अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

६१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० २
योजनीयमिति । किंच । वाग्विमोक एव, न वस्तुविमोकः । वस्तुनो ब्रह्मत्वात् ।
वाचारम्भणमात्रत्वाद्विकारस्य । अतो न सर्वविज्ञानबाधः । अतो बाधकाभावा-
दिदं ब्रह्मवाक्यमेव । ये तु श्रुतेरन्यथार्थत्वं कल्पितमतानुसारेण नयन्ति, ते
पूर्वोत्तरस्पष्टश्रुतिविरुद्धार्थवादिन उपेक्ष्याः ॥ २ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
मुपक्रमविरोधायेत्यर्थः । एवमन्यवाग्विमोकस्य दोषत्वं प्रकरणेन निवारितम् । अतः परम्परै-
नाऽपि निवारयन्ति किंचेत्यादि । अर्थस्तु स्फुट एव । एवं सूत्रार्थं व्याख्यायैकदेशिमतमनूद्य
दूषयन्ति ये त्वित्यादि । ये मायावादिनः परब्रह्मणः साकारताममन्वानाः श्रुतेर्व्याख्येयाया
यस्मिन् द्यौरित्यस्या अन्यथार्थत्वं, सन्मूलाः सौम्येमाः प्रजाः सदायतनाः सत्

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६१५
नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥
ननु जडधर्मा जडदृष्टान्ताः प्रकरणे बहवः सन्ति । 'अरा इव ब्रह्मपुरे मनो-
भाष्यप्रकाशः ।
सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरे अयमात्माऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञा-
नघन एव' इति भावनादित्येवमर्थत्वं प्रपञ्चो मायिक इति कल्पितमतानुसारेण प्रापयन्ति । ते
पूर्वोत्तरस्पष्टश्रुतिविरुद्धार्थवादिनो 'यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते
सरूपाः । तथाऽक्षराद् विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति' इति । 'एतस्माज्जा-
यते प्राणः' इति । 'अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ' इत्यादि । 'आविःसन्निहितं गुहाचरं नाम मह-
त्पदम् । अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणन्निमिषच्च यत्' इत्यादयः पूर्वाः । 'अरा इव रथनाभौ'
इत्याद्या आसमाप्ति वर्तमाना उत्तराः, स्पष्टातत्तद्द्दष्टान्तपूर्वकब्रह्मकार्यब्रह्मरूपविरुद्धधर्माधारत्वादि-
ब्रह्मधर्मप्रतिपादकतया स्फुटार्था या श्रुतयस्तद्विरुद्धो यः प्रपञ्चमायिकत्वादिरूपोऽर्थस्तद्वादिनो
वैयत्यादेकदेशिकमादाय तं निर्णीतत्वेन वदन्त उपेक्ष्या आग्रहवादित्वाद् भूताविष्टा इवाना-
दरणीया इत्यर्थः ॥ २ ॥
नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ इदमेवाधिकरणं पुनर्निषेधमुखेन विचारयन् पूर्वं जडं
निरस्यतीत्याशयेनात्र पूर्वपक्षं दर्शयन्ति नन्वित्यादि । कुत्र सन्तीत्यपेक्षायां तन्मन्त्रप्रतीकं
दर्शयन्ति 'अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः' 'स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः' इत्यत्र
नाडीसंपाताधिकरणत्वं शरीरधर्मत्वाज्जडधर्मः । रथनामिदृष्टान्तो जडदृष्टान्तः । तथा,
रश्मिः ।
इत्यादि साकारत्वं ब्रह्मणः प्रतिपादयति । अरूपमक्षरं केन प्रकारेण ज्ञेयमित्याह आभिरिति
बहिःप्रकटं सन्गुहाचरं यथा भवति तथा निहितं महत् बृहन्नाम पदं धाम एजत् एजृ कम्पने
भयाद्भूलोके सर्वमेजत् । प्राणत् रक्षाक्षादिभिः प्राणत्सर्वं भुवर्लोके । निमेषादिक्रियारहितं
मिषत्स्पर्घमानं सिद्धा स्वर्गलोके । इत्यादय इति एतज्जातीयं सदसद्वरेण्यमित्यादिरादिपदार्थः ।
जीवन्मुक्तप्रकरणीयाश्च श्रुतयश्च । आसमिति समाप्तिमभिव्याप्याऽऽसमाप्ति । ब्रह्मकार्यमिति यथा
सुदीप्तात्पावकादित्यत्र दृष्टान्तपूर्वकं ब्रह्मकार्यम् । अग्निर्मूर्धेत्यत्र साकारब्रह्मरूपता । आविःसन्निहितम्
विरुद्धधर्माधारता आदिनाऽरा इवेत्यत्र सदंशता दृष्टान्तस्य जडत्वात् । आद्यपदेन आनन्दरूपममृतं
यद्विभाति साकारता निरूपिका । आनन्दस्य साकारत्वं वेदस्तुतौ 'अन्नमयादिषु यश्चरमः' इत्यस्य
सुबोधिन्याम् । 'तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधः' इत्यानन्दवल्लीश्रुत्या । वैयात्यादिति
अगल्पा छान्दोग्योक्तमेकदेशिकं एकदेशो भक्तेश्चमत्कारयोर्माहात्म्याभेदज्ञानयोर्मध्येऽभेदः । श्वेत-
केतूपाख्यानोक्तस्तत्संबन्धिसन्मूलेत्यादिवाक्यमादाय । भूतेति समानाधिकरणस्य सर्वथाऽसंभवाद्भूता-
विष्टाः मूलवस्तुज्ञानेन वेदार्थविप्लावकत्वावनादरणीया इत्यर्थः ॥ २ ॥
नानुमानमतच्छब्दात् ॥ ३ ॥ निषेधे द्युभ्वाद्यायतनं प्रधानमिति पूर्वपक्षयित्वा
स्वशब्दादिति हेतुना निषेधः कृतः अधुना अनुमानं प्रधानं तच्छब्दाभावादिलेव नञो निषेधार्थकत्वेन
निषेधोपायेन । अरा इति रथस्य नाभौ चक्रान्तेऽर्पिता अरा यथा संहता नाड्यः 'नाडी स्नाने
कुञ्जरे च' इति विश्वात् । स्नानानि । शारीरेति चक्षुःश्रोत्रादीनां सूर्यदिगादिदेवतास्थानत्वसत्त्वात् ।
७८ ब्र० सू० २०
615

मये' इत्यादि । तस्मात् प्रकृतिपुरुषनिरूपकसांख्यानुमापकमेवैतत्प्रकरणमस्तु ।
निर्णीतमप्यक्षराधिकरणे जडधर्मात् पुनरुज्जीवनम् । तस्माद् द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृ-
तिरेव भवितुमर्हतीति चेन्न । अनुमानं तन्मतानुमापकं न भवति । कोऽपि शब्दो
निःसंदिग्धस्तन्मतव्यापको नास्ति । ब्रह्मवादव्यापकास्तु बहवः सन्त्यात्मसर्व-

