बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

ा" or "अपरिमिता"?
Look at 'अपरिमित्ता': it has double त्त (a horizontal bar crossing the stem): "अपरिमित्ता" or "अपरिमिता"?
Wait, in line 12: "अपरिमित्ता" - yes, it looks like त्त!
Wait, then "अपस्या":
अ - प - स्या (apasyāḥ).
Then: "नैर्ऋतीः" (nai-rṛ-tīḥ) -> नै - र्ऋ - तीः.
Then: "कृष्णास्तिस्रस्तुष-" (kṛṣṇāstisrastuṣa-)

Line 13:
"पक्का भस्म पुरीषमूषान्सिकता इत्येथोपवसथीये ऽह्न्देवेयजन-"
Wait:
"पक्का भस्म पुरीषमूषान्सिकता इत्येथोपवसथीये ऽह्न्देवेयजन-"
Look at "इत्येथोपवसथीये":
Is it "इत्येथोपवसथीये" or "इत्यथो॑पवसथीये"?
Notice the vertical tick above थ: "इत्यथो॑पवसथीये"!
Wait, in "ऽह्न्देवेयजन-":
ऽहन् (ऽहन्) + देवेयजन-?
Wait, is it "ऽह्न्देवेयजन-" or "ऽह्न्वेवेयजन-" or "ऽहन्दे

पुरीषमसीति पूरीषꣳ / पुरीषꣳ:
Wait, in L16:
ग्नेर्भस्मासीति भस्माग्नेः पूरीषमसीति पुरीषꣳ:
Look at: "भस्माग्नेः पुरीषमसीति पुरीषꣳ" -
Wait, is the first one 'पूरीषमसीति' or 'पुरीषमसीति'?
Let's look at the u-matra on the first 'पु':
It curves down and left, like short u (ु): 'पुरीषमसीति'.
Wait, look at 'पुरीषꣳ': it also has short u (ु): 'पुरीषꣳ'.
So both are 'पुरीषमसीति पुरीषꣳ'.

L17:
नमसि कामधरणमित्यूषान्मयि ते कामधरणं भूयादिति

L18:
सिकता॑ अथैनान्संप्रौति सं या वः प्रियास्तनुवः सं प्रिया

L19:
हृदयानि वः । आत्मा वो अस्तु संप्रियः संप्रिचास्तनुवो ममे-

L20:
त्य॑थैनान्कल्पयति कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधीः ।

L21:

दधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देवत-
याङ्गिरस्वद्भ्रुवाः सीदतेत्येतानुव्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या ब्राह्म-
णस्य सं ते पयाꣳसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य १ यथासुष्ठु यथाशर्कर-
मनुव्यूहति १ तस्मिꣳस्तस्रः प्राचीर्याजुषीरुपदधाति ॥ २० ॥
५ अयꣳ सो अग्निरस्ये दिवो अर्णमच्छा जिगास्यग्ने यत्ते
दिवि वर्चः पृथिव्यां पुरीष्यासो अग्नय इति १ द्वे पुरस्तात्स-
मीची इडामग्न इति दक्षिणांमयं ते योनिर्ऋत्विय इत्युत्तरां १
द्वे पश्चात्समीची चिदसीति दक्षिणां परिचिदसीत्युत्तरामथैनं
प्रदक्षिणं त्रयोदशभिर्लोकंपृणाभिः परिचिनोति लोकं पृण
१० छिद्रं पृणाथो सीद शिवा त्वम् । इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिरस्मि-
न्योनावषीषदन्निति १ तयादैवतं करोति तया देवतयाङ्गिर-
[L

२० बौधायनश्रौतसूत्रम्। [ १० । २२ । ]

