अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

प्रकृतमनुसर्यतेऽधुना, तद्रूपम्, सत्पुण्डरीकनयनमित्याद्युक्तं गोपालतापनीये किन्तद्रूपमिति प्रश्न
एतदुत्तराद् व्याख्याताश्चैताः श्रुतयः प्राक् ह्यनुक्रमशः । गुणातीतं गीतायाम् 'नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा
द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छती'ति । यद्वा 'निर्गुणं गुणभोक्तृ चे'ति निर्गुणं 'सत्यं
ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'त्युक्तं गुणभोक्तृ, 'आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह पुराविदः' इति वाक्योक्तमेतद्रूपद्वयम् ।
हि निश्चयेन सदैवेत्याहुः सदैव हीति । अयमर्थः । नात्र ज्ञानविषयं ब्रह्मोच्यते, ज्ञानं च फलात्मकं
'ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्' 'ब्रह्मविदाप्नोति परं' 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेती'त्यादि-
श्रुतिस्मृत्युक्तम् । ततश्च तृतीयाध्यायस्य 'अम्बुवदग्रहणाद्'धिकरणोक्तं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषित

फलवतः प्रतिज्ञां करोति तच्च चिन्तनमुक्तविधम् । अत्रात्मानन्दो व्रजरत्नात्मक इति श्रीविट्ठलनाथ-
दीक्षितगोस्वामिटीकायामतोत्रात्मानन्दः स पूर्वोक्तः तथा च भावो भक्तिर्भूमा 'आनन्दमात्रमिति यद्वदन्तीह
पुराविद' इत्युक्त आत्मनि सत्यज्ञानानन्तानन्दे स्वरूपलक्षणाक्रान्ते यस्य 'यतो वाचो निवर्तन्त' इति
श्रुत्युक्तस्य तद्भावात्मकं तस्य भावस्तदात्मकत्वं तस्माद् इति भावात्मकत्वादित्यस्यार्थः । भावात्मकस्य
भक्तान् प्रत्येव ज्ञापनात् । अत्र व्याख्यायमानग्रन्थेऽग्रे 'सर्वत्र पश्यद्भिः पुरुषोत्तम'मित्यत्र सर्वत्रपदम् !
एकादश एकोनत्रिंशाध्याये 'लघुखमार्गवक्ता चे'ति पुरुषोत्तमसहस्रनाम्नि स्तोत्रे लघुखमार्गवक्तृत्वेनोक्तस्य
श्रीकृष्णस्य वाक्यमृते 'सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमे'दिति सर्वपदम् ।
तदपि सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र निमन्त्रितब्राह्मणवाचकसर्वपदवद् एतेन व्रजरत्नपदरहितेन
सामान्येन ग्रन्थेन भक्तिमार्गस्य निर्गुणत्वं समर्थितम् । स्वाधिकारे तु श्रीगोस्वाम्युक्तो विशेषोपीति ।
चकार ऐश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यशृङ्गारादिवाचकपदानुकर्षकः 'स्लोरमो लुक्' तथा च ऐश्वर्य-
वीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यशृङ्गारषट्कारार्थध्येयमित्यनेनान्वेति । एवञ्च तद्रूपमैश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवै-
राग्यशृङ्गारमपि ध्येयमिति सिद्धम् । अन्यथा नेति अन्यथापदात्तृतीयाया लुक् अन्येन प्रकारेण
तद्रूपभावान्येनैश्वर्याद्यान्येन च प्रकारेण न ध्येयम् । अयं भावः 'योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा
प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे'ति श्रुतेस्तद्रूपभावाद्यतिरिक्तोन न प्रतिपदनम् ।
अनेन प्रकारेण तु प्रतिपदनं गोपालतापिनिये श्रूयते ब्राह्मणस्य तथाहि 'मुनयो ह वै ब्राह्मणमूचुः