भाष्यप्रकाशः ।
'यः सर्वज्ञः सर्वविद् यस्यैष महिमा भुवि ।
दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्न्यात्मा संप्रतिष्ठितः' ॥
इत्यत्र पुरमिव पुरमिति पुरपदबोधितो दृष्टान्तो भूमिष्ठमहिमवत्त्वं शरीरधर्मः । तथा,
'मनोमयः प्राणशरीरनेता' इत्यत्र मनोमयत्वं विकारधर्मः । इत्यादीत्यादिपदेन, 'हिरण्मये परे
कोशे' इत्यादिमन्त्रोक्तानां शुभ्रत्वप्रकाशाभावादीनां संग्रहः । आत्मसर्वज्ञादिशब्दाश्चेतनधर्म-
बोधकाः पुरुषनिरूपकाः । तस्मादिति

ज्ञानस्वरूपत्वादिशब्दाः । अतः संदिग्धा जडधर्मत्वेन प्रतीयमाना अपि ब्रह्मधर्मा
एवेति युक्तम् । न हि ब्रह्मवादः श्रुतिव्यतिरिक्ते सिद्धोऽस्ति । येन ब्रह्मधर्मा-
भावो निर्णेतुं शक्येत । तस्मात् सर्वाधारत्वेन निरूप्यमाणः परमात्मैव, न
प्रधानमिति ॥ ३ ॥
प्राणभृच्च ॥ ४ ॥
नन्वस्ति निर्णायकं प्राणानामोतत्ववचनम् । 'मनोमयः प्राणशरीरनेता' इति
च । अतो जीवधर्माः केचन, जडधर्माश्चापरे सर्वज्ञत्वादयोऽपि योगप्रभावाज्जीव-
धर्मा इति । तस्माज्जडजीवविशिष्टः सांख्यवाद एव युक्त इति चेन्न । प्राणभृज्जीवो
न संभवति । अतच्छब्दादेव । न ह्यानन्दोऽमृतस्वरूपः स भवितुमर्हति तन्मते ।
पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ ४ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
संचरतो भोक्तुः प्रतीयते । दृष्टान्तस्तु विष्टम्भकत्वमात्रे । अन्यथा दृष्टान्तीयाशेषधर्मापत्तिः पक्षे

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

६१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० ५
भेदव्यपदेशात् ॥ ५ ॥
विशेषहेतुमाह 'तमेवैकं जानथ' इति कर्मकर्तृभावः प्रतीयते । अतो भेद-
व्यपदेशान्न प्राणभृज्जीवः ॥ ५ ॥
भाष्यप्रकाशः।
सत्रपृथक्करणं, न सूत्रयोगकरणं चोत्तरसूत्रेऽन्वयार्थमित्यर्थः । न चानन्दाऽमृतरूपत्वमुपासनार्थ-
मुच्यत इति वाच्यम् । विभातीत्यस्य विरोधात् । उपासनायां विभानाभावात् । नच तत्
फलबोधकमिति वाच्यम् । तन्मते आनन्दस्य प्रकृतिधर्मत्वेन फलताया वक्तुमशक्यत्वात् ।
'मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा
आनन्दरूपममृतं यद्विभाति' इति मन्त्रं आनन्दरूपस्याऽमृतस्य विभातो विज्ञानेन दर्शनविषय-
त्वाभावेनानन्दर

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६१९
प्रकरणात् ॥ ६ ॥
जीवजडसाधारणनिराकरणाय विशेषहेतुमाह । प्रकरणं हीदं ब्रह्मणः ।
ब्रह्मा देवानामित्यारभ्य, स ब्रह्मविद्यामिति, तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यामित्यन्ते च
ब्रह्मविद्याया एव प्रकरणित्वमवगम्यते । 'ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्' इत्यादिभिश्च स्पष्टं
ब्रह्मवादः प्रतीयते ॥ ६ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
प्रकरणात् ॥ ६ ॥ जीवेत्यादि । ननु यद्यपि मन्त्रगतो हेतुर्जीवव्यावर्तकस्तथाप्येकशब्दस्य
मुख्यवाचित्वाङ्गीकारे द्वितीयसिद्धावेवकारस्यासंङ्कुचितान्ययोगव्यवच्छेदकतया उपगन्तुमशक्य-
त्वात्, तमपि जानथ, ततोऽपि मुख्यमात्मानं जानथेत्येवं वचनव्यक्त्याऽस्य मन्त्रस्य जडजीवसाधा-
रणता स्यात्तदभावाय तदाहेत्यर्थः । शेषं स्फुटम् ॥ ६ ॥
रश्मिः ।
सत्त्वात् श्रीभागवतवत्

ः ? No:
चक्षुरादिकरणापादिविकल्पैः
Then: तत्रा च भिन्नः। or तथा च भिन्नः।?
Wait, look at: तथा च भिन्नः - no, look at the first letter: तन्ना or तत्रा or तथा?
Wait, look at the very bottom number: 620.

Let's re-examine each problematic spot carefully!

Line 20 again:
Wait! What is before विर्भूतेऽक्षरात्मके?
Let's look at line 19 end:
...हृदये
Line 20 start:
'भाविर्भूते
Wait! Could it be ऽप्याविर्भूते?
Wait, look at the punctuation before it: is it an apostrophe '?
Yes, it looks like ' (left-facing or right-facing single quote).
Then भाविर्भूते - wait, could it be ऽप्याविर्भूते?
Wait, if it's an avagraha ऽ, then प्या?
Does प्या look like that? No, प्या has प and य. Here, it's भा!
Wait! Is it हृदये 'भाविर्भूते? Wait, why would there be 'भाविर्भूते?
Wait, could