मातेव पुत्रं पृथिवी पुरीष्यमग्निꣳ स्वे योनावभारुखा ।
तां विश्वैर्देवैर्ऋतुभिः संविदानः प्रजापतिर्विश्वकर्मा विमुञ्च-
त्विति ' तां नावेक्षेतेत्याहुः शुश्वत्येव हि भवतीति ' तस्या-
मन्यत्रावेक्षमाणो¹ दधिद्रप्साग्रास्त्यमुं² ते शुचि दधामीति
वा तूष्णीं वायेनाꣳ सिकताभिः पूरयित्वा दध्नोपरिष्टात्सं- ५
च्छाद्योत्तरे शालाखण्डे निदधात्येवमेव द्वितीयां पूरयत्येवं
तृतीयां ' ता आ कालात्परिशेरे ' ऽथ वैश्वानर्या शिक्यमादत्ते
यदस्य पारे रजसः शुक्रं ज्योतिरजायत । तन्न पर्षदति द्विष
इत्य'थ याचति नैर्ऋतीः कृष्णास्तिस्रस्तुषपक्का आसन्दीꣳ³
रुक्मस्य प्रबन्धनमुदपात्रमित्येतत्समादाय दक्षिणया द्वारोप- १०
निष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य स्वकृतमिरिणꣳ श्लक्ष्णं भवति
प्रदरो वा ' तदेतत्पराचीनपाशꣳ शिक्यं न्यस्यत्यग्ने४ वैश्वानर
स्वाहेति ' शिक्यपाशमनु पराचीर्नैर्ऋतीरुपदधाति नमः सु ते
निर्ऋते विश्वरूपे यत्ते देवी निर्ऋतिराबबन्ध यस्यास्ते अस्याः
क्रूर आसञ्जुहोमीत्यु'पासत्यासन्दीꣳ रुक्मस्य प्रबन्धनमथोप- १५
तिष्ठते ऽसुन्वन्तमयजमानमिच्छ देवीमहं निर्ऋतिं वन्दमान
इति द्वाभ्याम'थापो व्यतिषिच्य परास्य पात्रमनवेक्षमाणा

१ ॰षन्यचैवावेक्ष॰ Bhav.; ॰षन्यत्रेवेक्ष॰ Tr.
२ ॰द्रप्सान् U (sec. m.) Ms, Dvaidha and probably also M; द्रपं
Be H Tr U (pr. m.). Bhav., Keś.
३ M ins., perhaps rightly : शिक्यं ।
४ Thus Tr Bu U (sec. m.) Ms Bhav.; निरस्यति MHB Be U
(pr. m.)

अग्निचयनम्
[ १० । २२, २३ । ] २१
आयन्ति ' हस्तपादान्प्रक्षाल्यैतेनैव यथेतमित्य गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते
निवेशनः संगमनो वसूनामित्याहवनीयमु हैक उपतिष्ठन्ते
ऽयमितो ऽधि गार्हपत्यो भविष्यतीति ' ॥ २२ ॥ षष्ठः ॥
अथ प्रायणीयेन चरति ' प्रायणीयेन चरित्वा पदेन
५ चरति ' पदेन चरित्वा राजानं क्रीत्वोद्यातिथ्यं निर्वपत्या॑ति-
थ्येन प्रचर्य प्रथमाभ्यां प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरत्य॑थोपनिष्क्रम्य¹ संप्रैष-
माह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वय चित्वन्व्रतं प्रयच्छतेत्या॑ह्वयति
सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यां ' चित्वन्व्रतं प्रयच्छति ' स पुच्छादेवाग्रे
चतुरः प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामति दक्षिणा पञ्चमं ' तत्स्फ्यं
१० निदधाति ' स उपरवाणां कालो ' ऽथ महावेद्या उत्तरा-
दंसीयाच्छङ्कोर्विद्यन्नेन द्वादश प्रतीचः प्रक्रमान्प्रक्रामत्युदञ्चं
त्रयोदशं ' तदाग्नीध्र उपसीदति ' स उत्करस्य कालो ' ऽथो-
परवाणां कालात्स्तम्बयजुर्हरत्येतदेव प्रसिद्धं पौरोडाशिकं
चित्र्यजुषा तूष्णीं चतुर्थ ' पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति ' करणं
१५ जपत्युद्धन्त्युद्धतादाग्नीध्रस्त्रिर्हरति ' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथाग्रेण
शालां तिष्ठन्संप्रैषमाह वेदिकारा वेदिं कल्पयतेति ' यथा-
संप्रैषं ते कुर्वन्त्यथ कार्ष्णाजिन्योरुपानह उपमुञ्चन्ते चिते त्वेत्य-
ध्वर्युराचिते त्वेति प्रतिप्रस्थाता मनश्चिते त्वेति ब्रह्मा तपश्चिते
त्वेति यजमानश्चिते त्वा चिते त्वेत्येव वा सर्वे ' ऽपि वा
२० तूष्णीमेवाथ याचति धनुर्बाणवच्चतुरो ऽश्मन ऐन्द्रीमिष्टकां
विभक्तिमुदपात्रं दर्भस्तम्बं दूर्वामाज्यस्थालीꣳ सस्रुवामित्येत-
१ The clause अथोपनिष्क्रम्य...प्रयच्छति is not found in M Tr H.

