अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

`६५२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ४ सू० ११
रश्मिः ।
'आत्मापहतपाप्मा' इत्यादिना शरीरस्थसामान्येन प्रसक्तानां जरामरणविजिघत्सापिपासादीनां प्रतिषेध-
दर्शनात् । अन्यथा तेषामप्रसक्तप्रतिषेधत्वापातात् । न च मूर्तिवद्वज्रत्वादयोपि केवलमुपासनार्थमा-
रोपिता एवेत्युत्सन्नते इति वाच्यम् । तत्रैवास्मिन् कामाः समाहिता इत्यादिना तेषामनारोपितेश्वर-
गुणत्वस्फुटीकरणात् । सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेन तत्र विग्रहविशिष्टस्यैव ब्रह्मण उपास्यत्वेन स्थितेरीषि-
त्वात् । तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यमित्यादिना विधानायानुपमानसातिष्यायामजुनयाजादिनिषेधवत् ।
स्तुत्यर्थत्वायोगाच्च । तस्माद्विग्रहगुणस्याजरत्वादेः स्वरूपतो विद्यमानत्वेन निर्देश्योपासतया
विधानेनानारोपितत्वावसायात् तद्गुणकस्य विग्रहस्याप्यनारोपितता निश्च

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६५३
दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ ( १३।५ )
'अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराका-
शस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यम्' इत्यादि श्रूयते । तत्र
भाष्यप्रकाशः ।
दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ विषयवाक्यमाहुः अथ यदिदमित्यादि । श्रूयत इति
छान्दोग्ये ऽष्टमप्रपाठकारम्भे श्रूयते । संशयमाहुः तत्रेत्यादि । अत्र हि ब्रह्मपुरे शरीरे दह-
रपुण्डरीकं हृदयकमलं वेश्म । तस्यान्तर्दहराख्य आकाशः । तदन्तर्यद्वर्तते तदन्वेष्टव्यत्वेनो-
पदिश्यते । तत आकाशादन्तः किं विद्यत इति प्रश्ने, यावान् वेत्यादिना हार्दाकाशस्य व्यापक-
त्वकथनपूर्वकं, तस्मिन् द्यावापृथिव्यादिसर्वसमाधानं प्रत्युत्तरयति । तेषां च स्वेन रूप

संशयः । किं जीवोऽन्वेष्टव्यो ब्रह्म वेति । जीवब्रह्मवादो निर्णीयते । मुख्योऽत्र हि
निर्णतव्यः । तद् यदस्मिन् वाक्ये परमार्थतो जीव एव ब्रह्म वेच्छास्त्रं च तत्रैव
भाष्यप्रकाशः।
कामानां समाधानं चोक्त्वा, एष आत्मेत्यादिना अपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानं प्रत्युच्चरयति ।
तेन शरीररूपपादनित्याद् ब्रह्मपुरादन्यः सत्यब्रह्मपुररूपः पूर्वोक्तद्यावापृथिव्यादिरूपसर्वकामाधार
एष आत्मेत्यादिनोक्त आत्मा सत्यब्रह्मपुरत्वेन सिद्ध्यति । यदि च कामवदात्मनोऽप्याधेयत्वमुच्यते,
तदा पुराकाङ्क्षा न पूर्येत । अत आत्मन एवातिशिष्टब्रह्मपुरत्वमिति निश्चयः । एवं सति, ब्रह्मपुरमि-
त्यत्र यदि षष्ठीसमासस्तदास्यात्मनो जीवत्वम् । यस्यात्मा शरीरमिति श्रुत्यन्तरात् । यदि समा-
नाधिकरणसमासस्तदा आत्मा ब्रह्मैव । अतोऽनित्यपुरनाशेऽतिशिष्टो यो नित्यो दहराकाशरूप
आत्मा, स जीवो वा, ब्रह्म वेत्येव संशयाकारः पर्यवस्यति । न तु भूताकाशकोटेस्तत्र निवेशः ।
उक्तरूपत्वस्य तत्राभावादिति । अत्र दहरान्तर्वर्तिन उत्तरप्रकरणे चात्मनोऽन्वेष्टव्यत्वं श्राव्यते ।
ततश्चान्वेष्टव्यः क इत्यपि संशयः । तदेतदुक्तम्, किं जीवोऽन्वेष्टव्यो ब्रह्म वेति । ननु
तल्लिङ्गाधिकरणे आकाशशब्दोदितस्य सर्वाधारत्वब्रह्मत्वयोर्विचारितत्वात् किमनेनाधिकरणेनेति
शङ्कायां तत्प्रणयनप्रयोजनमाहुः जीवेत्यादि । उपाधिभेदात् स्वरूपविस्मरणाद्वा इदानीं भेदेऽपि
वस्तुतश्चैतन्यमात्रत्वाज्जीवाभिन्नमेव ब्रह्मेति वादो जीवब्रह्मवादः । स संभवति, न वेति निर्णी-
रश्मिः ।
नास्य हन्यते एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन् कामाः समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युः'
इत्यनया । प्रतीति श्रुतिः । आत्मेत्यक्षरः । ननु नास्य जरयेति श्रुतेरस्य देहस्य जरयैतदन्त-
राकाशं ब्रह्म देहवन्न विकुरुते । एवमग्रेपि ब्रह्मपुरमित्यत्र समानाधिकरणसमासात् ब्रह्मैव पुरमित्यर्थात्
न ब्रह्मणः पुरमक्षरं नित्यमित्याशङ्कायामाहुः यदीति । दहरस्याप्याधेयत्वं समानाधिकरणसमासादुच्यते
तदा यदैतज्जरा व्याप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततोतिशिष्यते इति प्रश्ने नास्य जरयेत्याद्युक्तम् ।
तत्र पुरनिरूपणाभावो यदि तर्हि पुराकाङ्क्षापूरणाभावात् व्यर्थ एवारम्भः अतो ऽनित्यदेहादतिरिक्तस्या-
क्षरात्मकस्य ब्रह्मलोकरूपोक्तिरिति मन्तव्यमित्यर्थः । अतिशिष्टेति । एतच्च सर्वनिर्णये 'प्रभुत्वेन हरेः
स्फूर्ती लोकत्वेन तदुद्भवः' इति श्रीआचार्यैरुक्तम् । भक्तिमार्तण्डे प्रमेयप्रकरणे मयैतन्निपुणतरमुपपादितम् ।
आत्मन इत्यक्षरस्य । आत्मेति आत्माक्षरो ब्रह्म भवत्येव । उक्तेति दहराकाशरूपात्मत्वस्य
तस्योत्पत्तेर्द्वितीयाध्याये वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । अत्र इति छान्दोग्ये दहरान्तर्वर्तिनो जीवस्य
प्रकरणं पूर्वमुत्तरे ब्रह्मप्रकरणे । अथ यदिदमित्येवं जीवप्रकरणे श्राव्यते तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुर
इत्येवं ब्रह्मप्रकरणे श्राव्यते । अन्वेष्टव्यत्वं तु 'सर्वे कामाः समाहिताः' इति श्रुत्या सर्वकामसमाहितत्व-
रूपमन्वेषणहेतुसत्त्वात् । तदर्थाध्याहारेण । तत इति किमः संशयार्थकत्वं क्वचित्कोशे 'किमः
प्रश्ने कुत्सायां च' विश्वकोशे । ब्रह्मजीवयोः कः इति संशयः ब्रह्मसाकारत्वेन संशयविषयोपहत-
पाप्मत्वादिगुणकथनात् समाहितः सर्वेषां शासनाश्रयस्य निर्गुणत्वात् । जीवोपि वासनारूपः
सर्वसमाहिताणुत्वेन न त्वज्ञानकल्पिततत्वेन तदभावात् । उपाधीति पराभिध्यानतिरोहितानन्द-
त्वादिरुपाधिः अतिरोहितानन्दादिश्च ब्रह्मजीवयोरूपाधी । ब्रह्मेति अग्रे इतीत्यध्याहार्यं योजनीयम् ।
वाद इति । उदर्कवदनं न वेति भेदवादे नैयायिकैः श्रुतीनां भेदपरत्वम् । सत्यं भिदा सत्यं भिदा
१. ईषत्कालीनफल इति ध्येयः ।
654

