्त्सवित्रं जुहोत्यग्नीषोमौ प्रणेष्यन्त्सवित्रं जुहोतीति १५

१ Thus M Tr U Be 11 Be (sec. m.); सप्तदशो (as Āp. xviii. 1.6)
B Be (pr. m.); सप्तदशा F.
२ Thus M Be (sec. m.) Be 11 F; •णीयान्नि• Tr BH Be (pr. m.);
दीक्षणीयायां U.
३ Thus Be UF; प्रायणीयान्नि• Tr BH Be; प्रायणीयं M.
४ Thus U Tr HF Be 11 Bhav.; •हिरण्ग्ं M Be

ावभि०")

• ऽथ (avagraha + tha)
• प्रतिप्रस्थाता
• पश्चात्ताङ् (look at पश्चात्ताङ्: प - श्चा - त् - ता - ङ् with virama? Yes, पश्चात्ताङ् वासो-)
• वासो-

Line 4:
भिर्वेष्टयन्नभिसर्पत्युदीचीनदग्रैर्वा विग्रथ्नाति धनुर्वेष्ट्योर्वा⁵ प्रवे-

• भिर्वेष्टयन्नभिसर्पत्युदीचीनदग्रैर्वा (उदीचीनदग्रैर्वा : उ - दी - ची - न - द - ग्रै - र्वां ? Wait, is it उदीचीनदग्रैर्वा or उदीचीनदशैर्वा? उदीचीनदग्रैर्वा, meaning "with north-pointed ends" - wait, usually उदीचीनदशैर्वा (with northward fringes/borders)? Wait, look at the letter: 'द' then 'ग्रै' or 'शै'? Look closely: it has an anusvara? No, it's 'द' then 'ग्रै' or 'शै'?
  Wait! Look at footnote 4/5:
  No footnote on that word.
  Let's look at the letters:
  उ - दी - ची - न - द - शै - र्वा or ग्रै?
  Look at the letter: it has a loop at top left,

..." ? No, that's not a valid letter.
Wait, let's look at:
"उपसादयत्य॑थाध्वर्यूरङ्गिरुदैति३"
Wait, why is there a cross/plus sign over 'रुदैति'?
Ah! There is a small mark before 'ऽथर्वान्क्रतू-':
Wait, look at:
"रुदैति३ ۠ ऽथर्वान्क्रतू-"
Wait, is that a cross? It looks like a dagger or an asterisk or footnote mark?
Wait, there are footnote numbers:
Footnote 1: १ in line 10.
Footnote 2: २ in line 11.
Footnote 3: ३ after रुदैति in line 14.
Wait, what is that symbol after ३?
It looks like a Maltese cross or a flower: ✠ or ⸭ or something? No, it's a raised mark, or is it footnote 4?
Wait! Where is footnote 4?
Look at footnote 4 at the bottom:
"४ Some of the MSS. insert ग्रहं ।"
Where is footnote 4 in the text?
Ah! Footnote 4 is in line 16:
"कर्माग्रयणाद्ग्रहार्दाग्रयणं४" - look, there is a small ४ after 'ग्रयणं'!
Then what is that mark after 'रुदैति३'?
Let's zoom in on line 14:

? No, चिग्येणि has no number, or it has superscript?
Wait, look at line 12:
"सोमग्रहान्दिग्येणि३ वा"
"चिग्येणि वोदीच" or "चिग्येणि३"?
Wait, look at line 13:
"चिग्येणि वोदीच आयातयति ' पश्चादक्षं प्रतिप्रस्थाता सुरा-"
Wait, does "चिग्येणि" in line 13 have a ३?
Look closely at line 13:
"चिग्येणि वोदीच" - no, there is a tiny mark: is it 'वोदीच' or '३ वोदीच'?
Look at line 12-13:
Line 12 ends with: "...वा"
Line 13 starts with: "चिग्येणि वोदीच आयातयति..."
Wait, look between णि and वो: there is NO 3, or is there? No, just space!
Wait, look at line 13-14:
"सुरा-"
"ग्रहान्दिग्येणि३ वा चिग्येणि वोदीच आयातयत्य॑ षोडशिनं"
Wait! In line 14:
"ग्रहान्दिग्येणि३ वा चिग्येणि वोदीच आयातयत्य॑ षोडशिनं"
Wait, look at "दिग्येणि३" in line 14: it has ३!
Wait