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । १२१
रश्मिः ।
'नाना विनाबैं विभवे नानानेकोभयार्थयोः ।
ल्याने तु करणार्थे साधुफलादृश्ययोरपि' ॥ इति ।
अविद्याकृतप्रविलापनं तु ज्ञानपक्षेस्त्वेव । योर्थः स भाष्येग्रे स्पष्टीभविष्यतीति 'तमेव धीरो
विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः' इत्यत्र प्रज्ञा भावना न प्रज्ञा निश्चयज्ञानमिति भाष्ये वक्ष्यन्ति ।
रामानुजमाध्वनिम्बार्कमार्कभास्कराचार्यादिभिः प्रपञ्चो नित्योऽभ्युपगम्यते इति न विरोधः । देशकालौ
प्रकरणं तद्विह ब्रह्मप्रतिपादनस्य भवत इति ब्रह्मणो विद्यायाः प्रकरणं तस्मात् । किं च उभयाकाङ्क्षा
प्रकरणं तदिह संपद्यते 'तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद् यैस्तु चीर्णम्' इति श्रुतेः
यस्मिंस्तित्तिरिभुतेश्च लिङ्गादिकल्पना मन्तरेणाङ्गत्वबोधकः शब्दः श्रुतिर्नास्ति तेषामिति श्रुतौ वाक्यद्वयं
परस्मां पूर्वार्धे वाक्यमुत्तरार्धे वाक्यत्रयमतस्तेषामिति श्रुतिवाक्यस्य पूर्वोत्तरार्धयोश्च दध्ना जुहोतीतिवत्
एकवाक्यताभावात् । अत्र दध्रेति तृतीयाश्रुत्या दध्नो होमाङ्गत्वबोधः । तदत्र वाक्यद्वये वाक्यचतुष्टये
च वर्तते तेन वाक्यद्वयेन वा पूर्वोत्तरार्धयोः । तस्मिंस्तयोर्लिङ्गमपि न । लिङ्गं द्विविधमर्थगतं
शब्दगतं च तत्रार्थगतं सामर्थ्यं स्रुवेणावद्यति स्वधितिनावद्यति हस्तेनावद्यतीतिश्रुतिवत् तृतीया-
भावान्नास्ति । शब्दगतं सामर्थ्यं बर्हिर्देवसदनं दामीत्यत्र मन्त्रस्य मन्त्रस्य बर्हिर्लवनसामर्थ्यं दामीति
शब्दादालोच्यानेन मन्त्रेण लवनं विदध्यादिति श्रुतिं कल्पयित्वा लवनाङ्गस्य बोधनात् तदपि वाक्यद्वये
वाक्यचतुष्टये च । वाक्यं नाम पदानां वाक्यानां वैकवाक्यता तत्र त्रयो वेदा अजायन्त
इत्येतमर्थवादवाक्यरूपमुपक्रम्य उच्चैः ऋचा क्रियते इत्यादिविधिवाक्यरूपामिन्द्रैन्द्रादिधर्माणां
ऋगादिमन्त्राणामङ्गत्वं बोध्यते तद्धत्प्रकृते यथासंख्यभावात् नास्ति । वाक्यानामेकवाक्यता साध्यबोधे
समाप्तानां वाक्यानां पुनराकाङ्क्षावशेनैकवाक्यता यथा आहवनीये जुहोति, गार्हपत्ये हवींषि श्रपयति,
दक्षिणाग्नावन्वाहार्यं पचति, अत्रानारभ्याधीतानामेषां वाक्यानां 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिक्रतुविधि-
वाक्यानां च वाक्यैकवाक्यतया आहिताग्नेरेव कर्तुः क्रत्वङ्गत्वं लिङ्गश्रुतिकल्पनेन बोध्यते ।
एकवाक्यतया सामर्थ्यमालोच्याहिताग्निं कर्तारं क्रत्वङ्गं कुर्यादित्येव तद्वत्प्रकृतेपि वाक्यद्वयस्य वाक्य-
चतुष्टयस्य च पुस्ताक्षरी निरूप्य एतद्यो वेद निहितं गुहायामिति वेदनवाक्यस्य चैकवाक्यतया
पञ्चाग्निविद्यासाधितदेहस्य कर्तुर्ज्ञानाङ्गत्वं लिङ्गश्रुतिकल्पनेन बोध्यते । एकवाक्यतया सामर्थ्यमालोच्य
पञ्चाग्निविद्यासाधितदेहं कर्तारं ज्ञानाङ्गं कुर्यादिति । परं तु वाक्यद्वयस्य विषये पूर्वोत्तरार्धविषये च न
किमप्यागतम् । अत उभयोरूपकार्योपकारतयोराकाङ्क्षा साकाङ्क्षा धर्मसंनिधौ भावनायाः कथमित्या-
काङ्क्षा । प्रकरणं भाट्टभास्करोक्तम् । तद् द्विविधं महाप्रकरणमवान्तरप्रकरणं च, तत्राद्यं यथा 'दर्शपूर्ण-
मासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत'इति वाक्ये स्वर्गकर्मिकाया दर्शपूर्णमासयागकरणिकाया भावनायाः
कथमित्याकाङ्क्षास्ति । संनिहितेष्वनिर्दिष्टफलेषु 'समिधो यजति'इत्यादिवाक्येषु समिद्यागेनेदं भावयेत्
किमित्यस्ति फलविशेषाकाङ्क्षा फलविशेषाकाङ्क्षोपकार्याकाङ्क्षा कथमित्याकाङ्क्षोपकार्याकाङ्क्षा । एवं
चाकाङ्क्षया समिदादिवाक्येन दर्शपूर्णमासवाक्यैकवाक्यतां कल्पयित्वा समिदाद्यङ्गानां प्रधानोपकार-
कत्वसामर्थ्यं कल्पयित्वा एतैः प्रधानोपकारं कुर्यादिति श्रुतिं कल्पयित्वा समिदादीनां दर्शपूर्णमास-
यागोङ्गत्वं ज्ञायते इत्थं च दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गं भावयेत् कथमित्याकाङ्क्षायां प्रयाजादिभिरिष्टोपकारं
कृत्वाऽवघातादिभिः द्रव्यदेवताभ्यां च यागं संपादयेदन्वयः प्रयाजाद्यारादुपकारकं यागजाण्डं धर्मः
अवघातादि संनिपत्योपकारकं द्रव्यदेवते संनिपत्योपकारिकाया 'व्रीहीनवहन्ती'त्यादेश्चधर्मत्वेगोपाये
621

च ग्राहकम् । संदंशेलक्षणं मीमांसार्थप्रदीपे 'संदंशो
Wait: "संदंशेलक्षणं" or "संदंशस्य लक्षणं" or "संदंश लक्षणं"?
Look at the characters:
सं, दं, श, then a vertical stroke or letter?
It has संदंश, then a smudge or space, then लक्षणं: "संदंश लक्षणं" or "संदंशस्य लक्षणं"?
Wait, look at line 16:
"संदंशेलक्षणं" -> wait, does श have an e-matra? No, look at:
सं - दं - श - ल - क्ष - णं. There is a little dot/mark above between श and ल. It is "संदंश लक्षणं" or "संदंशस्य लक्षणं"?
Wait, there's no 'स्य'. It's just संदंश लक्षणं or संदंशेलक्षणं.

Line 17:
नाम एकाङ्गानुवादेन विधीयमानयोरङ्गयोरन्तराले विहितत्वम्' । यथा तद्धि समाम्नयते उपभृत
Wait: "उपभृत इत्यादि" or "उपभृत इति"?
Line 18:
इत्यादि, यो वैश्यजानां मिथुनं वेदेत्यादि च । अत्र तल्लीलादिना प्रयाजानुवादेन किंचिदङ्गं विधाय
Wait: "यो वैश्यजानां" or "यो वै प्रजा