कः परमो देव' इत्यादि तस्योत्तरं 'तदुवाच ब्राह्मणः श्रीकृष्णो वै परमं दैवत'मित्याद्यभिधाय 'गोपवेष-
मभ्रामं तरुणं कल्पद्रुमाश्रितम्' तदिह श्लोका भवन्ति 'सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं वैद्युताम्बरम् । द्विभुजं
ज्ञानमुद्राम्रं वनमालिनमीश्वरम् । गोपगोपाङ्गनावीत'मित्यादि । तद्रूपप्रश्नोत्तरम् 'मद्य जानाति ब्राह्मणः'
इति ब्राह्मणपदव्युत्पत्तिः । एवमैश्वर्यभावादि बोध्यं श्रुतिषु हीति 'तदोषधिविद्यायां वैराग्यमित्येवं सप्ता-
ह्केषु बोध्यं' नवार्थामुक्तं च । एवं ध्येयमित्यनेन स्मृतिविषयं वस्तुक्तमत्र स्मृतिस्तु सिद्धान्तमुक्ता-
वल्यां संसारदुःखन्निवृत्तिर्ब्रह्मबोधनलक्षणा तनुवित्तजसेवावान्तरफलत्वेन निर्दिष्टा ततः सेवाफलाख्य-
ग्रन्थे सेवायाः फलत्रयमुक्तं तेषु तदीयत्वं भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिष्वित्येवमुक्तं मुख्यमिति ।
तत्साधनमाहुः लीलेत्यादि ।
लीलारूपैश्च तत्सेव्यं तदीयत्वाय सर्वदा ।
एतत्संसेवनाद् ब्रह्मभूतो भक्तिं लभेत्पुनः ॥ १६ ॥
लीलाश्चैश्वर्यवीर्ययशःश्रीज्ञानवैराग्यशृङ्गाररूपाणि, रूपाणि द्वारकानाथजित्सूनुगोविन्दजित्कृत-
भावनोक्तशकटभञ्जनौस्थानिकेलीलादिषु वात्सल्यादिरूपाणि रूपाणि च येषां तैः रूपैः श्रीनवनीत-
प्रियजिच्छ्रीमथुरानाथजिच्छ्रीविठ्ठलनाथजिच्छ्रीद्वारकानाथजिच्छ्रीगोकुलनाथजिच्छ्रीगोकुलचन्दमोर्जिश्चीम-
दनमोहनजिच्छ्रीबालकृष्णजिदादिरूपैः । चकारेण धर्मिरूपेण श्रीगोवर्धननाथजिद्रूपेण तद्रूप सेव्यम् ।
तनुवित्तजसेवाविषयं कार्यं तदर्हत्वात् । सेवाविषये ब्रह्मग्सतावद्रूपत्वे साधनाध्यायतृतीयचरणे
'आनन्दादयः प्रधानस्ये'ति सूत्रं स्पष्टताय । पूर्णानन्दैश्वर्यादयः प्रधानस्य धर्मिणः श्रीगोवर्धन-
नाथस्य ब्रह्मणो धर्मा इति भाष्यकृत् । श्रुतयस्तु सर्ववेदान्तप्रत्ययसूत्रेऽथर्वणोपनिषत्स्था 'गोप-
वेषमभ्रामं तरुणं कल्पद्रुमाश्रितम्' तदिहश्लोका भवन्ति 'सत्पुण्डरीकनयन'मित्याद्याः ध्वनितार्येमास्तत्रैव
भाष्ये 'कविद्रोगुकुलवृन्दाकाननसञ्चरोह्यरूप'मित्यादौ क्वचित्पदस्य शक्तिः गोपालतापिनिये ध्त्रनिरुक्तासु
१ तात्पर्यम् ।

श्रुतिषु । गीता तावत् त्रयोदशेऽध्याये ज्ञेयं प्रस्तुत्य 'सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुख' मित्यादि
'सर्वेन्द्रियगुणाभास'मित्यादि च । अत्रैश्वर्यादयो भगवत्पदसमानाधिकरणज्ञेयगोपवेषपदाभ्यामुन्नेयाः ।
तल्लक्षणानि गुणप्रकरणस्य सुबोधिन्यामग्रे च प्रपञ्चनीयानि । सेवायां तावद् । 'गतेरर्थवत्त्वमुभयान्यथा हि
विरोध' इति सूत्रे । अत्र सूत्रेऽस्मिन् मार्गे श्रवणादिभिः पापक्षये प्रेमोत्पत्तिस्ततो मुक्तिरिति भाष्यात् ।
सहकार्यन्तरविधिपक्षेण तृतीयं 'तद्वतो विद्यादिव'दिति वा सूत्रम् । 'सर्वथापि त एवोभयलिङ्गा'-
दिति साधनाध्यायस्थं वा सूत्रम् । ननु सेवात्र दास्यं तत्कथमत्र श्रवणादिषु प्राथम्यं 'तत्सिद्धौ तनु-
वित्तजे'त्यर्हतीति चेन्मैवं 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चे'ति सूत्रस्य भक्तिमार्गेऽङ्गीकृतास्तु साक्षा-