१२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २३, २४ । ]
त्तमादायोत्तरे श्रोण्यन्ते सꣳसादयन्त्यथ१ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं
गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति' स्वयं चितिं
जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति' श्वेतमश्वमभि-
मृशन्नन्तःशर्करामिमामुपदधाति प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया
देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यादत्ते धनुर्बाणवच्चतुरो ऽश्मन २ ५
इत्येतत्समादाय जघनेन दक्षिणेनाग्निं परीत्याग्रेण यूपा-
वटीयश् शङ्कुं तिष्ठन्ननुरधिज्यं कृत्वायतान्तःशर्करामिषुं
निहन्ति ॥ २३ ॥
इन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा नः प्रतिशृण इत्योष्टह्या-
श्मानमुपदधाति यो नः पुरस्तादघायुरभिदासत्येतद् वो ऽश्मान- १०
न्वञ्चलित्यथ दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणे पक्षोपप्लव३ आयतान्तः-
शर्करामिषुं निहन्योष्टह्याश्मानमुपदधाति४ यो नो दक्षिणत
इत्यथ पुच्छस्यापरे पुच्छोपप्लव३ आयतान्तःशर्करामिषुं निह-
न्योष्टह्याश्मानमुपदधाति यो नः पश्चादित्यथोत्तरस्य पक्षस्यो-
त्तरे पक्षोपप्लव३ आयतान्तःशर्करामिषुं निहन्योष्टह्याश्मानमुप- १५

१ Thus (plural) Tr U Be B Ms (sc. परिकर्मिणः according to Msc);
•सादयत्यथ MH.
२ Thus M Tr Be Ms; ष्वाश्मन्न० H; ष्वाशंन० B.
३ Instead of उपप्लव (cf. Sulba-sūtra 6, where, however, the var.
r. उपशय and उपप्लुष, cp. Lāṭy. I. 5.7, Drāhy. II. 1.10, are found)
the MSS. have mostly उपणव or उपन्नव ।
४ Here Bu breaks off; here and infra M Tr U (pr. m.) every
time निहन्यादष्टा० ।

[ १० । २४, २५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २३
दधाति यो न उत्तरत इति॑ दिक्षूपदधातीति ब्राह्मणं॑
तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः१ करोत्यथैतामैन्द्रीमिष्टकामाक्रमणं
प्रत्युपदधाति स दू॑ पाहि य ऋजीषी तरु॑त्रो यः शिप्रवा-
न्वृषभो यो म॑तीनाम् । यो गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्ठाः स
५ इन्द्र चित्राँ अभितृ॑न्धि वाजानिति॑ तयादेवतं कृत्वा सूद-
दोहसं करोत्यथ२ दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्न आयाहि
वीतय इति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथाधिद्रुत्य
स्वयमातृण्णायैँ शङ्कुमुद्बृह्योदपात्रमुपनिनय दर्भस्तम्बमुप-
दधाति वाक्त्वा समुद्र उपदधात्विति वा तूष्णीं वोथैनꣳ स्रुवा-
१० हुतिभिरभिजुहोति सजूरब्दो द्यावाभिरिति पञ्चभिरथ दूर्वा-
मुपदधात्यायने ते परायणे

Digitized by Madhuban Trust
९९ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २३, २४ । ]
त्त्वमादायोत्तरे श्रोण्यन्ते सꣳसादयन्त्यथ१ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं
गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं
जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभि-
मृशन्तःशर्करमिमामुपदधाति प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया
देवतया ऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य॑थादत्ते धनुर्वाणवच्चतुरो ऽश्मन २ ५
इत्येतत्स मादाय जघनेन दक्षिणेनाग्निं परीत्याग्रेण यूपा-
वटीयꣳ शङ्कुं तिष्ठन्ननुरधिज्यं कृत्वायत्यान्तःशर्करमिषुं
निहन्ति ॥ २३ ॥
इन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा नः प्रतिस्रश इत्योष्ट्र्या-
श्मानमुपदधाति यो नः पुरस्तादघायुरभिदासत्येतꣳ सो ऽश्मान- १०
मृच्छत्वित्य॑थ दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणे पक्षोपप्लव ३ आयत्यान्तः-
शर्करमिषुं निहन्योष्ट्रह्याश्मानमुपदधाति ४ यो नो दक्षिणत
इत्य॑थ पुच्छस्यापरे पुच्छोपप्लव ३ आयत्यान्तःशर्करमिषुं निह-
न्याष्ट्रह्याश्मानमुपदधाति यो नः पश्चादित्य॑थोत्तरस्य पक्षस्यो-
त्तरे पक्षोपप्लव ३ आयत्यान्तःशर्करमिषुं निहन्योष्ट्रह्याश्मानमुप- १५