Here is the complete text transcribed line by line into Devanagari Markdown:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६२३
स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥
सर्वस्यान्यथाभावशङ्कया विशेषहेतुमाह । द्वा सुपर्णेति वाक्ये, अन-
श्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति केवलस्थितिः परमात्मनः, कर्मफलभोगो जीवस्य ।
अतः स्थित्यदनाभ्यां जीवपरमात्मानावेव मेध्ये परासृष्टौ । न हि सांख्यमत-
मेतादृशं भवति । अतोऽस्य वैशेषिकोपपत्तेर्विद्यमानत्वात् प्रातिलोम्येन सर्वा
उपपत्तयो दृढा इति द्युभ्वाद्यायतनं भगवानवेति सिद्धम् । यद्यपि पैङ्ग्युपनि-
षदि, द्वा सुपर्णेत्यस्यान्यथा व्याख्यानं प्रतिभाति, तथा प्रदेशविशेषेऽन्यथा
व्याख्यानं न दोषाय । तस्मात् सत्त्वक्षेत्रज्ञौ जीवब्रह्माणौ व्याख्येयौ ॥ ७ ॥
इति प्रथमाध्याये तृतीयपादे प्रथमं द्युभ्वाद्यधिकरणम् ॥ १ ॥
भाष्यप्रकाशः।
स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥ सर्वस्येत्यादि ब्रह्मपदस्य जीवसाधारण्यात् सर्वस्य प्रकरणस्य
जीवपरत्वशङ्कया तद्द्वतं तमाहेत्यर्थः । प्रातिलोम्येनेति स्थित्यदनयोः प्रकरणबलाधायकत्वं
तस्य तत्पूर्वहेतुबलाधायकत्वमित्येवं वैपरीत्येन । ननु न दृढाः । द्वा सुपर्णेति मन्त्रस्य पैङ्गिरहस्य-
ब्राह्मणे सत्त्वक्षेत्रज्ञपरत्वेन व्याख्यानादित्यत आहुः यद्यपीत्यादि । जीवब्रह्माणाविति व्यष्टि-
समष्टीजीवौ । अमुक्तमुक्तजीवौ वा । इदं यथा तथा मया 'गुहां प्रविष्टावित्यधिकरणले, विशेष-
णाचेति सूत्रे सम्यगुपपादितमिति नात्रोच्यते । एवमत्राधिकरणे, 'यस्मान्तःस्थानि भूतानि' इति
विचारितम् ॥ ७ ॥ इति प्रथमं द्युभ्वाद्यधिकरणम् ॥ १ ॥
रश्मिः।
'कृष्णवाक्यानुसारेण शास्त्रार्थं ये वदन्ति हि ।
ते हि भागवताः प्रोक्ताः शुद्धास्ते ब्रह्मवादिनः' ॥
इति निबन्धाच्च । ज्ञानिनां फलमाह संप्राप्येति । शाब्दज्ञानवतां फलमाह वेदान्तेति । मानसी-
सेवाफलमाह यथा नद्य इति । परात्परमिति फलम् ॥ ६ ॥
स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७ ॥ जीवेति अयमात्मा ब्रह्मेति श्रुतेः । तद्द्वतमिति मुण्डके
तृतीयमुण्डकप्रारम्भगतम् । भाष्ये । कर्मेति 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति' इति श्रुतेः। नहीति
'मुक्तिरन्तरायध्वस्तेर्न परः' इत्यादिवदतां सांख्यानां जीवव्यापकत्वात् समानवृक्षपरिव्रज्वरूपम् ।
उपाधेस्त्वप्रयोजकत्वं तददर्शिनस्तेन श्रुतीनामुपाधिपुरस्कारेणानिरूपणात् । अस्येति सिद्धान्तस्य ।
प्रकृते । तस्येति प्रकरणस्य भेदव्यपदेशरूपहेतुबलाधायकत्वम् । न च स्थित्यदनाभ्यामिति
हेतुर्भेदव्यपदेशहेतौ जीवनिराससामर्थ्यमादधाति भेदव्यपदेशश्च प्रकरणाख्ये हेतौ सामर्थ्यमादधातीति
शङ्क्यम् । एकेनैव भेदे व्यपदिष्टे उभयोः सूत्रयोरेकतरस्य वैयर्थ्यापातात् । आनुलोम्ये तु ब्रह्मजीव-
विभागाभावाद्भेदव्यपदेशहेतुर्न दृढः सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । प्राणभृद्भेदासावास्त्वविकलत्वेन भेदव्यपदेशा-
भावात् । द्वा सुपर्णेति स्थित्यदनरूपहेतुबोधकस्य मन्त्रस्य । सत्त्वेति तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति
सत्त्वमनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति ज्ञस्तावैतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति व्याख्यानात् । सत्त्वं समष्ट्यष्ट कः शारीरः।
तथा च द्विवचनासंगतिरित्याशयवन्त आहुः जीवेति । व्यष्टीति । समष्टिर्वैराजः 'स च पुंसो बलेनैव
स समग्रङ्गः 'कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः' इति श्रुतेः । एवं मुक्तजीवोपि पुरुषः स सत्त्वं 'अल्पाच्तरं
पूर्वम्' इति सूत्रेण व्यष्टिषदस्य पूर्वनिपातः 'अजाद्यदन्तम्' इति सूत्रेणानुक्तपदस्य पूर्वनिपातः ।
विचारितमिति । नाधाररूपप्रतिपादकत्वेन पादस्य ॥ ७ ॥ इति प्रथमाधिकरणम् ॥ १ ॥
७९ ब्र० सू० २० 623

६२४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० २ सू० ८
भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥ (१।३।२)
इदं श्रूयते । 'यो वै भूमा तत् सुखम्' इति । सुखलक्षणमुक्त्वा भूम्नो लक्ष-
णमाह । 'यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति । नान्यद्विजानाति स भूमा' इति ।
तत्र संशयः । भूमा बाहुल्यमाहोस्वित् ब्रह्मेति । तत्र प्रपाठकारम्भे, ततस्त
ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञातत्वाद् वेदादीनां नामत्वमुक्त्वा ततो भूयस्त्वं
वागादीनां प्राणपर्यन्तानामुक्त्वा मुख्यप्राणविद्याया अवरब्रह्मविद्यात्वख्याप-
नायार्धप्रपाठकं समाप्य ततोऽपि विज्ञानादीनामन्तरङ्गाणां सुखान्तानां भूय-
स्त्वमुक्त्वा सुखस्य फलत्वात् तस्यैव भूयस्त्वं वदति । यद्यपि, तरति शोकमा-
भाष्यप्रकाशः ।
भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८ ॥ विषयवाक्यमुपन्यस्यन्ति इदं श्रूयत इत्यादि ।
श्रूयत इति छ

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari Markdown:

त्त्वमिति नारदप्रश्नाद् भूम्नो ब्रह्मत्वं प्रकरणाद् वक्तुं शक्यते, तथापि तस्यै-
वाघात आत्मादेश इत्यहंकारादेशवदात्मादेशोऽप्यस्ति । तेनाब्रह्मत्वेऽपि प्रश्न-
सिद्धिः । तस्य सुखबाहुल्यस्य स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितत्वं सर्वतः पूर्णविषयलाभेऽपि
भवति, सुषुप्तावपीति तयोरन्यतरद् ग्राह्यम् । तत्राप्यन्तरङ्गत्वात् सुषुप्तिरेवात्र

भाष्यप्रकाशः।

यद्यपीत्यादि । तस्यैवेति भूम्न एव । अयमर्थः । यद्यप्यत्र भूयस्त्वं प्रकृतं तथाप्यस्य वाक्यस्या-
त्मज्ञानार्थकनारदप्रश्नेन प्रवृत्तत्वादात्मैव प्रकरणी । स एवोपसंहारेऽपि भूमत्वेन निर्धायितोऽमृत-
त्वेन विशेषितत्वात् उपक्रमोपसंहाररूपात् प्रकरणाद् भूम्नो ब्रह्मत्वं वक्तुं शक्यते । तथाप्युपान्ते
अथातोऽहंकारादेश इतिवदथात आत्मादेश इत्यादिनाक्त आत्मादेशोऽप्य

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण (transcription) है:

६२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० १ सू० ८
न्मत्वेनोच्यते । तेन सुखबाहुल्यम् । सुषुप्तिरूपमेव भूमेत्येवं प्राप्ते उच्यते ।
भूमा भगवानेव । कुतः । संप्रसादादध्युपदेशात् । संप्रसादः सुषुप्तिः । तस्यादपि
आधिक्येनोपदेशात् । यद्यपि नान्यत् पश्यतीत्यादि समानं तथापि स एवाध-
स्तादित्यादिना तु ततोऽप्यधिकधर्मा उच्यन्ते । न हि सुषुप्तेः सर्वत्वादयिधर्माः
संभवन्ति । आत्मशब्दश्च मुख्यतया परिगृहीतो भवति । भावशब्दस्यापि सर्व-
त्वाद् भगवति वृत्तिरदोषः । तस्माद् भूमा भगवानेव ॥ ८ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
यदि च तस्य लामस्य प्रयाससाध्यत्वेन सुखबाहुल्यं नाङ्गीक्रियते तदा सुषुप्तिरस्तु । तत्रापि 'न
कंचन कामं कामयते' इति 'तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तः' इत्यादिश्रावणात् । अतः उभयो-
र्मध्ये यदुचितं तदङ्गीकार्यमिति तथेत्यर्थः । सिद्धान्तं व्याकुर्वते उच्यत इत्यादि । संप्रसादः
सुषुप्तिरिति बृहदारण्यकेऽस्ति । 'स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा' इति । सम्यक्
प्रसादोऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या संप्रसादः सुषुप्तिः । तत्र यद्वै तन्न पश्यतीत्यादिनाऽन्यदर्शनाभाव
उच्यत इति, नान्यत् पश्यतीत्यादि सुषुप्त्या समानम् । तथापि, स एवाधस्तादित्यादिनोक्ता सर्वत्र
व्याप्तिः सर्वत्वं च ततोऽधिकमुच्यते । तन्न संगत मवस्यात्मशब्दस्य मुख्यवृत्तता च विहन्यते ।
नच भावार्थप्रत्ययं प्रक्रम्य, 'बहोर्लोपो भू च बहोः' इति पाणिनीयसूत्रे व्युत्पादितो भूमशब्दो
नानात्वं बाहुल्यं वा वक्ष्यति । तत्रापि प्रकृते, यदल्पं तन्मर्त्यमिति श्रावणात् संख्यां परित्यज्य
बाहुल्यमेव वदिष्यति । स च धर्म एव, न तु ब्रह्मेति शङ्कनीयम् । भगवतः सर्वत्वन्नात्र श्रावणेन
सर्वत्वाद् भावशब्दस्यापि भगवति वृत्तिरदोषः सर्वशब्दबीजभूतप्रणवार्थत्वेन तत्रैव सर्वेषां मुख्य-
रश्मिः।
फलोपपत्त्या । तस्येति भाष्यं विवरामासुः न चेति । सुषुप्ताविति भाष्यं विवरामासुः यदि चेति ।
तथेति । सुषुप्तिस्त्वेन सुषुप्तिप्रतिपादकः पूर्वपक्षः । भाष्ये । पूर्वविषयलामस्य पूर्वविषयसापेक्षत्वेन
बहिरङ्गत्वान्नादाहुरन्तरङ्गेति अन्यानपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्यादित्यर्थः । समानमिति भाष्यं विवृतम् । सुषुप्त्या
समानमिति । भाष्येति भाष्यं विवरामासुः । न च भावेति । प्रकृते । छान्दोग्ये नानात्वमिति
भूमा नानात्वसमानार्थः । तद्धित्थम् । भूमेत्यत्र बहुशब्दाद्भावे इमनिच् 'बहोर्लोपो भू च बहोः' इति
सूत्रेण नानात्वमित्यत्र नञो नाना पृथग्भावे वर्तमानात् 'विनञ्भ्यां नानाभौ न सह' इति सूत्रात्
'असहार्थे पृथग्भावे वर्तमानाभ्यां खार्थे प्रत्ययौ विना नाना' । एवं च बहुत्वं नानात्वपदस्वार्थो
लक्ष्यतया पृथग्भावस्य नानात्वसापेक्षाबुद्धिजननद्वारा बहुत्वकारणत्वात् पृथक्त्वे सति अयमेकोऽयमे-
को द्वावमेक इत्यपेक्षाबुद्धिः तदन्विमे बहव इति बहुत्वमुपपद्यत इति । बाहुल्यमिति आकाङ्क्षात्वं 'बहुलं
प्राज्यनमसोः' इति विश्वः । भूमा बंहि वृद्धौ कर्तरि उ प्रत्ययः । 'उषिवंशोर्न लोपश्च' इत्यनेन सूत्रेण
बंहते बहु बहून् अतीति 'आतोऽनुपसर्गे कः' बहुत्वं यह प्रापणे कर्तुर्युलच् उभयोर्मध्ये व्यम् भूमा
बाहुल्यसमानार्थः ततो भावे इमनिच् 'बहोर्लोपो भू च बहोः' इति सूत्रेण प्रकृतिप्रत्यययोर्विकारः ।
सूत्राणां वृत्तिः 'बहोः परयोरिमेयसोर्लोपो बहोश्च भूरादेश' इति भूमशब्दस्य पृष्यादित्वात् 'पृथ्व्यादिभ्य
इमनिज्वा' इति सूत्रेण भावे इमनिच् । सर्वेति अत्र छान्दोग्ये 'स एवेद सर्वम्' इति श्रुत्या स आत्मेति
सर्वत्वस्य श्रावणेन । भावशब्दस्य भावप्रत्ययान्तभूमशब्दस्य । ननु बाकास्थले आनन्दस्वरूपेऽभिधा-
वृत्तिर्या मुख्यपदसाचो नानन्दे भगवति वृत्तिरिति चेत्तत्राहुः सर्वेति सर्वेषां शब्दानां वीर्यं तादृशमि-
626