त्प्रकटे पुरुषोत्तमे

यहाँ पृष्ठ के संस्कृत मूल पाठ का देवनागरी में पंक्तिशः अविकल प्रतिलेखन प्रस्तुत है:

१० परिशिष्टम् ।
तद्भाण्डदुःखस्य 'निर्ममो निरहङ्कार' इत्यनेन निवृत्तिकथनात् । 'भगवदीयस्त्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थो' इति
गीताविचारश्रीभागवतम् । सर्वदेति सेव्यमिलनेनान्वेति । 'कृष्णसेवा सदा कार्येति' सिद्धान्तमुक्ता-
वलीवाक्यात् । सर्वदा सेव्यमित्युक्तं तत्र सेव्ये स्वरूपे प्रथमाध्यायद्वितीयपादत्वाल्लक्ष्यत्वाधिकरणो-
क्ताक्षराभेदपक्षेऽक्षरसंसेवनमादाय तत्फलमुक्तफलातिरिक्तब्रह्मभावो भवति तेनाक्षरसंसेवनात्मकज्ञानेना-
विद्यानिवृत्तिद्वारा जीवीयानन्दस्य प्राकट्यात् । तदुक्तं साधनाध्यायतृतीयचरणेऽक्षरधियामि'ति सूत्रे ।
एतादृशस्य ब्रह्मभूतस्याविर्भूतानन्दांशरूपस्य भक्तिलाममनुवदन्ति स एतदित्यादिना । ब्रह्मभूत
आविर्भूतानन्दांशः एतत्संसेवनात् समीपतरवर्तिदासस्वरूपाङ्गीर्त्ति तदीयत्वलक्षणां मानसी-
सेवारूपां प्रेमलक्षणां लभेदित्यनुवादः पूर्वोक्तस्यार्यस्य लभेतेत्यर्थः । अनुदात्तेत आत्मनेपदानित्वा-
त्परस्मैपदं लभेदिति । ब्रह्मभावानन्तरं मर्यादाभक्तावक्षरधियामित्यादि सूत्रं 'ब्रह्मविदामोति पर'-
मितिश्रुतिः । 'ब्रह्मभूतः प्रशान्तात्मा न शोचति न काङ्क्षति, समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते
परा'मिति गीता । पूर्वोक्तमर्यादामक्तिफलं पुरुषोत्तमप्रवेश इत्यक्षरधियामित्यादिसूत्रे स्थितं तन्मोक्तं
पुष्टिपद्धतित्वेनास्याः परिपाट्याः, तथा सति मर्यादापद्धतिरवान्तरभूता स्यात्तन्निवृत्त्यै तादृशस्या-
ङ्गस्यमर्यादाफलस्यात्यन्तानुग्रहे सति पुनर्लीलाप्रवेशसाधनीभूतपुष्टिमक्तिलाभमाहुः पुनरिति अत्य-
न्तानुग्रहे सतीति शेषः । तस्मिन् सति पुनर्भक्तिं पुष्टिमक्तिं लभ्वेत्युत्तरश्लोकेन्वयः । पुष्टिम-
क्तिरत्यन्तानुग्रहैकसाध्या 'गतेरर्थवत्त्व'सूत्रे निर्दिष्टा, तद्रहितानामपि 'स्वस्वरूपबलेन स्वप्रापर्णं पुष्टि'
रित्युच्यत इति । पुष्टिमार्गेऽङ्गीकृतेस्त्वत्यन्तानुग्रहसाध्यत्वादिति । पुष्टिमक्तेः फलमाहुः ।
भक्तिं लब्ध्वा च विशते कृष्णलीलाखसंशयम् ।
नातः परतरं किञ्चित्प्राप्यमस्तीह कर्हिचित् ॥ १७ ॥
गीताविचारे तु लीलारूपैश्च तत्सेव्यम् । अष्टादशे 'स्वकर्मणा तमम्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः'
इति वाक्यात् । तदीयत्वाय । 'असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां
सन्न्यासेनाधिगच्छति' इति वाक्यात् । नैष्कर्म्यसिद्धिः गोपालतापिनीये 'भक्तिरस्य भजनं तदिहामुत्र फल-
मोगनैराश्येनामुष्मिन् मनःकल्पनमेतदेव च नैष्कर्म्य'मिति । सर्वदा 'श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मा-
त्स्वनुष्ठितात्' 'स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्' 'सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्,
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः' इति वाक्याभ्याम् । एतत्संसेवनादिति एतत्समपिन्तरवर्ति