१ Thus (plural) Tr U Be B Ms (sc. परिकर्म्मिणः according to Msc) ; •सादयत्यथ MH.
२ Thus M Tr Be Ms ; ऽश्वाश्मन्• H ; ऽश्वाश्मं• B.
३ Instead of उपप्लव (cf. Sulba-sūtra 6, where, however, the var. r. उपसद्य and उपसृद्य, cp. Lāṭy. I. 5.7, Drāhy. II. 1.10, are found) the MSS. have mostly उपप्य or उपह्वय ।
४ Here Bu breaks off ; here and infra M Tr U (pr. m.) every time निहत्याष्ट्रह्य• ।
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

दधाति यो न उत्तरत इति । दिक्षूपदधातीति ब्राह्मणं ।
तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः १ करोत्यथैतामैन्द्रीमृष्टिकामाक्रमणं
प्रत्युपदधाति स दृं पाहि य ऋजीषी तरुत्रो यः शिप्रवा-
न्वृषभो यो मतीनाम् । यो गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्टाः स
५ इन्द्र चित्राँ अभिदृन्धि वाजानिति । तयादेवतं कृत्वा सूद-
दोहसं करोत्यथ २ दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्न आयाहि
वीतय इति । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथाधिद्रुत्य २
स्वयमातृण्णाँ शङ्कुमुद्धृत्योदपात्रमुपनिक्षीय दर्भस्तम्बमुप-
दधाति वाक्का समुद्र उपदधात्विति वा तूष्णीं वार्थैनँ सुवा-
१० हुतिभिरभिजुहोति सजूरब्दो ऽयावभिरिति पञ्चभिरथ दूर्वा-
मुपदधात्यायने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः । उत्सो
वा तत्र जायतां हृदो

युञ्जन्ति कवयो युगा युनक्त सीरेति द्वाभ्यां' कृषति लाङ्गलं
पवीरवँ् शुनं नः फाला इति द्वाभ्याँ्' सीतां प्रत्यवेक्षते
कामं कामदुघे धुक्ष्व घृतेन सीतेति द्वाभ्याँ्' स पुच्छादेवाग्रे
तिस्रः प्राचीः सीताः कृषत्युत्तरायै श्रोणेर्दक्षिणमंसमभि
तिस्रो' दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरमंसमभि¹ तिस्रो' दक्षिणा- ५
त्यक्षादुत्तरं पक्षमभि तिस्रो' ऽथैतान्विमुच्य प्रदक्षिणमावर्त्या-
द्भिरभ्युक्ष्योदीच उत्सृजति²। त एते ऽध्वर्योर्भवन्ति यदि
दक्षिणावता यजते' यद्यु वै सत्त्रियो³ ऽग्निर्यथागवं व्युदञ्चन्ति⁴।
यन्नैवानड्वाहस्तद्युग्लाङ्गलमथास्यैतत्पुरस्तादेवौदुम्बरे द्रोणे सर्वौ-
षधं दध्नाज्येन समुदायतं भवति' स पुच्छादेवाग्रे तिस्रः १०
प्राचीः सीता वपति या जाता ओषधय इति तिसृभिरनु-
च्छन्दसमुत्तरायै श्रोणेर्दक्षिणमंसमभि तिसृभिर्दक्षिणायै
श्रोणेरुत्तरमंसमभि⁵ तिसृभिर्दक्षिणात्याक्षादुत्तरं⁶ पक्षमभि
पञ्चभिस्सप्तदशभिर्वपतीति ब्राह्मणमेव दिग्भ्यो लोष्टान्सम-
स्यति' सो ऽत एव प्राङ् द्रुत्वा बहिःशर्करं लोष्टमादत्ते' १५
तमन्तःशर्करं न्यस्यति ॥ २५ ॥

१ Thus MT Ms; श्रोणेरोत्तर० all the other MSS.
२ Thus M Tr UHB Be Keś. (the MS. of the India Office has
twice उत्सृजंति, both times corrected into singular); उत्सृजंति Msc;
cp. TS. v. 2.5.3.
३ Thus (or सत्रियो) all exc. MB Keś., which have सचिणो।
४ Thus B; बादद्यन्ति Ms; व्युदंचंति M Tr Be U (pr. m.); बुदंचति
U (sec. m.).
५ Thus M (pr. m.) and Ms; the other MSS. श्रोणेरोत्तर०।
६ Thus Ms only; all the other MSS पक्षादोत्तरं।

[Digitized by Madhuban Trust]
[Handwritten: अग्निचयनम्]
[ १० । २६, २७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २५