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६२७
भाष्यप्रकाशः ।
इत्येवाचेति । तस्माद्भूमा भगवानैवेति सिद्धमित्यर्थः ।
अत्र संशयोपन्यासे प्रथमकोटौ शंकरभास्करमध्वाचार्याः ज्ञेयश्च प्राणमारभ्य सुषुप्तौ तस्य
जागरणात् संप्रसादत्वं तस्याहुः ।
तद्विज्ञानेन्द्रभिक्षुर्गैवं दूष्यते । प्राज्ञस्य सुखरूपताया एवासंभवेन संशयासंभवात् ।
अस्मिन् प्रकरणे प्राणादाधिक्योपदेशाभावात् संप्रसादशब्दस्य प्राणावाचकत्वाच्च । श्रुतौ संप्रसाद-
शब्दो जीवे सुषुप्ताख्यायादवस्थायां च दृश्यते । स एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थायेति, स
वा एष एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वेति । तत्र जीवे संप्रसादमौपाधिकतया धर्मधर्मभेदे-
नौपचारिकः । सुषुप्तावस्थायां तु प्रद्यतिर्णं सच्चङ्गुक्त्वा संप्रसीदति विवमलामिवि व्युत्पत्त्या
यौगिकः । प्रसादप्रीत्योः पर्यायत्वात् सुख एव संप्रसादशब्दो मुख्यः । सत्त्वे तु प्रसादरू-
पिणि सफलस्मृतिषु प्रसिद्ध एव संप्रसादशब्द इति । प्राणे च संप्रसादशब्दो न क्वापि दृश्यत
इति संप्रसादशब्दस्य प्राणार्थकत्वोपवर्णनमयुक्तमिति ।
अत्रापि कश्चिद् विशेषः । क्रमसंक्रमशब्दयोरिव प्रसादसंप्रसादशब्दयोरपि नैकार्थत्वम् ।
अतः संप्रसादशब्दः सुखविशेषे यौगिक एव । सत्त्वे तु स्मृतावपि न प्रसिद्ध इति तदुपन्‍यासा-
देव ज्ञायते । सुषुप्तौ च न प्रतिवर्णं सत्त्ववृद्धिः । तत्त्वातामसापत्वात् । 'तमोऽभिभूतः
रश्मिः ।
कारणं तद्भूतः प्रणवः ॐकारो अर्थोऽभिधेयं यस्य भूमशब्दस्य तेन हेतुना तत्र भगवति एव मुख्य-
वृत्तित्वम् । ॐमित्येकाक्षरं सर्वे शब्दास्तस्योपव्याख्यानभूताः यथा घटस्य कलश इत्युपव्याख्यानमतो
भूमशब्देभ्यः ॐकारार्थमात्रात्मककृष्णवाचकेपि सञ्चानन्दत्वे शक्तिसंकोचलक्षणया रूढ्या वर्तत इति
प्रस्थानरत्नाकरे स्फुटम् । तथा चात्र यदि भूमशब्दस्य शक्तिसंकोचलक्षणया रूढ्या प्रयोगः स्यात्तदा
धर्मवाचकत्वं स्यान्न त्वेवमभिधया योगरूपया भगवति प्रयोग इति धर्मिवाचकत्वम् । ननूपव्याख्यान-
मुपसमीपवर्तिनामीश्वरस्य पदार्थानां घटादीनां सर्वे शब्दा व्याख्यानं यथालोकमन्यथोपसर्गवैय्यर्थ-
मिति चेन्न 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात्' इति सूत्रेण धर्मभेदे धर्मिण इति धर्मवाचकस्यापि भूमशब्दस्य
धर्मिवाचकत्वात् । तृतीयाध्याये लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे स्फुटम् । एतेन यच्छंकराचार्यैः अत्र प्राणस्य
संप्रसादत्वं स्वीकृत्य यदत्र प्राणादपि सत्यं वक्तव्यं प्रतिभातं तदेव भूमेहोच्यत इति गम्यते इत्युक्तं
तन्नव्युदस्तम् । सुषुप्तेः संप्रसादत्वमुक्तं तद्द्ढयितुमाहुः अत्रेति । आहूरिति तथा च शंकरभाष्यम् ।
तस्यां च संप्रसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणोत्र संप्रसादोऽभिप्रेयत इति । अत्रापीति प्राणस्येत्यत्र
प्राणः संकल्पात्मको गृह्यते यः संकल्पो वा व मनसो भूयान् इति श्रुत्युक्तो नतु प्राणो वा बाचाया भूया-
नित्युक्तस्तस्य मखत्वात् सुखस्य तु तदाधिक्यं मनोवागगोचरत्वेनानन्दमयाधिकरणे प्रतिपादनात् ।
प्राणाधिक्योपदेश मार्षिकोक्तस्ततो हेत्वन्तरमाह संप्रसादेति । तद्युक्तेति । भिक्ष्वाचार्यैः स्वसुख-
व्याख्यानेव तस्या इति सुषुप्तेः तामसस्य जीवत्वावस्थात्वात् । गुणत्रयविभागयोगाभ्याव्यवस्थथः प्रकृति-
स्तन्पराः 'तमस्त्वज्ञानजं विद्धि' इति तत्र वाक्यात् 'न यत्र माया' इतिवाक्यात् तत्र तत्त्वरजस्तमः
सांख्यावक्तापरप्रकृतेरभावात् । श्रुत्वा तत्त्वबृहत्त्वात्सिद्धित्याहुः तम इति तमः ताम्यतीति तमु म्लागौ
दिवादिः। म्बै म्लै हर्षक्षये हर्षक्षयं करोतीति तमः हर्षक्षयकर्म जनिक मुतो व्याहः इक्ष्वाकः सुखरूपस्य
627

... व्यतिषज्य... शूलेन संधुक्ष्यWait! Vallabhacharya / Purushottamacharya (Bhashyaprakasha / Rashmi): Rashmi is commenting on Bhashyaprakasha! Let's see what Bhashyaprakasha said in lines 3-4:रामानुजाचार्यास्तु संशये भूमगुणविशिष्टं प्रत्यचं प्रथमकोटौ निक्षिप्य प्राणसहचारित्वा- दत्रत्योपक्रोशानुपक्रोशाभ्यां तस्य चेतनत्वं निश्चित्य प्राणशब्दवाच्यत्वं चाङ्गीकृत्य सूत्रव्याख्यानेThen Rashmi says:...रामानुजमतमुपन्यस्य किंचिदाहुः रामेति । तद्वाचकशब्दः क इत्याकाङ्क्षायामाहुः प्राणेति ।... ...अत्रत्येति अत्र छान्दोग्ये प्राणो वा आशाया भूयान् यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन् प्राणे सर्वं समर्पितम् । प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः स यदि पितरं वा मातरं वा ससारं वा आचार्यं वा ब्राह्मणं वा किंचिद्भृशमिव प्रत्याह धिक् त्वास्त्वित्येवैनमाहुः पितृहा वै त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वै त्वमसि

Wait, in line 7:
"...रामानुजमध्वभास्कराचार्या भिक्षुश्चैवं च,"
Wait, look at line 28:
"भिक्षुश्चेति" then what?
Is it "चादिति"?
Look at the two characters:
First character has a top stroke, a curve... wait, is it "चापि"? "चादिति"? "चेति"?
Wait, look: "भिक्षुश्चेति" - then 'च' 'वे' 'ति'? No, 'च' 'ति'?
Wait, could it be:
"भिक्षुश्चेति चकारेण"? No, there are only two characters: '?' and 'ति'.
Wait, look at line 7: "भिक्षुश्चैवं च".
So in Bhashyaprakasha, there is "भिक्षुश्च" and "च".
Rashmi explains: "भिक्षुश्चेति चकारेण..." but here it says:
"...भिक्षुश्चेति" then what? Look closely at the glyphs:
"च" with an e-matra? "चेति"?
Wait, could it be: "भिक्षुश्चेति च इति"?
Look: च followed by 'ति' or 'कारेण'?
Wait, the letters are:
भिक्षुश्चेति [?]ति
Let's look at the two characters:
First: 'चा' or 'वे'?