एतस्य वा संसेवनं विवेकधैर्याश्रयैरन्तःकरणप्रबोधेन च सेवनम् । तस्मात् 'सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म
तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा । बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं
नियम्य चे'त्यत्र विशुद्धा बुद्धिः 'विवेकस्तु हरिः सर्वं निजेच्छातः करिष्यती'त्युक्तान्तःकरणप्रबोधग्रन्थोक्ता
च । धृतिः 'त्रिदुःखसहनं धैर्यमाहुस्तेः सर्वतः सदे' ति वाक्योक्ता । 'धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रिय-
क्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी'ति वाक्यात् । आत्मानं बुद्धिम् ।
अग्रे 'शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च । विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः' इत्यत्र प्रपञ्चविस्मरणपूर्वकभगवदासक्तिमुक्त्वाऽऽश्रय-
रक्षणार्यमाहुः 'अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पत'
इति । 'अशक्ये वा सुशक्ये वा सर्वथा शरणं हरिः' इति शान्तः । एतत्संसेवनाद् ब्रह्मभूतः । 'ब्रह्मभूतः
प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षती'ति 'समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराग्' इति वाक्यादाहुः भक्तिं
लभेतपुनरिति । अत्र सूत्रं 'भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाऽथ सम्पद्यत' इति । श्रुतिश्चावत् 'सोश्नुते सर्वान्**
2368

परिशिष्टम् । ११
कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते'ति । गीता तावत् 'सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेय' मिति ज्ञेयनिरूपणे त्रयोदशेऽध्याये ।
'सूक्ष्मं तु प्रमाणतश्च तथोपलब्धे'रिति सूत्रे पुष्टिमार्गीयं तत्त्वं सूक्ष्मं दुर्ज्ञेयमित्यर्थ इति भाष्यम् ।
नापि सर्वथा दुर्ज्ञेयम् । 'तानि परे तथा ह्याहे'ति सूत्रे श्रीगोकुले तानि वस्तूनि सन्तीत्युक्तेः । सर्व-
सामर्थ्यसहितस्य सर्वत्रैवाखिलार्थकृत ईश्वरस्यात्यन्तानुग्रहेण प्राप्ता भक्त्या कृष्णलीलासु प्रवेशोत
उक्तमसंशयमिति । स्वभावतो दुष्टस्य जीवस्य जगत्कारणकारणे तत्रापि लीलानिविष्टे प्रवेशो
भविष्यति न वेति संशयो भवत्वेव तदभावोऽसंशयः क्रियाविशेषणत्वान्नपुंसकत्वम् । सगुणं ब्रह्म सर्व-
मित्याशङ्क परिहरन्ति स्म । नात इत्यादि, अतो न सगुणं पूर्वमुपपादितत्वात् । अत्र सूत्रं तृतीया-
ध्यायद्वितीयपादे 'परमतः सेतून्मान सम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य' इति सूत्रेणातो देशकालवस्तुरूपपरि-
च्छेदाश्चतुर्विधपरिच्छेदरहितमन्यत्किञ्चिदस्तीति प्रतिपत्तव्यमित्येवं प्राप्ते 'सामान्यात्त्वि'ति । श्रुतिस्तावत्
'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' इति । गीता 'ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यत' इति ।
साकारव्यापकं रूपमुपसंहरन्ति स्म एतद्रूपमित्यादि ।
एतद्रूपं समास्थाय श्रीवल्लभसुनिश्चितम् ।
सात्त्विकैर्भगवद्भक्तैः स्थेयं कृत्वा दृढं मनः ॥ १८ ॥