मा नो हिँसीज्जनिता यः पृथिव्या इत्य॑थ दक्षिणं पक्ष-
मनुद्रुत्य बहिःशर्कराल्लोष्टमादत्ते॑ तमन्तःशर्करं न्यस्यत्यभ्या-
वर्तस्व पृथिवीत्य॑थ पुच्छमनुद्रुत्य बहिःशर्कराल्लोष्टमादत्ते॑
तमन्तःशर्करं न्यस्यत्यग्ने यत्ते शुक्रं यच्चन्द्रमित्य॑थोत्तरं पक्षमनु-
५ द्रुत्य बहिःशर्कराद्द्वौ लोष्टावादत्त इषमूर्जमहमित आदद
इति॑ तयोरन्यतरमन्तःशर्करं न्यस्यत्या नो गोषु विशत्वौषधी-
ष्विति॑ तां दिशमितरं निरस्यति यस्यामस्य दिशि द्वेष्यो
भवति जहामि सेदिमनिराममीवामित्याददान एवैतां दिश-
मभि संपाद्येदित्येतदेकं॑ यजुषा॑ यजुर्विपरिहरेदित्येतदपर-
१० म॑थ महावेद्या उत्तरादँसीयाच्छङ्कोर्विद्यन्तेन चोन्प्रतीचः प्रक्र-
मान्प्रक्रामत्युदञ्चं चतुर्थ॑ं तच्चालाञ्चाष्टाता चात्वालं परिलिख-
त्यु॑त्तरवेदेराष्टातोत्तरवेदिं निवपत्यु॑त्तरनाभिमुत्स्वाद्य सिकता
निवपत्यग्ने तव श्रवो वय इति षड्भिरनुच्छन्दसमथोर्ध्वचित
उपदधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देव-
१५ तयाङ्गिरस्वद्ध्रुवाः सीदतेत्य॑थानुव्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या
ब्राह्मणस्य सं ते पयाँसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य॑ यथासृष्टु
यथाशर्करमनुव्यूहति॑ ॥ २६ ॥ सप्तमः ॥
अथैतां महाचितिँ सँ²सादयन्त्यग्रेण¹ शालामुच्छ्राय्यां वा

१ MB Be Tr U Ms ins. वा ; H om. this word as also the
Dvaidhasūtra.
२ संसादयत्य• H Tr Bhav.
†

iti वा तूष्णीं वा'
Then: 'अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण'
Now look at the structure:

1. "तैः प्रोक्षत्यग्नौषो ऽग्निभ्यो जुष्टान्प्रोक्षामीति वा तूष्णीं वा"
2. "अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण"
   Wait! If 2 is "अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण", that means with the ājyaprokṣa he sprinkles with the mantra "अग्निनाग्निः समिध्यत इति"!
   Then with the payaḥprokṣa (milk-sprinkling), with what mantra does he sprinkle?
   "...तैः प्रोक्षत्यग्नौषो ऽग्निभ्यो जुष्टान्प्रोक्षामीति वा तूष्णीं वा"!
   Wait, what is the mantra before ऽग्निभ्यो?
   Is it a mantra from the Samhita?
   Wait! In TS 4.1:
   What is the mantra?
   Wait! Is it "अग्नौ" or something else?
   Let's look really closely at the glyphs:
   अ (a)
   ग्ने (gne) or ग्नौ (gnau) or ग्नी (gnī)?
   Look at the consonant cluster: ग + न = ग्न.
   Vowel: on top of it, there is a stroke to the left, and a curve

श्रोण्यन्ते सग्ꣳसादयन्त्येवं¹ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि
गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति । स्वयंचितिं जपति यास्ते
अग्ने समिधो यानि धामेति । श्वेतमश्वमभिमन्त्र्याधिद्रवत्यपा-
मिदं नयनं नमस्त इति द्वाभ्यामथ पुच्छसन्धौ चात्मसन्धौ च
५ शतं निदधात्य³थोदकुम्भं² पर्यस्यत्योदन्ते दक्षिणेन कुम्भꣳ सव्येन
कुम्भीꣳ शतातृण्णाविला हिरण्यशल्कौ प्रत्यस्य या एता
दक्षिणादꣳसात्स्वयमातृण्णामभ्याद्रवन्ति तासु विषुवत्यनुसीत-
मुपदधाति ॥ २८ ॥
हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका यासाꣳ राजा वरुणो याति
१० मध्य इति द्वाभ्यामेवमेव पूरयित्वैवं प्रत्यस्य या एता उत्तरायै
श्रोणेः स्वयमातृण्णामभ्याद्रवन्ति तासु विषुवत्यनुसीतमु