समासं चेद् व्यर्थमधिकरणारम्भः । इदमेव च वाक्यं, श्रुत्या वक्तव्यं च भवेत् ।
तस्मादस्मिन्नधिकरणे मुख्या सर्वसंकरवादादिनिराकृतिः । किं तावत् प्राप्तम् ।

भाष्यप्रकाशः ।
यते । तथाचैतन्निर्णयस्य पूर्वमकृतत्वात् तदर्थमेतत्प्रणयनमित्यर्थः । ननु किं तन्निर्णयेनेत्यत
आहुः श्रुत्यर्थ इत्यादि । हि यतो हेतोः संदेहनिरासायैव प्रवृत्तत्वाच्छ्रुत्यर्थो निर्णेतव्यः ।
तथाच तन्निर्णयायैतन्निर्णय इत्यर्थः । एतेन बुद्धिस्थस्य विचारादुपोद्घातगर्भः प्रसङ्गः संगति-
रिति बोधितम् । नन्वस्याधिकरणस्यैतदेव प्रयोजनमित्यत्र किं गमकमत आहुः तदित्यादि ।
समासमिति पर्यवसितम् । व्यर्थमिति सामान्ये नपुंसकम् । तथाच यदि तथा स्यात् तदो-
पाधिभेदस्येतरत्वाप्रयोजकत्वादाम्राण्तुल्यतासंभवादितरपरामर्शसूत्रव्याख्यात्राऽधिकरणारम्भो व्यर्थ
एव स्यात् । एतस्यैव वाक्यस्य

, एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति"
Rashmi explains:
"एतमिति एतं पूर्वोक्तमक्षिणि द्रष्टारं तु एव ते तुभ्यमिन्द्राय भूयः पुनरहं प्रजापतिरनुव्याख्यास्यामीत्यर्थः ।"
Wait, look at L30:
"युक्त उक्तस्तम् । तस्मादिति भाष्यं विवरीतुमाहुः एवमसंदिग्धेति । तस्येति द्वितीयप्रकरणस्य ।"
Wait, is it "युक्त उक्तस्तम्" or "मुक्त उक्तस्तम्"?
Look at the characters: "युक्त उक्तस्तम्" - य + ु + क्त = युक्त.

Let's check the footnote at the very bottom:
"१. अधिकरणा ।"
Wait, where does footnote 1 refer to?
Look at L5:
"अतोऽधिकरणसार्थक्याद्यनुपपत्तिरेव"
Wait, could footnote 1 be for L18 "अतोधीति"?
Wait, look at L18: "अतोधीति"
In the original text, maybe it was "अतोऽधिकरणा० इति" which got printed as "अतोधीति" with footnote "१. अधिकरणा ।"?
Yes! In Indian editions, when a pratika is abbreviated with a footnote giving the full word:
"अतोधीति" has footnote "१. अधिकरणा ।"

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् ६५७
अयमेव जीवो ब्रह्म । अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतेः । मैत्रेयीब्राह्मणं चानुगुणं भवि-
ष्यति । तस्य पुरं शरीरम् । तत्र हृदयकमलं सूक्ष्मम् । तत्राराग्रमात्रो जीव एवाकाशः ।
तात्स्थ्यात् तद्व्यपदेश इति । अन्वेष्टव्यस्तु तस्मिन् विद्यमानस्तन्महिमा ।
वासनारूपेण सर्वं तत्र वर्तत इति ।
अन्यथोभयत्र सर्वकथनं विरुद्धमापद्येत । भूतानि महाभूतानि पुत्रा-
भाष्यप्रकाशः ।
पुत्राणां कामायेत्याद्युक्तानां जीवलिङ्गानां बाहुल्येन तस्यापि जीवपरत्वात् । नचैतन्मात्रमेवा-
र्थानुगुण्यं, किं त्वन्यदपि । तदेव भाष्ये तस्य पुरं शरीरमित्यादिना व्याख्यातम् । सूक्ष्म-
मिति हार्दाकाशरूपम् 'तस्यान्ते सुषिर ५ सूक्ष्मम्' इति श्रुत्यन्तरात् । मैत्रेयीब्राह्मणादत्रैतावान्
विशेषः । तत्र श्रोतव्यत्वादिक

दयो वा। तं चेद् ब्रूयुरित्यादिना नित्यतामुपपाद्य एष आत्मेत्यादिना तस्यैव
ब्रह्मत्वमुपदिशति । तज्ज्ञानं च प्रशंसति । स्वात्मज्ञानिनः कामसिद्धिं चाह
य इहेत्यादिना । येऽपि च विरुद्धा धर्माः प्रतिभान्ति, अहरहर्गमनादय-
स्तेऽपि स्वकल्पितजीवानां स्वप्नमायामनोरथादिषु तेषामेव गमनागमने प्रति ।
भाष्यप्रकाशः ।
हिंस्यात् सर्वा भूतानि' इत्यादौ भूतपदस्य जीवविशिष्टदेहवाचकताया निश्चितत्वात् प्रकृते च भूत-
पदस्य सर्वपदेन विशेषणाल्लोके च तत्तज्जीवविशिष्टसर्वदेहविषयकानुभवस्य वक्तुमशक्यतया तद्वि-
षयकवासनाया अशक्यवचनत्वादिति शङ्क्यम् । विशेषणीभूतस्य सर्वपदस्य वृत्तिसंकोचे भूता-
नीत्यनेन महाभूतानि पुत्रादयो वा ग्रहीतुं शक्यन्त इति तदभावात् । नन्वेतस्य जीववाक्य-
त्वाङ्गीकारे, तं चेद् ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुर इत्यादिनाक्ता

स्वातिरिक्तस्य ब्रह्मणोऽभावात् । एवं लोकाधारत्वमपि । ब्रह्मचर्यं च तस्य साधन-

भाष्यप्रकाशः।

सता सोम्य तदा संपन्नो भवतीति सुषुप्तावेव तत्संपत्तेर्दृष्टत्वात् । ततः पूर्वं स्वावस्थायां
कल्पितजीवबाहुल्यात् । अतस्तेषामेव ते तत्रोच्यतेऽतो न तद्विरोध इत्यर्थः । नन्वेवं कल्पने
किं बीजमत आह स्वातिरिक्तैत्यादि । तत् त्वमसि, अयमात्मा ब्रह्म, स यो ह वै तत् परं ब्रह्म
वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुत्यन्तरे तथैव सिद्धत्वादित्यर्थः । ननु तथापि, य आत्मा स सेतुर्वि-
धृतिरेषां लोकानामसंभेदायेति लोकाधारत्वं यदुक्तं तस्य कथं संगतिरित्यत आह एवमित्यादि ।
यथा गन्तारोऽज्ञानकल्पितास्तल्लोका अपीति तादृशतदाधारत्वमपि नासंगतमित्यर्थः । नन्वग्रे
तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्तीत्यादिना यज्ञादीनां ब्रह्मचर्यत्वेन रूपेण ब्रह्मलोक-
प्राप्तिसाधनत्वमुक्तम् । ततोऽथ 'या एता हृदयस्य नाड्यः' इत्यादिना, तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेती-
त्यन्तेन तत्र गमनस्योपायभूतो योगो गमनप्रकारश्चोक्तः । तत् सर्वं गन्तुः काल्पनिकत्वे कथं
संगच्छते तत्राह ब्रह्मचर्यमित्यादि । तस्येति अज्ञानकल्पितस्याविदुषः कर्मणामविद्वद्-