समीपतरावर्त्तिब्रह्मरूप उक्तप्रकारेण सम्यङ्नियमपूर्वकं आसमन्तादर्थे शब्दे शङ्काराहित्येन
स्थापयित्वा स्वमनसीति शेषः । श्रीवल्लभेत्यादि । भाष्यसमाप्तौ
'जानीत परं तत्त्वं यशोदोत्सङ्गलालितम् । तदन्यदिति ये प्राहुरसुरांस्तानहो बुधाः' ॥
'नानामतध्वान्तविनाशनक्षमो वेदान्तसिद्धान्तविकाशने पटुः ।
आविष्कृतोयं भुवि भाष्यभास्करो मुधा बुधा धावत नान्यवर्त्मसु' इति ॥
निबन्धे शास्त्रार्थसमाप्तौ
'अर्थोयमेव निखिलैरपि वेदवाक्यै रामायणैः सहितभारतपञ्चरात्रैः ।
अन्यैश्च शास्त्रवचनैः सह तत्त्वसूत्रैः निर्णीयते सहृदयं हरिणा सदैव' ॥
श्रीभागवतार्थसमाप्तौ च
'श्रीमद्भागवतं समस्तनिगमन्त्यायैकतत्त्वात्मकम्
नानाभ्रान्तितमःकपाटपिहितं सन्तुष्टये सर्वथा ।
नामूदित्यवगत्य निश्चितपदैरुद्दीप्तदीपाकृतिं
श्रीमद्भागवतप्रदीपमधुना चक्रे मुदा वल्लभः ॥'
दशमपूर्वार्धसमाप्तौ
'इत्येवं भगवल्लीला कृष्णविश्वासदायिनी । निरूपितातियत्नेन कृष्णपादाम्बुजाश्रया' इति ।
अत उक्तं श्रीवल्लभैः सुनिश्चितमिति सूत्रश्रुतिगीताभिर्भाष्यशास्त्रार्थनिबन्धश्रीमद्भागवतप्रदीप-
दशमपूर्वार्धादिभिरिति शेषः । सात्त्विकैरिति । इदं विशेषणं 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः ।
भवान्तसम्भवा दैवास्तेषामर्थे निरूप्यत' इति निबन्धात् । दृढं मनः कृत्वा स्थेयमिति मनसश्चञ्चलत्वेन
'लोके तदादरो मुख्यः फलं वैमुख्यतस्तमः' इत्यत्रानादरेऽन्यत्र कामेऽन्यच्च 'जीवाः स्वभावतो दुष्टा' इति
तेषामन्यत्र सङ्कल्पे किञ्च बहुष्वाचार्येषु सत्सु किमेतत्समुचितमुतान्यैराचार्यैः सुभणितमित्येवमत्र
विचिकित्सायां च सत्यामदृढं मनो भवति तद्व्यावृत्त्यर्थं दृढमिति विशेषणम् । दृढत्वं च मनसो मनसि
मीमांसानिर्णयरूपं 'असन्दिग्धोपि वेदार्थः स्थूणाखननवन्मतः । मीमांसानिर्णयः प्राज्ञै दुर्बुद्धेस्तु
ततो दृढ' मिति भाष्यात् । मीमांसानिर्णयश्च मनसि । 'कामः सङ्कल्पो विचिकित्सेत्यारभ्य धीर्भीरित्येतत्सर्वं
2369

मन एव' इति श्रुतेः । मीमांसानिर्णयवतो निबन्धस्य 'लोक' इत्यादिवाक्यस्यापि प्रसङ्गाद्दर्शनेन तत्र
फलवैमुख्यस्मारणान्मायावादादितः कामनिवृत्तिस्तस्य । 'जीवाः स्वभावतो दुष्टाः' तेषां दोषाणां
'श्रवणादि ततः प्रेम्णा सर्वं कार्यं हि सिद्ध्यती'ति वाक्यान्मीमांसानिर्णयवतः श्रवणाद्यावश्यकमिति
निवृत्त्यान्यत्र सङ्कल्पनिवृत्तिः । 'विप्रतिषेधे पर'मिति सूत्रेण श्रीमदाचार्यभणितं सुभणितमिति
निश्चयः । सर्वेभ्य आचार्येभ्यः एषां परत्वात् । तथा च तस्यैव सूत्रस्य वृत्तिः 'तुल्यबलविरोधे परं कार्यं
स्या'दिति । अत एव कस्याश्चित् काञ्चित्प्रति वचनं पूर्वं गृहे जारः समायातः पश्चात्पतिस्तावभौ दृष्ट्वा
क्रमे सन्दिहाना 'स्मर सखि पाणिनिसूत्रं विप्रतिषेधे परं कार्य' मिति । एवं विद्वद्युक्तिमुपगच्छतो

..."
Wait, 10.30 or 10.47?
In Subodhini: 'नासामहो' or 'तासामहो'?
Look at the first letter:
Is it 'त' or 'न'?
In 'निवर्तन्त', 'न' is clear.
In 'नासामहो': it has 'न' with 'ा' = 'ना'!