६३० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० २ सू० ९

भाष्यप्रकाशः।
न पश्यति, न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं
यत् पश्येदित्यविभागदशायां वेत्त्युभयत्राज्ञानाइङ्गाद्वये नियतः । यत्र नान्यत् पश्यतीति वाक्यौ-
रश्मिः ।
तथा च मूललक्षणस्य सुषुप्तावतिव्याप्तिरिति भावः । उभयत्रेति स्वाप्ययसंपत्त्योः स्वाप्ययः सुषुप्तिः
संपत्तीर्मोक्षः । सिन्धुरुदकं तत्र भवः सैन्धवः खिल्यः शकलः स चासौ खिल्यश्च सैन्धवखिल्यः ।
प्रास्तः प्रक्षिप्तः उदकं सदेवानु उदकभावस्य पश्चाद्विक्षेपेण लीयेत इत्यभ्यनुज्ञायां लिङ् । अस्य
विलीनखिल्यस्य नाहासोद्ग्रहणाय नैव कश्चित् सुनिपुणोपि शक्तः स्यात् लवणमेवाददीतेति योजना ।
एतदिति आविष्कृतम् । स्वाप्यसंपत्त्योरेकीभावदशायां दृष्टान्तः कैवल्यावस्थायां दृष्टान्त इति
टीकायां तद्भाष्यविरुद्धम् । 'यत्र हि द्वैतमिव भवति' इत्यादि उभयत्राम्नानात् इतिभाष्यविरुद्धम् । नच
न विरुद्धं प्रकारभेदेन मैत्रेयीब्राह्मणे ज्योतिर्ब्राह्मणे चाम्नानमुभयत्र स्वाप्ययसंपत्त्योरिति माध्यार्थात् ।
ज्योतिर्ब्राह्मणमाहुः यत्र हि द्वैतमिवेति भाष्योक्तादिपदार्थत्वेन । यद्वेति स्त्रीपुंपरिष्वङ्गदृष्टान्तेनैकत्वा-
पत्तिवशात् विशेषज्ञानाभावो न स्वयं ज्योतिष्टाभावात् इत्युक्तमेव नोक्तपूर्वकं स्पष्टीक्रियतेत्र । तत्तत्र
सुषुप्तौ यदात्मानं वै नैव पश्यतीति यज्ज्ञानीष इति शेषः । तन्नेति पदद्वयमावृत्य पुनर्योजनीयम् ।
तस्य पदद्वयस्य तथा मा मंस्था इत्यर्थः । यतस्तत्र स्वरूपचैतन्येन सर्वसाक्षित्वात् पश्यन् वैतत्
चर्मलेपस्तन्न सुषुप्तौ दृष्टव्यत्वेन न पश्यतीत्यर्थः । तत्र प्रथमप्रतिज्ञायां हेतुमाह न हीति द्रष्टुर्हि
सर्वसाक्षिणी दृष्टिः यद्वा द्रष्टुः कूटस्थस्य चिन्मात्ररूपस्य स्वरूपभूता या दृष्टिः तस्याः हि यस्माद्विपरिलोपो
विनाशो न विद्यते अम्युष्णत्ववत् । अत्रापि हेतुः अविनाशित्वात् । विनाशहेतुपरिणामहीनत्वादित्यर्थः ।
विशेषप्रतिज्ञानाभावरूपं द्वितीयप्रतिज्ञाहेतुमाहुः नत्विति नास्तित्वलपपाठः आन्ध्रिको वा

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिबृंहितम् । ६३१

रश्मिः।
विशेषविज्ञानाभावं दृढीकुर्वन् आह याज्ञवल्क्यः यत्र हीति । प्रकृतमनुसर्यते यत्रेत्यस्य स्वाप्यय-
संपत्त्योरित्यर्थं दूषयन्त आहुः तदुभयेति । उभयत्र स्वाप्ययसंपत्त्योः । तदद्वैतदर्शनम् । स
याज्ञवल्क्यः । तां दशाम् । प्रकारेति मैत्रेयीब्राह्मण इतरमिति पदादितरत्वेन प्रकारेण । ज्योतिर्ब्राह्मणे
द्रष्टव्यमिति पदात् द्रष्टव्यत्वेन प्रकारेण एकीभावप्रकारेणाविभागप्रकारेणेति वार्थः । तया मैत्रेय्या दशया
वा । तथा द्रष्टव्यत्वेन तद् द्रष्टव्यत्वं जनकं प्रत्यवदत् । तत इति । ननु मैत्रेयीब्राह्मणं ज्योतिर्ब्राह्मणं
च भाष्योक्ताया यत्र हि द्वैतमिवेति श्रुतेरनुरोधेनोक्तमुक्तानुशासनासीति श्रुतिस्तु द्वितीयमैत्रेयीब्राह्मणे
तयोरग्रेतनेस्तीति तस्याः का संगतिरिति चेन्न अमृतत्वार्थिन्या हि मैत्रेय्याः प्रव्रजनकामो याज्ञ-
वल्क्योऽमृतत्वसाधनवक्ता यावत्साधनान्युक्तवांस्तेषां च साधनानामग्रेतनमैत्रेयीब्राह्मणे समाहृतत्वात्
'उक्त्वा प्रवव्राज' इति श्रुतेस्तस्यावसायात् तया च प्रतिबन्धकीभूतजिज्ञासाया मधुब्राह्मणादिनिरूपणैर्नि-
वृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यत्वेनामृतत्वसाधनानामवसरसंगतिः । प्रलय आत्यन्तिकः मोक्ष इति यावत् ।
अत्र ब्रह्मसंबन्धजीवानां विद्यमानत्वेन धर्माणांमन्यादर्शनादीनां भगवत्युपपत्तिं समर्थयन्ति स्म
तथा चेति । ब्रह्मसंबन्ध इति । तथा च संबन्धस्यापि ब्रह्माधीनत्वात् ब्रह्मण्येवान्यादर्शनादयो धर्मा
न सुषुप्तौ नापि ब्रह्मसंबन्धे इति भावः । ननु सुषुप्तिस्त्वैच्छिकामरूपो भगवानिति तत्रातिव्याप्तिः कथम् ।
सत्यम् । तद्रूपस्यालक्ष्यत्वात् जगज्जन्मादिकर्तृब्रह्मणो लक्ष्यत्वात् । ननु 'मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण
व्यवस्थितिः' इति जीवस्य तिरोहितानन्दैश्वर्यादेराविर्भावेन हेतुना ब्रह्मात्मतया स्थितिर्जीवधर्मः इति मुक्ति-
प्रयुक्तान्यादर्शनादयो जीवधर्मा इति चेन्न एकीभावात् । तथाप्यन्यादर्शनादयो ब्रह्मसंबन्धप्रयुक्ता एव ।
जीवन्मुक्तानामपि तिरोहितानन्दैश्वर्यादेराविर्भावेपि प्रवचनादिदर्शनान्नान्यादर्शनादय इति । नान्येति
न सुषुप्तीत्यर्थः । भाष्ये आदिपदार्थत्वेन ज्योतिर्ब्राह्मणं व्याकृतं तन्नोभयत्रेति भाष्यं प्रमाणं भाष्येपि
सूत्रांशं स्वाप्ययसंपत्त्योरित्येवमस्ति स्वाप्ययसंपत्तिपदार्थयोर्व्यस्कृतयोर्भाष्ययुक्तिरुक्ता । युक्तिमन्यामाहुरि-
त्याहुः युक्त्यन्तरमिति । संपत्तिपदार्थस्य प्रसिद्धत्वात्स्वाप्ययपदार्थस्य छान्दोग्ये नवमप्रपाठकेऽविभाग-
मन्तरानुपपद्यमानस्य प्रसिद्धिः । तथाहि । संपत्त्याविर्भावकैर्भक्तैः 'लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि'
इत्यधिकरणे वक्ष्यमाणापि क्रीडा समन्वयेऽस्मिन्नध्याये ज्ञानसंपादिकां क्रीडामविभज्य वर्तते भक्त-
मनोरथाभावेन तत्पूरकक्रीडायाः ज्ञानक्रीडान्तर्गतायाः अप्याविर्भावाभावात् । मर्यादामक्तं प्रत्यपि
पुष्टिमक्तक्रीडा नाविःकरणात् । उभौ ज्ञानिमर्यादामक्तौ प्रति यथानुभवं सुषुप्तिव्याकरणसिद्धस्तै-
त्तादृशस्य भाष्ये व्याकरणं मत्वाहुः तथा चेति । तथा च व्याख्यानं ज्ञानित्वेन प्रसिद्धानां स वा एष
इत्यस्याः भूमा कस्मिन् प्रतिष्ठित इति नारदप्रश्ने सनत्कुमारेण स्वे महिम्नि इत्युत्तरिते भूमा न प्रतिष्ठित
एवं ब्रवीमीति सनत्कुमारेण पूर्वोक्ते हेतुमाह 'स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चादित्यादि ।
यतः स भूमैवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पुरस्तात् स दक्षिणतः स उत्तरतः स एव भूमैव सर्वं
तद्व्यतिरेकेणाभावाच्चासौ परमार्थतः क्वचित्प्रतिष्ठित इति फलितार्थः । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यधिकरणतया
निर्देशात्स एवाधस्तादिति च परोक्षतया निर्देशात् द्रष्टुर्जीवादन्यो भूमेति शङ्का स्यात् तन्नुदासार्थमहं-
कारस्य ब्रह्मपुत्रत्वात् 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेस्तदभेदार्थं वा भूमानमहमात्मतया निर्दिदेश
अथातोहंकारादेश इति । अभेदानन्तरं भूम्नि जीवभेदशङ्काया ब्रह्मात्मकाहंकारभेदशङ्काया वा
वारितत्वादहमित्याकारेण भूमा निर्दिश्यत इत्यर्थः । समानमन्यत् । अविवेकिभिर्देहात्माहमिति
निर्दिश्यमानत्वात् तत्तालक्ष्यब्रह्मात्मरामनृभावताराणां सविकल्पकज्ञानानां वा भेदशङ्कां वारयितुमाह
८० ब्र० सू० १० 631