रश्मिः।

प्रोक्ता इति यत्किंचिद्भाष्यप्रकाशेन सह भाष्यार्थः । उच्येते तदेतत्प्रकारः पतितः । तद्विरोध इति
अहरहर्गमनादिविरोधः । तथैवेति जीवाभिन्नत्वेनैव सिद्धत्वात् । य आत्मेति श्रुत्यर्थस्तु अयपदं
पूर्वं वर्तते तस्यार्थः । अयशब्दो गुणान्तरैः स्तुतिप्रारम्भार्थः य आत्मा संप्रसादस्वरूपः स सेतुर्वि
सेतुः सेतुसादृश्यमाह विधृतिरिति सेतुविधरणः सर्वस्य जगतो वर्णाश्रमादिभेदवतो विधारक इत्यर्थः ।
जगद्विधारणप्रयोजनमाह एषामिति एषां भूरादिलोकानामसंभेदाय अविनाशायेति । अनुविन्दन्तीति
अनुलभन्ते तद् ब्रह्मलोकं ये एवाऽनुलभन्त इत्यर्थः । यज्ञेति अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव
तदिति श्रुतेः । आदिपदेन अथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत् । अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते
ब्रह्मचर्यमेव तत् । ब्रह्मलोकेति ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दते इति श्रुतेः तं ब्रह्मलोकम् ।
विन्दते लभते । ततोऽथेति ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नस्य यथोक्तब्रह्मोपासकस्य मूर्धन्यनाड्या गतिं विवक्षु-
राह अथाधिकारिणः सफलोपास्तिविधानानन्तरं या एता वक्ष्यमाणा हृदयस्य पुण्डरीकाकारस्य संब-
न्धिन्यो नाड्यस्ताः पिङ्गलसाग्निः इति षष्ठ्यो तृतीयार्थे तत्पूर्णास्तिष्ठन्ति एवमादि यस्य ग्रन्थस्य तेन ।
तया मूर्धानं लक्षीकृत्य निःसृतया नाड्या सुषुम्णाख्यया ऊर्ध्वमायन् गच्छन् अमृतभावमेति
गच्छति एवमन्तो यस्य तेन । तत्रेति ब्रह्मलोके गमनेति । योग इति स ओमिति वा होद्गामीयते
स यावत् क्षिप्येत् मनस्तावदादित्यं गच्छेदैतद्वै लोकद्वारं विदुषां प्रपदनमिति श्रुत्योक्तः । तत्र स जीवः
ॐमिति वा ह उत् वा मीयते शब्द्यते गच्छतीत्यन्ये व्याहरतीति वा 'ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्'
इति गीतायाः । एष आदित्यगमनसोपायः । यावन्मनःक्षेपः प्रेरणं तावदिति योगः 'परो हि योगो मनसः
समाधिः' मनो यत्र निक्षिप्तमस्येति आदित्यं ब्रह्मलोकम् । अन्तस्तद्धर्मोपदेशादिति सूत्रात् । गमनेति
'अथ यत्रैतदस्माच्छरीरात् उत्क्रामति अथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वं आक्रमते' इति श्रुत्योक्तः । अथ तदा
एतैरेवादित्यरश्मिभिः नाडीप्रसक्ताभिरेवोर्ध्वमाक्रमत इति । अविदुष इति ननु निरोधोऽविदुषामिति
श्रुतेरव्यवहितपूर्वमेतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनमिति श्रुतेर्विदुष इति तस्येतिपदस्य व्याख्यानं
न त्वविदुष इति चेत्तत्राहुः कर्मणामिति । तथा चायं विद्वानविद्वान् अविद्वच्छब्दवाच्यः तर्हि को

६६० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १४
मिति । योगश्च, तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेतीति च । तस्माज्जीव एव दहर इत्येवं प्राप्ते
उच्यते । दहरः परमात्मा, न जीवः । कुतः । उत्तरेभ्यः । उत्तरत्र वक्ष्यमाणेभ्यो
हेतुभ्यः । तेषामपि साध्यत्वादेवमुक्तम् । जीवो नाम भगवदंशो, न भगवानवेत्यग्रे
वक्ष्यते । 'अंशो नानाव्यपदेशात्' इति । नापि ब्रह्म तावन्मात्रमिदमप्यग्रे वक्ष्यते ।
अधिकं तु भेदनिर्देशादिति । तस्मादिदं प्रकरणं न जीवब्रह्मविद्यापरम् । किंतु
ब्रह्मवाक्यमेवेति ॥ १४ ॥
भाष्यप्रकाशः।
धिकारक्तत्वादविद्वत्त्वस्य चाज्ञानिकत्वात् तादृशस्यैव तत्साधनमुपायः प्रकारश्च । न हि विदुषो
ब्रह्मभूतस्य व्यापकस्य तत् संभवतीति जीवभावस्याज्ञानकल्पितत्वाङ्गीकारे सर्वस्यापि संगतिः ।
सिद्धमाह तस्मादित्यादि । पूर्वमादृतादुत्तरप्रकरणस्वारस्यात् तथेत्यर्थः । एवं पूर्वपक्षमुक्त्वा
सिद्धान्तं व्याचक्षते उच्यत इत्यादि । न जीव इति वस्तुतो ब्रह्माभेदेऽप्यज्ञानकल्पितभिन्न-
भावो जीवो न । एतादृशस्य निवारणे अंशभूतस्य जीवस्य निवारणमनुक्तसिद्धम् । अत उभय-
विधोऽपि जीवो नेत्यर्थः । उत्तरत्रेति वाक्यशेषे । उभयविधोऽपि जीवोऽत्र निराक्रियत इति
बोधयितुं जीवस्वरूपमाहुः जीवो नामेत्यादि । नापीत्यादि च एतेन स्वोपपादनीयस्य प्रकार-
स्याकाल्पनिकत्वं बोधितम् ॥ १४ ॥
रश्मिः ।
विद्वानितस्तः प्राह नहीति । ननु निरोधोऽविदुषामित्यत्राविद्वच्छब्दार्थः कः इति चेत्कर्माप्य-
विदुषामित्यर्थः इति गृहाण । पूर्वमिति पूर्वपक्षे । वाक्येति वक्ष्यमाणसूत्रविषयीभूते । तथा च
विषयवाक्ये ब्रह्मपुरं शरीरं आत्मोपनिषदि बाह्यदेहस्यात्मत्वात् । तत्र दहरमक्षरं बालकं वा पुण्डरीकं
वेश्म ब्रह्मगृहम् । नैतत् । दहरपदस्याक्षरे शक्तेः सर्वेषां शब्दानां ब्रह्मवाचकत्वात् । शक्तिसंकोच-
लक्षणरूपा बालके दहरपदम् । यद्वा । अर्भकौकस्त्वादित्यादिसूत्रे तथाव्याख्यानाद्दहरो बालकः
अस्मिन् वेश्मनि अन्तर्दहराकाशः तस्मिन् यदन्तः सर्वं कामास्तदन्वेष्टव्यम् । तत्र दहरः परमात्मा
बालकग्रहणे धर्मानुपपत्तेरतो भाष्ये 'ज्ञानशक्तिक्रियाशक्ती संदिह्येते परस्थिते' इत्युक्ते शक्ती विचार्यं परं तु
आधारनिरूपणं मय्येतातोग्नोक्तधर्माधारो दहरः परमात्मेति । ननु दहरपदस्य मूषिकादौ शक्तेः
तत्रैव धर्मार्णामुपासनार्थमुपसंहारे को दोषो भक्तिस्तु भविष्यत्येवोपासनास्तत्वात् 'श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः
कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते' इति वाक्यादिति चेन्न श्रीआचार्यवाक्येष्वविश्वासस्यापराषेषु गणनादपराध-
प्रसङ्गात् । 'दहरो मूषिकायां च स्वल्पभ्रातरि बालके' इति विश्वकोशे त्रिषु शक्त्युक्तावपि नाम-
नारायणादिकोशेष्वन्यत्रापि शक्तेः । किं च दहरपदं परमात्मवाचकं ॐमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योप-
व्याख्यानमिति मण्डूकोपनिषच्छ्रुतेः । अत्र ॐमितिपदं दहरवाचकम् । ॐमितिपदस्य ब्रह्मव्याख्यानस्य
इदंपदजातमुपसमीपवर्तिनां पदार्थानां व्याख्यानत्वादुपव्याख्यानं यद्यपि तथाप्यग्रेभूतं भवद्
भविष्यदिति सर्वमोंकार एवेति श्रुत्या वाच्यवाचकाभेदविवक्षया ॐकारामेदोक्तेर्दहरपदमपि ॐकार-
वाचकमिति । ननु तथापि परमात्मैकदेशमूषिकादौ श्रुतिप्राप्ता शक्तिः श्रुत्यन्तरेण परमात्मनि प्रोक्ता
तत्र किं कारणमिति चेच्छृणु मूषिकादावपि दशविधलीला सहितस्य भगवतोवस्थानाच्छ्रुतीनां
तत्तर्त्तकत्वेन परमात्मनि शक्तिः प्रोक्तेति । तथा च सुबोधिनी 'एकैकस्मिन् पदार्थे दशविधलीलासहितो
भगवाँस्तिष्ठति' इति । एवमन्यत्र ॥ १४ ॥
660