Wait, could it be "नासामहो"?
Let's check Bhagavata verse:
10.44 or 10.47.61: "एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो... या नारदप्रणयभाजन..."
Wait, 10.47.60: "नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरतेः..."
Wait! What verse starts with "नासामहो" or "तासामहो"?
Wait, Bhagavata 10.30.44: "नासामहो"?
Wait, look at the letter:
It is 'ना' or 'ता'?
Look at 'त' in 'इत्यत्र' right after it: 'त' has a straight left curve going down.
Now look at the letter in "'[?]सामहो'":
It has a loop on the left! That's a 'न'!
Wait, or is it 'ता'? In some fonts, 'ता' doesn't have a loop. Here it has a distinct loop like 'ना': "नासामहो". Let's print

सर्वे संशयास्तु उक्तप्रकारं प्रधान्यप्रकारं वा सर्वात्मभावः साधनं ज्ञानादि वा शब्दप्रत्यक्षानुमानोप-
मानानि प्रमाणं 'वेदाः श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैव हि, समाधिभाषा व्यासस्य' प्रमाणं वा
फलं वा भगवान् वाऽविद्यानिवृत्तिर्वा । आचार्या इमेऽन्ये वात्मानः । इति स्वरूपवर्णनम् ।
स्वरूपस्वरूपं प्रस्तोतुं मङ्गलं स्मरन्ति । जयतीत्यादिना ।
'जयत्याचार्यपादाब्जररेणुर्यल्लाभतः स्वयम् ।
तुरीयं पुरुषार्थं हि प्रीतः कृष्णः प्रयच्छति ॥ १ ॥
यद्रेणुलाभतः यो यस्य चरणरेणुं वाञ्छति स तद्भवति तद्योग्यो वा भवतीति वा । तथा च
यथाऽऽचार्येभ्यः पुष्टिमर्यादाभक्तिमार्गीयमोक्षं प्रयच्छति मोक्षदातृत्वेऽपि प्रीतस्तत्रापि कृष्णः सदानन्दो
न तु विभूतिरूपस्तत्रापि स्वयं न तु धर्मरूपेण तथास्मभ्यमपि मोक्षं दास्यति प्रीतः कृष्णः स्वयम् ।
किञ्च ते यथाऽदेयदानदक्षास्तथा वयमपि भविष्याम इति भावः । स्पष्टं चेदम् 'आसामहो चरणरेणु-
जुषामहं स्या'मित्यत्र सुबोधिन्याम् । 'अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यंघ्रिरेणुभि'रित्येकादशचतुर्दशे पापा-
भावे चरणरेणुः कारणमुक्तमेवं च चरणरेणुलाभतः पापाभावः ततः प्रीत इति मर्यादोक्ता। पापाभावस्य
भक्तिकारणत्वात् ।
संस्कृतदेहे तुरीयपुरुषार्थसिद्धयर्थं साधनमाहुः शब्देत्यादि ।
शब्दार्थयोर्नित्यता तदुक्तिरात्यन्तिकी हरौ ।
उदेति श्रीवल्लभतिनामोच्चारणमात्रतः ॥ २ ॥
श्रीवल्लभतिनाम प्रतिपादकं श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रीश्च श्रियः पद । पदश्रीयुक्ताः
वल्लभाः श्रीवल्लभास्तेषां नाम श्रीवल्लभेतिनाम प्रतिपादकं प्रतिपाद्यंच प्रियत्वरूपश्रीवल्लभत्वविशि-
ष्टम् । एतयोः शब्दार्थयोर्नित्यता तदुच्चारणमात्रतोऽनियमः सर्वासा'मिति सूत्रप्रमाणेनात्यन्तिकी
१भक्तिरुदेति । केति चेन्न हरौ । हरिर्मनो यस्य 'मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इति प्रथम-
चरणं प्रतिमारूपमपीति तत्रेत्यर्थः । यद्वा जिज्ञासाधिकरणोक्तनिर्गुणब्रह्मणः सकाशाज्जगदिति प्रथमचरणं
प्रतिमारूपमपीति तत्रेत्यर्थः । मानसीसेवारूपाऽऽत्यन्तिकी भक्तिः । तथा च पञ्चाभिविद्यासंस्कृतदेहेभ्य इव