६८ बौद्धायनश्रौतसूत्रम् । [११ । ३, ४ ।]
¹श्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं गृहीत्वा षड्रशना आदाय यूपमभ्येति² ।
खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याथैतान्पशूनुपाकरोत्याग्नेयमैन्द्राग्नमैन्द्रं मारुतौ
गोवशाꣳ सप्तदश प्राजापत्याञ्छामानेकरूपान्सारस्वतीमन्ततो॑
ऽथ निर्मन्थ्यस्यावृता निर्मन्थ्येन चरति॑ प्रहृत्याभिजुत्याथैता-
न्नानादेवत्यान्पशून्पृथग्द्विगुणाभिरभिधाय पृथक् त्रिगुणासु ५
नियुनक्त्यथैतान्समानदेवत्यान्पशून्पृथग्द्विगुणाभिरभिधायैकस्यां
यूप्यायां नियुनक्त्यपि वा पशौ पशुं प्रसजति³ । सारस्वती-
मन्ततो नियुज्याथैनान्प्रोक्ष्य निपाव्योपोत्थ्योदूह्य प्रोक्षणी-
धानम् ॥ ३ ॥
अथैष्मात्समिधमाददान आहाग्नये समिध्यमानायानुब्रूही- १०
त्यभ्यादधातीध्मं॑ परि समिधश् छिनत्ति॑ वेदेनोपवाजय-
त्यनूक्तासु सामिधेनीषु स्रुवेणाघारमाघारयति॑ संमृष्टे
स्रुग्भ्यामुत्तरमेयाꣳस्पर्शयन्स्रुचावुदङ्ङत्याक्रम्य जुह्वा पशून्समज्य
सादयित्वा स्रुचौ प्रवरं प्रवृणीते॑ प्रषिद्धमृत्विजो वृणीते॑
सीदति होता॑ प्रसवमाकाङ्क्षति॑ प्रसूतः स्रुचावादायात्या- १५
क्रम्याश्राव्याह समिद्धः प्रेष्येति॑ वषट्कृते जुहोति प्रेष्य प्रेष्येति
चतुर्थाष्टमयोः समानयमानो ऽष्टमे सर्वꣳ समानयते॑ परि
स्वाहाकृतीभ्यः सꣳस्रावश् छिनत्ति॑ दश प्रयाजानिष्ट्वोदङ्ङत्या-
१ Om. M Tr Be U.
२ Thus M Tr B Be Keś.; अभ्येति Bell UFH.
३ Thus Bell F; प्रसंजति Tr; प्रतिसजति U; प्रसजाति H; प्रसंजयति
M; नियु॒नक्ति Be.

वाजपेयः
Digitized by Madhuban Trust
[ ११ । ४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६६

अक्ष्णया रशनाभिः पशून्त्सम॒नक्ति॑ ' त॑ एते॑ नानादेवत्याः पशवो
नानाखरवो नानाशासा अथैते समानदेवत्याः पशवः समान-
खरवो नानाशासाः१ समानं कर्मा पर्याग्निकरणादथ पर्याग्नि-
कृतैः पशुभिरुदञ्चः प्रतिपद्यन्ते ' तेषाग्ँ सारस्वत्युत्तराध्र्या भव-
त्याग्नेय उपचारतः३ ' आग्नेयमेवाध्वर्युर्वपाश्रपणीभ्यामन्वारभते '
पृथगितरान्परिकर्मिण उदञ्चो नयन्त्यनुपूर्वमव्यतिषजन्त४ '
आग्नेयायैवाध्वर्युः पशवे निहन्यमानाय बर्हिरुपास्यति पृथ-
गितरेभ्यस्संत इतरान्प्राचो वोदीचो वा निघ्नन्त्येष्ठ्यलिखितो मायू-
न्संज्ञपयेतेत्युक्तैतेनैव यथेतमेत्य पृषदाज्यावकाश श्रामत इह
[L10

ति or ऽहुति or हुति?
Wait, "पुरस्तात्स्वाहाकृतिᳵ स्रुवाहुतिᳵ"?
Look at line 7-8:
Line 7 ends with: "स्रुवा-"
Line 8 begins with: "हुतिᳵ" ??
Wait, let's look at the first character of line 8:
Is it ञ्जति or हुति?
Wait, look at line 5: "स्रुवाहुत्याभिजुहोत्युपेतरा"
In line 7: "स्रुवा-"
In line 8: "हुतिᳵ हुत्वार्थैतेषां"?
Wait, look at line 8: the first letter has a loop below, like 'ह' with 'ु': हु + ति = हुतिᳵ!
Wait, but does it have a dot or loop?
Look at line 8: "हुतिᳵ हुत्वार्थैतेषां" -> yes! स्रुवाहुतिं / स्रुवाहुतिᳵ हुत्वा!
Wait, why does it look like ऽहुति? No, it's just "हुतिᳵ"!
Wait, look closely at line 8 first word:
"हुतिᳵ हुत्वार्थैतेषां नानादेवत्यानां पशूनामनुब्रूहि प्रेष्येति"
Yes, "पुरस्तात्स्वाहाकृतिᳵ स्रुवाहुति