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६६१
गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥
उत्तरहेतूनां मध्ये हेतुद्वयमाह गतिशब्दाभ्याम् । गतिर्ब्रह्मलोकगम-
नम् । 'एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति' इति ।
'एष आत्मापहतपाप्मा सत्यकामः सत्यसंकल्पः' इति केवलभगवद्वाचकाः
शब्दा ब्रह्मलोकशब्दश्च । ननूक्तं जीवस्यैवैते शब्दा गतिश्च मनोरथादिकल्पि-
तानामिति । तन्निराकरणाय । तथाहि । तथैव गतिशब्दौ भगवत्येव युक्तौ ।
अनृतेनापिधानं हि तेषां विशेषणम् । अज्ञानावेष्टितत्वमित्यर्थः । न त्वज्ञान-
भाष्यप्रकाशः ।
गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ सूत्रमवतारयन्ति उत्तरेत्यादि ।
व्याकुर्वन्ति गतिरित्यारभ्य युक्तावित्यन्तम् । गतेरज्ञानकल्पितजीवपरत्वं यदुक्तं तत् परिहरन्ति
अनृतेनेत्यादि विशेषणमित्यन्तम् । तेषामिति प्रजाशब्दोक्तानां जीवानाम् । अयमर्थः । पूर्वपक्षी
हि जीवपरमात्मनोरज्ञानकल्पितं भेदं पारमार्थिकमभेदं च वदन्नज्ञानकार्यान्तःकरणावच्छिन्न-
त्वाज्जीवस्वरूपमज्ञानकल्पितं मन्यते । अज्ञाननाशेऽवच्छेदकनाशात् तन्मात्रं चानुजानाति ।
रश्मिः ।
गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च ॥ १५ ॥ गतिरिति । भाष्ये । एवमेवेति
यथा हिरण्यनिधिं भूमेरधस्तान्निहितं निधिक्षेत्रानभिज्ञा निधेरुपरि संचरन्तो निधिं न लभेरन्,
[L

६६२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १५
भाष्यप्रकाशः।
आत्मनो व्यापकत्वाद् गमनागमने उपाधिनिष्ठे अङ्गीकुर्वन्ते जीवात्मन्यौपचारिकं मन्यते ।
तदिदमेतद्वाक्यविचारे विरुध्यते । अत्र हि ब्रह्मलोकेऽहरहर्गच्छतामपि ब्रह्मलोकाज्ञाने हेतुभूतं
विशेषणम्, अनृतेन प्रत्यूढा इति । तत्रानृतपदस्याज्ञानवाचकत्वाङ्गीकारेऽपि प्रत्यूढपदं पिहित-
त्वमेव ब्रूते । अनृतापिधाना इति वाक्यान्तरस्वारस्यात् । न तु तत्कल्पितत्वम् । क्वापि तथा
अदर्शनात् । अतस्तत्साज्ञानावेष्टितत्वमर्थो न त्वज्ञानकल्पितत्वम् । तत्र हेतुर्दृष्टत्वम् । यतः
सुप्तापादुत्थितः सर्वोऽपि, न किंचिदवेदिषमिति सुषुप्तौ स्वस्याज्ञानावेष्टितत्वमेवाहेति दृश्यते ।
यदि हि गन्ता अज्ञानकल्पितः स्यात् तदा जागरणे अज्ञाननाशे तस्यापि नाशात् स्मरणं नाव-

तुमाहु->तुhas a vertical and a curve to the left. In line 21, belowहेतु: Below हेisभाष्यं Belowतुisविव Belowमाisरी Belowहुisतु? No, below हुisमा? Wait! In line 20: हेतुमाहुरित्याहुः In line 21:विवरीतुमाहुःorविवरीमासुः? Wait, look at line 20: अत्र हेतुमाहुरित्याहुः Line 21:कर्मकर्त्रीति भाष्यं विवरीतुमाहुः Wait, does line 21 have:वि व री मा सु ः? Wait, look at सु: does it have स? No, it's हwithु! Wait, look at आहुःin line 20:हुःhasहwithुandः. In line 21, the last two are definitely हुः! What is before हुः? It is मा! What is before मा? Is it री`? Yes.
Wait,

वति तु इदानीमेव तेषामनुभवः । ध्यानादावुपलब्धेः । पृथिवीशराववदेव जीव-
ब्रह्मविभागो न त्वज्ञानकृतः । तथाहि । अज्ञानं नाम चैतन्यान्तर्भूतं तच्छक्ति-
रूपमनादि । उत बहिर्भूतम् । सांख्यवत् । न । बहिर्भूतं चेत् । सांख्यनिराकरणेनैव
निराकृतम् । अन्तःस्थितायाः शक्तिरूपायाः स्वरूपाविरोधिन्या न स्वरूपविभेद-
कत्वम् । आश्रयनाशप्रसङ्गात् । कल्पनायाश्चाप्रामाणिकत्वात् । बहिःस्थितस्यैव हि
भेदकत्वम् । कुठारादिवत् । नापि वायुवत् । तच्छक्तित्वात् । किंच । कोऽयं ब्रह्मवादे

भाष्यप्रकाशः।
पक्षेः । अतो घट्टकुटीप्रभातन्यायापातात् किं तन्मतदूषणप्रयासेनेत्यत आहुः । पृथिवीत्यादि ।
तथाच, बहु स्यामित्यादीच्छया कृत इति विभागवत्तयैवाविभागोऽपि पृथिवीशरावदृष्टान्तादेव
सिद्ध्यतीति न दोष इत्यर्थः । ननु विभागस्याज्ञानकृतत्वेऽप्येतत्तुल्यमित्याकाङ्क्षायां तद् दूषयि-
तुमज्ञानं विकल्पयन्ति तथाहीत्यादि । द्वितीयपक्षदूषणं स्फुटम् । प्रथमं दूषयन्ति अन्तरि-
त्यादि । अयमर्थः । यदि सा स्वरूपाविरोधिनी तदा स्वरूपभूताञ्जीवान् न व्याप्नुयात् । अथ
स्वरूपविरोधिनी तदा जीवानिव परमात्मानमपि व्याप्य जीवमिव तं कुर्यात् । तथा सति तस्या
आश्रयनाशप्रसङ्गाद् ब्रह्मशक्तित्वमपि भज्येत । यदि च तस्यास्त्रिगुणात्मकत्वमुपगम्य शुद्धसत्त्वे-
नेश्वरोपाधित्वं, मिश्रसत्त्वेन जीवोपाधित्वमित्येवं स्वरूपाविरोधविरोधाभ्यां विभेदकत्वं कल्प्येत
तदा श्रुत्याद्यनुक्तत्वेन तस्याः कल्पनाया एवाप्रामाणिकत्वादसंगतमेव विभेदकत्वम् । यतो
लोके शास्त्रे च बहिःस्थितस्यैव भेदकत्वं कुठारादिवत् । ननु 'नासिके निरभिद्येतां दोध्रुवति
नभस्वति' इत्यत्रान्तःस्थस्यापि वायोर्भेदकत्वं दृष्टमिति चेत् तत्राहुः नापीत्यादि । तथाच वायो-
रन्तःसत्त्वेऽपि ब्रह्माण्डशक्तित्वाभावादेतस्यास्तु ब्रह्मशक्तित्वाद् दृष्टान्तवैषम्येणायं पक्षोऽप्य-