चरणरेणुसंस्कृतदेहेभ्यः आत्यन्तिक्या भक्त्या तुरीयं पुरुषार्थं स्वयं प्रयच्छतीत्युक्तम् ।
तुरीयं पुरुषार्थं स्वयमुक्तं प्रपञ्चयामासुः आनन्देत्यादिना ।
'आनन्दमयतानन्दसन्दोहो यत्प्रवेशतः ।
आनन्दरूपे भवति स वै श्रीवल्लभः प्रभुः ॥ ३ ॥
यद् येभ्यः उक्तगुरुपसत्यादिसुखद्वाराऽऽनन्दमयता जीवानां भवति 'आनन्दरूपे प्रवेशतः
आनन्दस सन्दोहः समूहो भवति जीवीयसच्चिदानन्देष्वानन्दरूपे भवति स श्रीवल्लभः प्रभुः
समर्थ इत्यर्थः ।
प्रभु साकारव्यापकं निरूप्य तद्रूपं निरूपयाम्बभूवुः सिद्धिवेत्यादिना ।
सिद्धिदा यादृशी प्रोक्ता जीवानां सेवना कृता ।
तादृशीं स्वीयशिक्षार्थं दर्शयामास वाक्पतिः ॥ ४ ॥
सिद्धिदा एकादशपञ्चदशाध्याये प्रोक्ता । न चैकोनत्रिंशाध्यायोक्तेति कुतो नोक्तमिति
शङ्क्यम् । भाष्ये गोपाळतापनीयश्रुतिप्रोल्लेखा 'द्भक्तिरस्य भजनमि'ति श्रुत्युक्तां मुख्यां ग्रहीतुं सिद्धिदे-
१. उत्पद्यते । २. आचार्येभ्यः ।

परिशिष्टम्। १५
ह्याद्युक्तेः । सा पश्चान्मानसिकसाधनत्वादुक्तव्येदानीं संसारदुःखनिवृत्तिब्रह्मबोधनमानसीसेवारूप-
सिद्धिदा सिद्धान्तमुक्तावल्यां यादृशी प्रोक्ता तस्याः साधनभूतायाः कायिकीत्वात् तावत्तद्विषयीभूतं
प्रतिमामाहुः षड्गुणैरित्यादि ।
षड्गुणैः सहितो धर्मी कृष्णः सेव्यः परः प्रभुः ।
गुणाश्च भगवद्रूपाः रूपलीलाविभेदतः ॥ ५ ॥
षड्गुणैः सहितो धर्मीति । अत्र 'आनन्दादयः प्रधानस्ये'ति सूत्रम् । 'गोपवेशमभ्रामं तरुणं
कल्पद्रुमाश्रितं तदिह श्लोका भवन्ति सत्पुण्डरीकनयन'मित्यादिश्रुतिः । इयमस्मिन् सर्ववेदान्त-
प्रत्ययाधिकरणेस्ति, राजविद्याराजगुह्ययोगाध्याये 'ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन
पृथक्त्वेने'ति तथा 'बहुधा विश्वतोमुखमि'ति गीता । कृष्णः सदानन्दः परः पुरुषोक्षरात्परः प्रभुः
सर्वसामर्थ्यसहितः । 'सर्वसामर्थ्यसहित' इतिकृष्णाश्रयात् । गुणाश्च पूर्णानन्दैश्वर्यवीर्यादयः । भगव-
द्रूपा इति । सेव्या इत्यन्वयः । 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दिति सूत्रम् । 'गोपवेश'मित्यादिश्रुतिः । 'सत्यं
ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'सत्यं ज्ञानमनन्तमानन्दं ब्रह्म' 'अरसं सर्वरसो निर्गुणः सर्वशक्ति'रिति श्रुतयः । शक्तयो
हि पूर्णानन्दैश्वर्यवीर्ययशः श्रीज्ञानवैराग्याण्यपि । 'निर्गुणं गुणभोक्तृ चे'ति 'ज्योतिषामपि तज्ज्योति'रिति
'सर्वतः पाणिपादं तत्', इति 'सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं'मिति, 'सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जित'मिति,
'निर्गुणं गुणभोक्तृ चे'ति यथायोग्यं श्रुतिपदानुकूला गीता । रूपलीलाविभेदत इति तज्ज्ञात्वेत्यने-
नान््वयः । रूपाणि श्रीपञ्चकयुक्तगोवर्धनाधीशैश्वर्यरूपादिरूपाणि । लीलाः 'तदेजति तन्नैजति तद्दूरे
तद्वन्तिके' इत्यादिश्रुत्युक्ता निष्प्रतियोगिन्यः ।
सप्रतियोगिन्यो बाललीलाद्याः । तज्ज्ञात्वेत्यादि ।
तज्ज्ञात्वा सेवनाकार्येत्येवंरूपविभेदतः ।
सेवयामास वागीशो बहुरूपाणि वै हरेः ॥ ६ ॥