aa) र (ra) स्य (sya) -> "बहिष्ठसाधारस्य".
Wait, or "बहिष्ठस्याधारस्य"?
Look at 'सा': is it 'सा' or 'स्या'?
It has 'सा' or 'स्या'? Look at the bottom of 'स': there is a loop? It is 'स्या': "बहिष्ठस्याधारस्य"!
Yes! "बहिष्ठस्य आधारस्य"! "बहिष्ठस्याधारस्य भूमरूपस्य प्रतिपादनादाधार..."
That makes complete sense! बहिष्ठस्य + आधारस्य = बहिष्ठस्याधारस्य!

Let's check L29:
"इत्यधिकरणे आधारप्रतिपादकत्वावश्यकत्वेऽत्राधारस्य सर्वान्तरस्याधारस्य आनन्दमयाधिकरणे आनन्द-"
Yes, "सर्वान्तरस्याधारस्य"!

Let's check L33-34:
"यद्यपि तथापि 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुतेः सर्वेषां प्रतियोगिभेदेन 'यो यज्जनकस्तत्तद्गुणको, यो यद्गुणकः स तदात्मकः' इति व्याप्तिभ्यां आनन्दरूपत्वेन भूमा आधारः।"
Very clear and beautiful!

Let's re-read all lines to ensure accuracy:
L1: श्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति न्यायेन । यत्र हि द्वैतमिव भवतीत्या

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६३३
अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ (१।३।३).
गार्गीब्राह्मणे 'कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्च' इति । 'स होवाच एतद्वै
तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणु' इत्यादि श्रूयते । तत्र संशयः ।
भाष्यप्रकाशः ।
धर्मत्ववारणं कृतमतः प्रसङ्ग एव संगतिः । तथा 'येन सर्वमिदं ततम्' इत्यपि साधितम् । सर्वस्य
विस्तारस्य सुखप्रयुक्तत्वादिति । 'भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया' इति तु साधनाध्याये विचार्यम् ॥९॥
इति द्वितीयं भूमाधिकरणम् ॥ २ ॥
अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ विषयादिकमुपन्यस्यन्ति गार्गीब्राह्मण इत्यादि ।
अत्र प्रथमे ब्राह्मणे, यदिदं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन् वाऽप ओताश्च प्रोताश्चेत्यादिप्रश्नो-
त्तरैर्वाय्वाकाशान्तरिक्षलोकद्युलोकादित्यलोकचन्द्रलोकनक्षत्रलोकदेवलोकगन्धर्वलोकप्रजापति-
लोकब्रह्मलोकपर्यन्तं पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्मिन्नोतप्रोतत्वं निरूप्य पुनः प्रश्नान्तराभावार्थं, 'मा ते मूर्धा
व्यपतदनतिप्रश्न्या वै देवता अति पृच्छसि गार्गि मातिप्राक्षीः' इत्युक्तम् । तत आरुणिसंवादोत्तरं
रश्मिः ।
श्रुतिसूत्ररूपैका कोटिरुक्ता । गीताभागवतरूपकोट्येकदेशमाहुः तथेति । ततमित्येतत्तु विस्तार इत्यस्य
रूपमित्याहुः सर्वस्येति । सुखेति । तथा च श्रुतिः 'यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं
लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्' इति । अत्र सुखेन कृतिः
कृत्या संपादनं संपादनेन श्रद्धा श्रद्धया मननं मननेन विज्ञानं तेन सत्यवदनमिति क्रमः । जानाति
इच्छति यतते इत्यत्रेच्छा न सर्वत्र निविशतेऽपि तु क्वचिदेवातो विज्ञानेन सत्यवदनरूपक्रियाया
न विरोधः । 'लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि' इत्यधिकरणे सर्वात्मभावपरतया स्वप्रपाठकस्य वर्णने
शक्तिः का शक्तेर्ज्ञानिनिरूपितार्थ उपक्षीणत्वात् इत्याशङ्क्याहुः भक्त्येति । एकादशाध्याये विश्वरूप-
दर्शनेस्तीदं वाक्यं तत्र विश्वरूपं साकारब्रह्मरूपं अनन्यभक्तिलभ्यत्वात् विष्णुरूपं वा विश्वरूपदर्शने
इत्यध्यायसमाप्त्याप्रामाण्यात् न अन्या प्रेमलक्षणा नवधा गौणभक्तयश्च तद्रूपाऽनन्यया सर्वात्म-
भावरूपा तया भक्त्या न अन्यः पुरुषोत्तमभिन्नो विषयो यस्याः सा वा । साधनेति लिङ्गभूयस्त्वा-
धिकरणे तथा च भक्तिमार्गीयस्याप्यर्थस्य सत्त्वात् भक्तसंबन्धेन ज्ञानमार्गीयार्थविरोधे वक्ष्यमाणार्थे
शक्तिः सैव । यथा संयोगेन सशङ्खचक्रो हरिरित्यत्र हरिपदस्य विष्णौ न सिंहे नापीन्द्रे न वानरादौ
तदुक्तं 'तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते' इति विशिष्टानां ज्ञानिभ्यो भक्तानां पौरुषसमाजनं
पृथक् स्वाधिकारानुसारेण छान्दोग्यार्थे शक्तिभ्यः । तथाऽविदुषो घटादेर्घटत्वादिनावबोधः विदुषस्तु
तिरोहितचिदानन्दप्रकटसंदंशेनावबोधः । तथा च घटत्वेन कम्बुग्रीवादिमत्त्वेनावच्छिन्ने घटे
शक्तिराद्यस्य द्वितीयस्य तु तिरोहितचिदानन्दत्वेन घटत्वरूपेण वस्तुविशेषनियतेनावच्छिन्ने सदंशे
शक्तिरङ्गत ॥ ९ ॥
इति द्वितीयाधिकरणम् ॥ २ ॥
अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ अप्स्वोतमिति अप्स्वोतं प्रोतं पटस्तन्तुष्विव समवायेन
संबद्धम् । वाष्विति वायौ गार्गीति वाक्योक्तेः । आरुणीति गार्गीब्राह्मणं समाप्यन्तर्यामि-
ब्राह्मणीयारुणिसंवादोत्तरमक्षरब्राह्मणे दिव उपरितनाण्डकपालात् अर्वागिल्यधः यावापृथिव्योरन्तरा
633