रश्मिः।
रित्वापातेनानित्यत्वं घटादिदृष्टान्तेन तसापत्तेः । घट्टकुटीति अयं न्यायोत्रैवाग्रे द्वितीयाध्यायोपान्ते
ज्ञानप्रक्रियायामस्ति । यथा सोयकृतो घट्टकुट्या निर्गतस्य तत्रैव प्रभातं तथा जीवब्रह्मवादनिर्णयार्थं
प्रवृत्तस्याज्ञानकृतजीवब्रह्मवाद एव पर्यवसितिः । न त्वैच्छिको जीवब्रह्मविभागः सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वेन
विभागास्याज्ञानकृतत्वात् । इत्यादीति आदिपदेन 'प्रजायेय' इति पदम् । एकसंब-
न्धिज्ञानस्यापरसंबन्धिसारकत्वेनाहुस्तथैवेति । 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' इति
गीतात्रयोदशाध्याये विभक्तप्रत्ययासाधारणं कारणं विभक्तत्वमिवाविभक्तप्रत्ययासाधारणं कारण-
विभक्तत्वं स्मृतम् । पृथिवीत्वेन पृथिवीशरावावविभक्ताविति प्रत्ययवत् भगवदिच्छया ब्रह्मजीवयो-
र्ब्रह्मत्वेनाविभागः ब्रह्मजीवौ ब्रह्मत्वेनाविभक्ताविति प्रत्ययात् । एतदिति सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वम् । एवं
तात्त्विकान्यथाभावे इवावास्त्विकान्यथाभावे ब्रह्मात्मकत्वं तुल्यमिति विवर्तेन विकल्प इत्यर्थः ।
तथाहीति इदमव्ययं निदर्शने । अत्र । भाष्ये । अनादीति यावदात्मभावीत्यर्थः । निरा-
कृतमिति तुरीयपादे निराकृतं भविष्यति । तथातुस्यान्याय कल्पनाया इतिभाष्यं विवरीतुमाहुः
यदी चेति । विरोधेति ईश्वरत्वस्य जीवत्वस्य च सहानवस्थानलक्षणविरोधः । संसारित्वदशायां
मुक्तत्वदशायां जीवत्वाभावादविरोधः । कुठारादीत्यादिपदेन शास्त्रीयबहिर्यागादिः पञ्चरात्राद्युक्तः ।
हृदयग्रन्थिभेदनः । शास्त्रेपि कुठारादिरेव वा । भेदकत्वमिति घ्राणनासिकयोर्ब्रह्मजीवयोः ।
ब्रह्माडाशक्तीति तथा चाज्ञानं यदि ब्रह्म स्यात् तद्धर्मो भेदकत्वं वायो स्तादृशत्वेवमतोऽज्ञानसाम्ये-

स्कन्धोक्तस्य न वा संत्स्येति कथं ब्रह्मविदुपासनयेत्यादि । मैवं । उपपा-"
Wait, "सर्वोत्तममार्गश्रवणमेकादशस्कन्धोक्तस्य न वा संत्स्येति"
Wait, what is "संत्स्येति"?
Could it be "पत्स्येति" or "संत्स्येति" or "सत्स्येति"?
From root सद् / पत्? "पत्स्यते"?
Wait, from root 'सद्' (to attain/succeed) -> सेत्स्यति?
Ah, "सेत्स्यतीति"?
Look at the text:
"न वा सेत्स्यतीति कथं ब्रह्मविदुपासनयेत्यादि" or "संत्स्येति"?
Wait, look at the letters:
"सं" (with anusvara) "त्स्ये" (tsye) "ति"
Wait, could it be "पत्स्येति" (from पद्)? "पत्स्यते" -> "पत्स्यतीति"?
Or "सेत्स्यति"? Look at the first letter: it has 'स', no e-matra? Wait, there is a dot on top! Anusvara or e-matra?
Wait, looks like "संत्स्येति" or "सत्स्येति". Let's reproduce the exact characters.

Line 27:
"दितस्य शास्त्रार्थत्वात् । न चान्योपपादितमपि शास्त्रार्थ

३६६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १५
तस्माज्जीवानामेवाज्ञानदर्शनाद् ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वदर्शनाद् गतिशब्दौ ब्रह्मवि-
षयावेव न जीवविषयौ । किंच, लिङ्गं च वर्तते । 'यथैवेह कर्मजितो लोकः
क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते' इति । न हि स्वाज्ञानं स्वस्य
संभवति । हिताकरणप्रसक्तिश्च । नच ज्ञानेन सामर्थ्यमुद्बुद्धमिति वाच्यम् ।
विरोधित्वात् । न हि ज्ञाने जाते कर्तृत्वमस्तीति विप्लववादिनोऽङ्गीकुर्वन्ति ।
विरुद्धा च कल्पना । अहं ब्रह्मास्मीति । अत एव सर्वभावश्रुतेः । तज्ज्ञानं
ध्यावादानिराकरणेन हेतुना वा तन्निराकरणरूपं वा इदमधिकरणमतस्तथा कथनं नायुक्तमि-
त्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । अत्र दर्शनद्वयं क्रमेण गतिशब्दयोस्तत्त्वावसाधकं ज्ञेयम् ।
एवं दृष्टं व्याकृत्य लिङ्गं व्याकुर्वन्ति किंच लिङ्गमित्यादि । गतिशब्दयोर्ब्रह्मपरत्वे लिङ्गमपि
वर्तते इत्यर्थः । पूर्वं गतेर्लिङ्गं व्युत्पादयन्ति यथेत्यादि । अत्र हि वाक्यशेषे, तद्य इहात्मान-
मननुविद्य व्रजन्तीत्यात्माज्ञानं लोकक्षयहेतुत्वेनोच्यते । यद्यात्मा ब्रह्माभिन्नः स्यात् तदा अप-
हतपाप्मादिगुणकत्वात् स्वस्य स्वाज्ञानं न संभवति अत इदमज्ञानं जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वं बोध-
यद्गतेर्ब्रह्मविषयत्वे लिङ्गमित्यर्थः । किंच । यदि गन्तृणां मनोरथादिकल्पितत्वं स्यात् तदा अज्ञा-
निवज्ज्ञानिनामपि तेषां मिथ्यात्वात् तेषु सर्वलोककामचाररूपहितस्याप्यकरणप्रसक्तिः । अत
इदं हितकरणमपि गतेः सत्यजीवकर्तृकत्वं बोधयद्गतेर्जीवाभिन्नब्रह्मविषयत्वे लिङ्गमित्यर्थः । नन्विदं
हितकरणं न गतेर्जीवाभिन्नब्रह्मविषयत्वे लिङ्गम् । ज्ञानेनाज्ञाननाशात् कल्पितरूपनिवृत्तौ साम-
र्ध्योद्बोधेन ब्रह्माभेदेऽपि तस्मिन् हितस्योपयोगादित्यत आहुः नचेत्यादि । विरोधित्वादिति
अनुविद्य व्रजन्तीति श्रुत्युक्तव्रजनविरोधित्वात् । तदेव व्युत्पादयन्ति न हीत्यादि । तथाचैवं
कल्पनस्यासंगतत्वाद्धितकरणस्य जीवाभिन्नब्रह्मविषयकगतिलिङ्गत्वमक्षुण्णमित्यर्थः । एवं गतेर्लिङ्गं
व्याख्याय शब्दस्य तथात्वे लिङ्गं व्युत्पादयन्ति विरुद्धेत्यादि । जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वकल्पनापि
गुणमयी' 'यस्यां जाग्रति भूतानि' इत्यादीनि कतिचित्पदान्येवोक्तवान् । इदं भाविभूतोक्तिकथनं तद्वत् ।
तथात्वेनेति भाविमिथ्यावादानिराकरणं प्रकारः । षष्ठ्यालुक् । तस्य तु अन्वये स्तः साधकं ज्ञेयमित्यर्थः ।
अपीति भाष्यस्य लिङ्गं चेति चकारस्यार्थः । सौत्रचकारस्याग्रे व्याख्यानात् । लिङ्गं शब्दस्य
सामर्थ्यम् । कः शब्दः किं तत्सामर्थ्यमित्याकाङ्क्षायामाहुः अग्रेति । अत्र यथैवेहेति श्रुतौ कर्म
जितपदस्यात्माननुवेदनोत्तरकालिकमरणकर्तृकर्मजिते शक्तिः तस्या ग्राहकं वाक्यशेषम् ।
'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानात् कोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च ।
वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' ॥
इति नैयायिकसिद्धान्तमुक्तावलीवाक्यादाहुः वाक्यशेष इति । तद्ये व्रजन्ति म्रियन्ते ।
अपहतेति आदिपदेन सत्यकामसत्यसंकल्पब्रह्मलोकत्वानि स्वस्य स्वाज्ञानाभावे हेतुत्वेनोक्तानि ।
अज्ञानमिति कर्मजितपदसामर्थ्यान्तर्गतमिति बोध्यम् । नन्वज्ञानं लिङ्गमित्यभेदानुपपत्तिरिति चेन्न ।
लिङ्गपदेनाज्ञानमात्रस्य ग्रहणात् । ब्रह्मवीति ब्रह्मणाश्रयताख्यसंबन्धेन विशेषेण सिनोति संबध्नातीति
विषया तस्यै । हितेत्यादिभाष्यं विवरामासुः किं चेति । अकरणेति ज्ञानिसेवावत् । ब्रह्मविषयेति
पूर्ववत् । सामर्थ्येति शरीरज्ञानेन शरीरभोगेषु सामर्थ्यस्य युक्तत्वस्य कर्मणोद्बोधोऽङ्गीकृतस्तेन ।
अक्षुण्णमिति क्षुभ क्षुम्भायां नौ नत्वम् । तथात्व इति । ब्रह्मविषयत्वे प्रकारे तु । लिङ्गमिति
666