Digitized by Madhuban Trust
२८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २९-३१ । ]

विषुवत्यनुष्टीतमुपदधात्येकादश्या च द्वादश्या च ' तासां बार्ह-
स्पत्यं मध्य¹ उपदधाति दिवि श्रयस्वान्तरिक्षे यतस्व पृथिव्या
संभव ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वेत्यनुष्टीतमुपदधातीति
ब्राह्मणं ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति ' ॥ २९ ॥
अथोत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिमलङ्करोत्यथोत्तरवेद्यामपां पृष्ठ- ५
मसीति पुष्करपर्णमुपदधाति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं
करोत्यथोत्तरवेद्यामेवोत्तरनिबार्धं रुक्ममुपदधाति ब्रह्म जज्ञा-
नमित्यथैनमक्त्या पञ्चगृहीतेन व्याघारयति कृणुष्व पाजः
प्रसितिं न पृथ्वीमित्यथ दक्षिणतः प्राञ्चं हिरण्मयं पुरुष-
मुपदधाति हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यथैनमभिमृशति द्रप- १०
श्चस्कन्देति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथोत्तरतः
प्रक्रमवेलायां स्रुचावुपदधात्याज्यस्य पूर्णां कार्ष्मर्यमयीं दध्नः
पूर्णामौदुम्बरीं दक्षिणां कार्ष्मर्यमयीमुत्करामौदुम्बरीमियम-
सीति कार्ष्मर्यमयीमसावसीत्यौदुम्बरीं मनसैव ' तयादेवतं
कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथ दक्षिणे प्रल्ललाटे सर्पशिर उप- १५
दधाति नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिरनुच्छन्दसमपि वा
यतउच्चारं जनपदस्य जन्यं भयं मन्यते ' तयादेवतं कृत्वा
सूददोहसं करोति ' ॥ ३० ॥ अष्टमः ॥
अथ स्वयमातृण्णां यजुषा करोति ध्रुवासि धरुणामृता
विश्वकर्मणा सुकृता । मा त्वा समुद्र उद्वधीन्मा सुपर्णो व्यथ- २०

¹ मध्यत M only.

a sru? In some fonts, sru has a loop, like स्रु. Here it's just a curve down-left. Let's look at स्वस्त्या in Line 4: स्व has normal स.
Wait, let's look at स्रुचि in other lines or similar words. It could be स्रुचि where the र-stroke didn't ink, or सुचि. Let's check: actually, there is a tiny diagonal stroke! No, it's सुचि or स्रुचि. Let's keep स्रुचि or सुचि? Wait, prompt says: "Transcribe the text ... as visually presented / faithfully". But let's check whether it is स्रुचि: in Bengali-Nagari fonts, स्रु often looks like सु with a tiny cross, or just स्रु. Let's look at सयुजम् in L22: स is normal. In सुचि, under स there is ु. Let's transcribe what's printed, wait: is it स्रुचि? Most people would read it as स्रुचि.

• Line 7:
  मातृणावकाशे जुहोति चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेनेत्य॑ङ्गुष्ठा-
  Wait, look at मातृणावकाशे:
  The letter after `

Digitized by Madhuban Trust
९० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ३२, ३३ । ]

युञ्जा युनज्मीत्या॑षाढां व्यालिखितामुत्तरल॒क्ष्माणमुपदधात्य-
षाढासि स॒हमानेत्य॑थ संयान्यान्युपदधात्यग्नेर्यान्त्यसि देवानाम्ने-
यान्यसीति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति॑ ॥ ३२ ॥
अथोत्तरेण व्यालिखितामुपविश्य याचति दधि च मधु-
मिश्रं कूर्मं च॑ तं दध्ना मधुमिश्रेणाभ्यनक्ति मधु वाता ऋता- ५
यत इति तिसृभिरनुच्छन्दसमथैनमवकाभारेण परिवेष्ट्य
पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपदधाति मही द्यौः पृथिवी च नश्चतस्र आशाः
प्रचरन्त्वग्नय इति द्वाभ्यामथैनँ शङ्कुभिः परिणिहन्त्यभितो
ऽनवसर्पणाय॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थात्रैव तिष्ठ-
न्याचत्यौदुम्बरं चोलूखलमुसलँ सर्वौषधं च॑ तदेतत्प्रादेश- १०
मात्रमुलूखलं भवत्यरत्निमात्रं मुसलं॑ तस्मिन्सर्वौषधमववहन्त्यूर्जो
भागो ऽस्यूर्जः पवित्रमूर्जन्नधाद्यायेत्य॑थैनदुत्तरतः१ प्रक्रमवेला-
यामुपदधाति तद्विष्णोः परमं पदमिति॑ लोकंपृणासुत्तरतो
मुसलं करोति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्य॑थ
मुख्यामुखां याचति॑ तस्यामन्तरवस्त्राविणौ द्वे स्रुवाहुती १५
जुहोत्यग्ने युच्छा हि ये तवेति दक्षिणे बिले जुहोति युच्छा
हि देवहूतमानित्युत्तरे॑ ऽथैनामुत्तरतः प्रक्रमवेलायामुप-
दधाति ध्रुवासि पृथिवि सहस्व पृतन्यत इति॑ लोकंपृणे
उत्तरत इतरे करोति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करो-
त्य॑थैतत्पुरुषशिरो याचति॑ तस्य प्राणेषु हिरण्यशल्काम्प्रत्यस्यति २०