च तस्य सार्वज्ञ्ये लिङ्गम् । तस्य हि स गुणो भगशब्दवाच्यानामन्यतरः । स
चेज्जीवे समायाति तत्कृपया तस्यैवास्यापि माहात्म्यं भवति । तस्माल्लिङ्गादपि
गतिशब्दौ ब्रह्मविषयौ । चकारात् 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था
विद्यतेऽयनाय' इति श्रुत्या ब्रह्मत्वेन ज्ञानं नात्मनो मोक्षाय । ब्रह्मण एव तु ज्ञान-

भाष्यप्रकाशः ।

श्रुतिविरुद्धा । बृहदारण्यके, 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत तएर्षीणां तथा मनुष्याणाम्' इत्य-
नेकजीवानुपक्रम्य, तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदँ सर्वं भवतीति ज्ञानान-
न्तरमेव श्रुतेः । यदि हि जीवस्य ब्रह्माभेद एव स्यात् तदा ब्रह्मणः सर्वभावस्य पूर्वमुक्तत्वात्
पुनस्तत्सजातीयेन ज्ञानेन पश्चाज्जीवानां सर्वभावं न वदेत् । प्रागुक्तेनैव चरितार्थ्यादिति ।
नच पाश्चात्त्याद् ब्रह्माहमिति ज्ञानात्तदभेदसिद्धिः । यतस्तज्ज्ञानं जीवस्य सर्वज्ञत्वे लिङ्गम् ।
यदि हि सर्वज्ञो न स्यात् स्वस्य ब्रह्मात्मत्वं नानुसंदध्यादिति । तच्च ज्ञानं भगवत एव गुणो
भगशब्दवाच्यानामैश्वर्यादीनामन्यतम इति पाश्चात्यत्वाद् गम्यते । स च तत्कृपया जीवे
समायाति । तदा भगवत इव जीवस्यापि माहात्म्यं भवति । यथा वामदेवादेः ।
एवं प्रकृतेऽपि सर्वलोककामचारसत्यसंकल्पादिरूपं माहात्म्यमपि भगवदैश्वर्यरूपत्वाज्जीवभि-
न्नब्रह्मज्ञाने लिङ्गम् । तस्मादप्यपहतपाप्मादिरूपः शब्दो जीवभिन्नब्रह्मपर इति । एवं साधयित्वा
निगमयन्ति तस्मादित्यादि । सूत्रस्थ चकारस्य प्रयोजनमाहुः चकारादित्यादि । ब्रह्मत्वेन

रश्मिः ।

वक्ष्यमाणबृहदारण्यकसामर्थ्यं तत्रापि यः प्रत्यबुध्यत स इदं सर्वं भवतीत्यस्य सामर्थ्यम् । सर्वभाव-
श्रुतिं दर्शयन्त एवात एवेति भाष्यार्थमाहुः बृहदिति । प्रत्यबुद्ध्यतेति । आत्मानं यथावद्बोधितवान् ।
तद्विदमिति प्रकृतं ब्रह्म तदेतत्पदार्थः । एतस्मिन्नपि काले निवृत्तबाह्यौत्सुक्यो यः कश्चिदहं
ब्रह्मास्मीत्येवं वदेदित्यर्थः । भवतीति सर्वभावस्य श्रुतेरित्यन्वयः । ज्ञानानन्तरमिति यः प्रत्यबुद्ध्यतेति
ज्ञानानन्तरम् । भाष्ये । त इति क्रमवाचकं पदम् । ज्ञानानन्तरमित्यत इति पदार्थः । पूर्वमिति
'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्सर्वमभवत्' इति श्रुत्या पूर्वमुक्तत्वात् ।
तज्ज्ञानं चेति भाष्यमवतारयामासुः न चेति । भाष्ये । तज्ज्ञानमिति स्मार्तमप्रयुक्त्वा भगवदिच्छया
मनोरमाकारकृतप्रयोगं स्वयमङ्गीचक्रुः इतीति । जीवचैतन्यमणु सर्वशरीरव्यापि गन्धवदिति भावः ।
तर्हि कस्य तज्ज्ञानमित्याकाङ्क्षायां तस्य हीति भाष्यं विवरामासुः अन्यतम इति । तेन भाष्ये भगशब्द-
वाच्यानामन्यतम इत्यपि पाठ इति बोधितम् । न चान्यतर इत्यपप्रयोगः इति शङ्क्यम् । अस्य
भाष्यीयत्वात् । अत एव महाभाष्येऽयं प्रयोगः भाष्यस्य निःश्वसितत्वेन पुराणादिवत्प्रामाण्यात् ।
तत्कृपेति । 'युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः' 'तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात्' इति वाक्या-
भ्याम् । इतीति लिङ्गं कारणं वा परतन्त्रशक्तिर्गुण्या । निगमेति नैयायिकानां तस्मात्तथेति
निगमनवत् । एतत्प्रयोजनमबाधितत्वादिकं दीपिकायाम् । तथा च पूर्वभाष्योपपादितमबाधितमिति
भावः । अबाधितं प्रकृतोचितं बोध्यम् । चेति । अहं ब्रह्मास्मीति मोक्षार्थिनां विरुद्धमिति समुच्चय-
बोधकस्य चकारस्य समुच्चय एव प्रयोजनम् । भाष्ये । श्रुतौ ह्यतिमृत्युर्मोक्षोऽयनरूपश्च । प्रकृते ।