१ Thus U (sec. m.) and Ms (एनत् सर्वौषधेन पूर्णमुलूखलम् Msc.);
अथैनम्० all the other MSS. and U (pr. m).

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुपत्सस्कन्देत्यास्ये ऽभूर्दिदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनमिति
दक्षिणस्यां नासिकायामग्नेर्वैश्वानरस्य चेत्युत्तरस्यामग्निर्ज्योतिषा
ज्योतिष्मानिति दक्षिणे ऽक्षिण रुक्मो वर्चसा वर्चस्वानित्युत्तर
ऋचे लेति दक्षिणे कर्णे रुचे लेत्युत्तरे ' ऽथ स्रुचि चतुर्गृहीतं
५ गृहीत्वा दक्षिणे ऽक्षिण जुहोति चित्रं देवानामुदगादनीक-
मित्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वोत्तरे ऽक्षिण जुहोति चित्रं देवा-
नामिति ' समान्या जुहोतीति ब्राह्मणमथैनद्दध्ना मधुमिश्रेण
पूरयति समित्स्रवन्ति सरितो न धेना इत्यान्तादनुवाकस्यो-
र्ध्वेनत्राचीनमुत्तानमुखायामुपदधाति ॥ ३३ ॥
१० आदित्यं गर्भं पयसा समञ्जन्त्वित्यनुद्रुत्येमं मा हिंसीर्द्वि-
पादं पशूनामिति ' मयुमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृ-
जति ' ललाटे हिरण्येष्टकामुपदधाति विश्वकर्मा दिशां पतिरि-
त्यथ पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख उपविश्यान्तरात्मन्नश्वस्य शिर उपदधाति
वातस्य भ्राजिं वरुणस्य नाभिमित्यनुद्रुत्येमं मा हिंसीरेकशफं
१५ पशूनामिति ' गौरमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृजति '
ललाटे हिरण्येष्टकामुपदधाति प्रजापतिर्दिशां पतिरित्यथ
पश्चात्प्राङ्मुख उपविश्यान्तरात्मनृषभस्य शिर उपदधात्यजस्र-
मिन्दुमरुषं भुरण्युमित्यनुद्रुत्येम ँ समुद्र ँ शतधारमुत्समिति '
गवयमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृजति ' ललाटे
२० हिरण्येष्टकामुपदधाति रुद्रो दिशां पतिरित्यथ दक्षिणत
उदङ्मुख उपविश्यान्तरात्मन्वृष्णोः शिर उपदधाति वरूत्रीं
त्वष्टुर्वरुणस्य नाभिमित्यनुद्रुत्येमामूर्णांयुं वरुणस्य मायामित्यु॑द्रु-

/ anunasika symbol: ꣳ (U+A8F3 DEVANAGARI SIGN CANDRABINDU VIRAMA / gum-kar)!
Wait, let's look at line 13 again:
Is it उपाꣳशुरुपाꣳशो-?
Yes, TS 4.3.2: "गायत्रादुपाꣳशुरुपाꣳशोस्त्रिवृत्"!
So it is definitely उपाꣳशुरुपाꣳशो-!