६६८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १५
आत्मत्वेनापि । तस्माद्दहरः परमात्मा ॥ १५ ॥
भाष्यप्रकाशः।
ज्ञानं नात्मनो मोक्षायेति । आत्मनो ब्रह्मत्वेन ज्ञानं न मोक्षायेति योजना । अयमर्थस्तू-
क्तश्रुतिस्वाचमेवेति तत्पदसंबद्धादेवकाराद् गम्यते एवं च, य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति पुरुष-
विधब्राह्मणोक्तं ज्ञानं सर्वभावमात्रफलकत्वात् पूर्वकक्षैवेति । वस्तुतस्तु तत्रापि पूर्वं ब्रह्मणः
सर्वरूपत्वज्ञानानन्तरमेवैवं ज्ञानमिति न विरोधः । एवमहंग्रहोपासनेऽपि बोध्यम् । सिद्धमाहुः
तस्मादित्यादि । एवं दृष्टलिङ्गाभ्यामुपबन्धाद् गतिशब्दरूपाद्धेतुद्वयात् तथेत्यर्थः ।
शंकराचार्यादयस्तु, गतेर्ब्रह्मपरत्वं, 'सता सौम्य तदा संपन्नो भवति' इति श्रुत्यन्तरे
दृष्टम् । एतदेवाहर्हरहर्ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मलोकपदस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गमिति
व्याचक्षुः ।
रामानुजाचार्यास्तु, 'एवमेव खलु सौम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संप-
द्यामहै' इति, सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इति च गतेर्ब्रह्मपरत्वे दृष्टम् । एष ब्रह्म-
लोकसम्राडिति होवाचेति ब्रह्मलोकशब्दस्य ब्रह्मपरत्वे दृष्टं दहराकाशं प्रकृत्य सर्वेषां क्षेत्रज्ञानां
प्रलयकाल इव सुषुप्तिकाले श्रूयमाणं गमनमवस्थानं तस्य दहरस्य ब्रह्मपरत्वे पर्याप्तं लिङ्गम् ।
तथा ब्रह्मलोकशब्दश्च समानाधिकरणवृत्त्याऽस्मिन् दहराकाशे प्रयुज्यमानोऽस्य ब्रह्मपरत्वे पर्याप्तं
लिङ्गम् । निषादस्थपतिन्यायाच्च षष्ठीसमासात् समानाधिकरणसमासो न्याय्यः । अथवा, अह-
रहर्र्गच्छन्त्य इति न सुषुप्तिविषयम् । किन्त्वन्तरात्मत्वेन वर्तमानस्य दहराकाशस्य परमपुरुषार्थभूतस्यो-
पर्युपरि गच्छन्त्यः सर्वस्मिन् काले वर्तमानास्तमजानन्त्यस्तं न विन्दन्ति न लभन्ते यथा हिरण्यनिधिं
रश्मिः।
ब्रह्मत्वेनेति महत्प्रतीकं सुखबोधाय सर्वत्र । अत्र तु बालानां ग्रहणधारणाभाववतां सुखबोधाय ।
आत्मन इति जीवस्य । 'भाष्ये । आत्मत्वेनेति । अपिना ब्रह्मत्वेन तथा च ब्रह्मात्मत्वेन ब्रह्मत्वेना-
श्रितत्वात् ब्रह्मणि जीवधर्मयोगात् जीवत्वेनापि ज्ञानं मोक्षं प्रयच्छति न तु जीवो ब्रह्मत्वेन ज्ञातः प्रयच्छ-
त्युक्तश्रुतेः 'फलमत उपपत्तेः' इति तत्त्वसूत्रात् । गोपालतापनीये सोहमित्यवधार्य गोपालोहमिति भावयेदि-
त्युक्तमतो ब्रह्माहमस्मीति त्यक्त्वाहं ब्रह्मास्मीतिविरुद्धं कल्पनम् । प्रकृते। श्रुतिविरोधं परिजह्रुः एवं
चेति । सर्वैति मात्रपदेन मोक्षसर्वज्ञतयोर्व्युदासः । पूर्वकक्षैति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य पूर्वकक्षा ।
एकविज्ञानं तदपि नेति भावः । ननु तथाप्यहं ब्रह्मास्मीत्यभेदान्वयस्तल्लक्षणः कटकं सुवर्णमिति
प्रत्ययवत्तत्राहुः वस्तुत्विति । एवं ज्ञानमिति अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञानं तथा चात्राभेदान्वयेपि ब्रह्मणः
सर्वरूपाद् भेदेन भेदः । एतच्च तज्ज्ञानं तस्य सार्वज्ञ्ये लिङ्गमिति भाष्यप्रकाश उक्तम् । सोहमित्याद्यहं-
ग्रहोपासनेपि भेदं भगवत्तत्ज्ञाने त्वभेदमतिदिदिशुः एवमिति । ब्रह्म जीवभिन्नं बोध्यम् । तस्मादित्यस्य
सूत्रोक्तहेतोरित्यर्थमाहुः एवमिति सूत्रे यतो दृष्टं यतो लिङ्गमित्येवं यच्छब्दार्थाध्याहारं कृत्वा पञ्चम्यन्तं
दृष्टलिङ्गाभ्यामिति । उपबन्धयोर्गतिशब्दयोः तथाहीत्यस्यार्थयोः तथैव गतिशब्दौ भगवत्येव युक्तौ इति
भाष्योक्तयोः सतोः परंपरोपबन्धादित्यर्थः । तथेति दहरः परमात्मत्वेन ज्ञेय इत्यर्थः । चकारार्थः
पृथक् । श्रुत्यन्तर इति आन्तरिकश्रुतौ । एतदेवेति श्रुत्यन्तरोक्तं दृष्टमेवेति योजना । ब्रह्मैव
लोको ब्रह्मलोकः इति कर्मधारयः । भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे सत्येकार्थबोधकत्वं सामानाधिकरण्यं
कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्च वृत्तयः । निषादेति पूर्वतन्त्रे षष्ठेस्ति निषादः स्थपतिः
668

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६६९
भाष्यप्रकाशः।
निहितं तदजानाना इति। एषा अजानतीनां प्रजानां सर्वदा गतिरस्य दहराकाशस्य ब्रह्मतां गम-
यति। परस्य ब्रह्मणोऽन्तरात्मतयाऽवस्थितस्य स्वस्मिन् वर्तमानाभिः प्रजाभिरवेदनमन्तर्यामिब्रा-
ह्मणे दृष्टम्। य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो
यमयतीत्येवं गतेर्ब्रह्मपरत्वे दृष्टं लिङ्गं च द्विधा व्याचक्षुः।
मध्वाचार्यास्तु, उत्तरेभ्य इत्यस्य, 'एष आत्माऽपहतपाप्मा सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासि-
तव्यः' इत्युत्तरप्रकरणस्थां श्रुतिं हेतुबोधकत्वेनोपन्यस्य, गतिशब्दादिसूत्रे दहरप्रकरणस्थयोर्गतिशब्द-
योरग्रिमसूत्रस्थधृत्यादेश्च पृथग्हेतुत्वमाहुः। तत्र पूर्वप्रकरणस्थहेतूननादृत्य वादकवलितानां हेतूनां
पूर्वं किमर्थमादरस्तैर्दहरस्य परमात्मत्वसिद्धौ च किमर्थं सूत्रान्तरप्रणयनं तेषां निर्विवादत्वे
वा, इतरपरामर्शादिसूत्राणां किमर्थमारम्भ इति चिन्त्यम्।
यदपि जयतीर्थः। 'यो वेद निहितं गुहायाम्' 'तस्यान्ते सुषिरं ५ सूक्ष्मम्' 'हृद्येष आत्मा'
इति श्रुतिभिर्ब्रह्माकाशजीवेषु साधारणस्य हृदयपद्मस्थत्वलिङ्गस्य भगवति समन्वयप्रतिपादनादस्ति
शास्त्रादिसंगतिरित्याह। तत्रापि सूत्रकृता दहरपदोच्चारणाद्दहरत्वेन पक्षत्वं बोध्यते। न तु हृत्पद्मस्थ-
त्वेनेति तस्य विचारविषयत्वमेव