Line 14:
स्त्रिवृत्तिवृत्तो रथंतरꣳ रथंतराद्वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृही-
Wait, स्त्रिवृत्तिवृत्तो or स्त्रिवृत्त्रिवृत्तो?
Let's check the letters:
स् + त्रि + वृ + त् + त्रि + वृ + त् + त + ो = स्त्रिवृत्त्रिवृत्तो!
Wait, look at the second 'त्र':
स्त्रिवृत् then त्रिवृत्तो:
Wait, does it have 'त्रि' or 'ति'?
Look at line 14, start:
स्त्रिवृत्तिवृत्तो - wait, the second one has a 'त' with 'ि', no diagonal stroke!
Wait, TS: "उपाꣳशोस्त्रिवृत्त्रिवृतो रथन्तरम्"
In line 14

अग्निचयनम्
Digitized by Madhuban Trust
[ १० । ३५, ३६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३
देवंतं कृत्वा सूददोहसः करोत्यथापानभृत उपदधाति प्राची
दिगां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं त्रिवृत्स्तोमः स उ
पञ्चदशवर्त्तनिस्त्र्यविर्वयः कृतमयानां पुरोवातो वातः सानग
ऋषिरिति । वाचयति पितरः पितामहा इति । दक्षिणेन
५ प्राणभृतो दश प्रतीचौरायातयति स्वयमातृण्णामभि दक्षिणा
दिगामिति । जघनेन प्राणभृतो दशोदीचीरायातयति स्वय-
मातृण्णामभि प्रतीची दिगामित्युत्तरेण प्राणभृतो दश प्राची-
रायातयति१ स्वयमातृण्णामभ्युदीची दिगामित्यग्रेण प्राणभृतो
दश दक्षिणा आयातयति स्वयमातृण्णामभ्यूर्ध्वा दिगामिति ।
१० बाह्येन प्राणभृतो दशभिरुपरिष्टादपमलैः परिचिनोति । विषू-
चीरुपदधातीति ब्राह्मणमपानभृद्भिस्स्थितिरायते' । तयादेवंतं
कृत्वा सूददोहसः करोत्याग्निᳲ सर्वतोमुखं चिनुते२' ॥ ३५ ॥
गायत्रीं पुरस्तादुपदधाति त्रिष्टुभं दक्षिणतो जगतीं
पश्चादनुष्टुभमुत्तरतः पङ्क्तिं मध्ये३ । तयादेवंतं कृत्वा सूददोहसः
१५ करोत्यथाग्नेरङ्गान्युपदधाति प्राच्या त्वा दिशा सादयामि
गायत्रेण छन्दसाग्निना देवतयाग्नेः शीर्ष्णोऽसि शिर उपदधामि
दक्षिणया त्वा दिशा सादयामि प्रतीच्या त्वा दिशा सादया-
म्युदीच्या त्वा दिशा सादयाम्यूर्ध्वया त्वा दिशा सादयामि
पाङ्क्तेन छन्दसेति । तयादेवंतं कृत्वा सूददोहसः करोत्यथोत्त-
१ Thus Tr HBU Ms ; प्रतीचौर० M Be.
२ Thus Tr Be BU Ms ; चिनोति MH
३ मध्य इति M.
5
CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

३४
बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ३६, ३७ । ]

रतः प्राजापत्यामुपदधाति संवत्सरस्य प्रतिमामिति ' तां जघ-
नेन प्रक्रमवेलायां प्राञ्चमृषभमुपदधाति त्वामग्ने वृषभं चेकि-
तानमिति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथ लोकंपृणा
उपदधाति लोकं पृण छिद्रं पृणाय सीद शिवा त्वम् ।
इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिरस्मिन्योनावसीषदन्निति ' तयादेवतं ५
करोति तया देवतया ऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यथ सूददोहसं करोति
ता अस्य सूददोहसः सोमग्ं श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां
विशस्त्रिष्वा रोचने दिव इति ' प्राच्याच लोकंपृणया प्रसौ-
त्यग्निं प्राचीभिः संप्रच्छादयन्ति ' संप्रच्छन्नं पलाशशाखया
परिकर्षति लोकं पृण छिद्रं पृणेत्यथ चितिक्लृप्त्याभिमृशति १०
चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वांनित्याग्नेय्या गायत्र्यैतां चिति-
मभिमृश्य द्वाभ्यामवद्रवति वाङ्मा आसन्प्राणदा इत्यथाप-
राह्णिकीभ्यां१ प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरत्येतावदेवैतदहः कर्म क्रियते '
वसन्चेताग्ं रात्रिम् ' ॥ ३६ ॥ दशमः ॥
अथ द्वितीये ऽभ्युदित आदित्ये प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरत्यथ १५
कार्ष्णाजिनी२ उपानहावुपमुञ्चेते३ अध्वर्युश्च यजमानश्चाथ
द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो
अग्निरिति ' स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि

१ Thus M Tr. Ms; the other MSS. abbreviate the following
passage.
२ यथापराह्न (or ह्ण) चापराह्नि० Be U Ms.
३ Thus M Tr U Ms; ॰जिनौवुपाय B; ॰जिनिष्पा० H; Be defect.