६७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० १६
धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥
अपरं हेतुमाह । धृतेः । 'अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसंभे-
दाय' इति । न हि सर्वलोकविधारकत्वं ब्रह्मणोऽन्यस्य संभवति । चकारात् सेतु-
त्वमपि । तदन्वेष्टव्यं तद्विजिज्ञासितव्यमिति लोकविधारणस्य माहात्म्यरूपत्वात्
तस्यैव कर्मत्वमित्याह । महिम्न इति । महिमैष पुरुषस्य, न तु वासनारूपेण
तस्मिन् विद्यमानत्वम् । संसारिधर्मत्वेनामाहात्म्यरूपत्वात् । नच विरुद्धमुभय-
त्रैकस्य दर्शनमिति वाच्यम् । अस्याऽस्मिन्नुपलब्धेः । अस्य एतादृशविरुद्धधर्मा-
श्रयमाहात्म्यस्यास्मिन् भगवत्येवोपलब्धेः । ज्यायानाकाशाद्, यावान् वा अय-
माकाशः, अणुः स्थूल इति । यशोदादयश्च बहिःस्थितमपि जगदन्तः प्रप-
श्यन्ति । न त्वेतादृशो जीवो भवितुमर्हति । तस्माद् ब्रह्मैव दहरः ॥ १६ ॥
भाष्यप्रकाशः।
धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ सूत्रमवतारयति । अपरमिति । उच्च-
रेभ्य इत्यनेन हेतुबाहुल्यस्य प्रतिज्ञातत्वात् तत्पूरणार्थमन्यं हेतुमाहेत्यर्थः । विषयवाक्ये विधृ-
तिशब्दः, क्तिच्कौ च संज्ञायामित्येतद्रहितकर्त्रर्थकक्तिजन्तः । तथाच विधारक इत्यर्थः ।
तदत्र विधारकत्वं सूत्रे धृतिपदेनोच्यत इत्याशयेन हेतुं व्याकुर्वन्ति न हीत्यादि । सेतुत्व-
मिति स्वयं साधनीभूय निःसाधनपारप्रापकत्वम् । श्रुतौ त्वसंभेदपदमसांकर्यबोधकम् । अग्रिमं
व्याकुर्वन्ति तदित्यादि । उक्तश्रुतिनिरूपितमन्वेषणादिकर्मत्वम् । तस्य विधारणस्येत्याशयेन
हेत्वन्तरमाहेत्यर्थः । महिमेत्यादि पुरुषसूक्ते, एतावानस्येति मन्त्रे महिम्नो ब्रह्मज्यायस्त्वगमकत्वं
श्रुतैवोक्तमतोऽस्मान्महिम्नोऽपि तथेत्यर्थः । एवं च लोकधारणस्य स्वेन रूपेण महिमत्वेन रूपेण
चेति द्वेधा हेतुत्वमित्याशयः । लोकविधारणस्य कथं महिमरूपतेत्यतस्तद् व्युत्पादयन्ति नचे-
त्यादि । एकत्र द्यावापृथिव्यादेरुभयत्र अन्तर्बहिश्च दर्शनं विरुद्धमिति न वाच्यमित्यर्थः ।
ज्यायानित्यत्राकाशादाधिक्यस्य, यावानित्यत्र तत्तौल्यस्य, अणोरणीयान् महतो महीयानित्य-
त्राणुः स्थूल इति प्रत्यक्षश्रुतौ, श्रीयशोदादिभिरेकस्यैव प्रपञ्चस्य बहिश्च मुखान्तरोपलब्धेर्विरु-
रश्मिः।
धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १६ ॥ स्वयमिति पुष्टिर्मर्याकृता । सेतुः पङ्किव्रदा
साधनपद्भिः पौष्टिकानाम् । भाष्ये । अन्वेष्टव्यमित्यादौ कर्मणि तव्यः । माहात्म्यं देवत्वं तस्मात् ।
तस्य लोकविधारणस्यैव कर्मत्वमन्वेषणकर्मत्वं लोकविधारणादिमाहात्म्यमन्वेष्टव्यमिति । प्रकृते ।
अन्वेषणेति अयं कर्मत्वमिति भाष्यार्थः । एतावानिति 'एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः'
इति श्रुतिः । ननु ह्युक्तश्रुतौ महिमपदाभावात् कथं हेतुत्ववर्णनमित्याकाङ्क्षायां भाष्याशयमाहुः
एवं चेति । स्वेनेति लोकधारणत्वेन । अन्तरिति 'तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्' इत्यन्तः ।
'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' इति चान्तः । यशोदेत्याभ्यां विवरामाहुः
श्रीयशोदेति । धृतेश्च दहरः परोऽस्य धृतिरूपस्य नियमनस्य च महिम्नोऽस्मिन् भगवत्युपलब्धेः ।
670

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६७१
प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥
आकाशशब्दवाच्यत्वप्रसिद्धिः । अपहतपाप्मत्वादिप्रसिद्धिः । किं बहुना
प्रकरणोक्तसर्वधर्मप्रसिद्धिर्भगवत्येव, न जीवे संभवत्यतोऽपि भगवानेव दहरः ।
चकाराद्विधिसुखेनाधिकरणसमाप्तिः सूचिता ॥ १७ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
दृग्धर्माधारत्वस्य स्फुटत्वान्महिमरूपत्वमित्यर्थः । नच तन्मायया प्रदर्शितमिति वाच्यम् ।
‘किं स्वप्न एतदुत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धिमोहः ।
अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः ।
अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतोमनःप्राणवचोभिरञ्जसा ।
यदाश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतोऽस्मि तत्पदम् ।’
इति मायादिपञ्चनिराकरणपूर्वकं भगवद्योगदर्शनकारणताख्यापनादिति । तदेतदभिगमयन्ति
न स्वित्यादि ॥ १६ ॥
प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ प्रकरणोक्तसर्वधर्मप्रसिद्धिरिति ‘अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्म-
लोके’ इत्यादिनोक्ता । ऐरं सरःसोमसवनाख्यस्तथाऽपराजिताख्यब्रह्मपुरप्रभृतिसर्वधर्मप्रसिद्धिः । एत-
दुपबृंहणं च ‘अरनामाऽमृताम्भोधिर्ण्यनामाऽमृतसागरः’ इति वाराहे चातुर्मास्यमाहात्म्ये । तदु-
भयान्तःस्थश्रीभागवताख्यनित्यभगवल्लोकप्रसिद्धिः । पुराणान्तरेऽन्येषां च धर्माणां भगवदीयत्वप्रसि-
द्धिरिति ज्ञेयम् ॥ १७ ॥
:
रश्मिः ।
श्रुत्यन्तर इति रत्नप्रभोक्तो नार्थ उत्तरेभ्यः इति सत्त्वांशेनोत्तरेषां हेतूनां बहुत्वोक्तेः महिम्न इति
पञ्चम्यन्तमिति ज्ञापनात् ॥ १६ ॥
प्रसिद्धेश्च ॥१७॥ आकाशवाच्यत्वापहतपाप्मत्वाव्यतिरिक्तधर्माणा मस्मिन् प्रकरणे आधेयतया-
भावात्केषांचिदप्रसिद्धत्वात्प्रकरणिकमभिव्यापकाधारं पुराणान्तरप्रसिद्धिं चापेक्ष्य धर्मरूपमित्याहुः अरेति
श्रुतिरत्र ‘अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयास्यामितो दिवि तदैरम्मद्रीय ५ सरस्तदश्वत्थः सोमसवनः
तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमित५हिरण्मयम्’ इति । इतो भूलोकात्तृतीयास्यां ऐरं इरा अन्नं तन्मयमिरो
मण्डस्तेन पूर्णमैरंमदीयं सरः त दधिकारिणां हर्षोत्पादकं सोमममृतं विमितं निर्मितम् । अन्येषामिति
द्वितीये प्रजापतिप्रकरणे ‘य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः’ इति
श्रुत्युक्तानां विजरत्वादीनां श्रीभागवते ‘कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्’ इतिभगवदीयत्वप्रसिद्धिः । पाद्मे ।
‘क प्रणादि क चाज्ञानमचिन्त्यानन्तसद्गुणे ।
दुर्लभत्वान्न मोक्षस्य दर्शयेत्तत्त्वानजो हरिः’ ॥ इत्येवम् ।
८५ ब्र० सू० २०
671