तद्रूप सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशाधिकरणोक्तरीत्या प्रथमपादमपीति ज्ञात्वा । किञ्च 'सर्वं खल्विदं
ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीते'तिश्रुत्या च ज्ञात्वा । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूपे'ति विश्वप्रदर्शनाध्याये
गीतया च ज्ञात्वा । सेवना कार्येति हेतोरेवं व

शिक्षायां हरिःॐ 'ॐशन्नो मित्रः शं वरुणः शन्नो मवत्वर्यमा । शन्न इन्द्रो बृहस्पतिः शन्नो
विष्णुरुरुक्रमः' । 'नमो ब्रह्मणे नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासी'ति ससमित्रादीनुक्त्वा नमो ब्रह्मणे
इत्येकत्वपूर्वकं वन्दनमकिरुक्ता । णिमिदा स्नेहने, मेद्यतीति मित्रः 'अमिचिमिदिशसिभ्यः क्रः' इति
क्रन् । प्रियते वृणोति वा, वृञ् वरणे, 'क्रूवृदारिभ्य उनन्' । इयर्ति अर्यमा, 'ऋतॄक्षनृपूषन्' इति
निपातितः अर्यमा सूर्यः साम वा । इन्दति 'ऋजेन्द्रे'त्यादिना रन् । बृहतां पतिः 'तद्बृहतो'रिति
सुदतत्लोपौ । विष्ऌ व्याप्तौ वेवेष्टि 'विषेः किषे'ति नुः । उरु क्रमो यस्य ।
एष्वेकस्य रूपलीलाविभेदतो ज्ञानमाहुः ।
गोवर्धनाधीशरूपं मूलरूपानुकारतः ।
शरणीयं च सेव्यं च भक्तिमार्गानुसारतः ॥ ७॥
मूलरूपं ब्रह्मरूपं देवरूपं तुरीयं तत्त्वं तदनुकरषतः अनुकूल्यधिकरणे 'सर्वोपि पदार्थस्तमेवानु-
करोति सूर्य रश्मय इव छाया पुरुषमिवेवं तुरीयं देवं गोवर्धनाधीशरूपमनुकरोती'ति तदनुकारः । कर्म-
ण्यपपदे घञ् । ततस्तसिल् । अत्र मूलरूपे सूत्रं 'पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि,' 'अदृश्यत्वादिगुणको
धर्मोक्ते'रिति । श्रुतिस्तावत् । 'यत्तददृश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं
सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा' इति । 'क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृत' इति 'यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोस्मि
लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः' इति गीता । शरणीयमिति । शरणमार्गो निबन्धे 'जगन्नाये
विट्ठलेशे श्रीरङ्गे वैङ्कटेऽथवा, यत्र पूजाप्रवाहः स्यात्तत्र तिष्ठेत तत्परः' इत्यत्र स्वाश्रयप्रकाशनद्वारा
स्थितिरूपः । तद्विषयीकार्यम् । सेव्यमिति व्याकृतमिदं पदम् । भक्तिमार्गो हृत्सवादिद्निरूपणे
वक्ष्यते तदनुसारस्तदनुसरणं तस्मात् ।
शब्दात्मको भगवान् निबन्धे भावनान्तरे चास्ति । प्रथमद्वितीयस्कन्धौ चरणौ, तृतीयचतुर्थौ
जङ्घे, ऊरू, श्रीहस्तः, स्तनभागौ, हृदयम्, शिरः वामश्रीहस्तः क्रमेण ।
अथ पीठकभावना । भगवतो भागवतस्य रूपं 'उत्क्षिप्तहस्तः पुरुषो भक्तमाकारयत्युते'ति
निबन्धादुक्ताकारणाश्रयो भगवान् रसमर्यादया भावनीयः । 'तस्माच्छ्रीकृष्णमार्गस्थ' इति वाक्यात् ।
[

वैजयन्तीं च मालाम्".
Wait, what verse mentions प्रवाल?
"ऋतुप्रवाल"? Look at the first character:
It has a loop on the left, horizontal line:
Wait, is it 'ऋ'? 'ऋ' in this font: look at 'ऋ' anywhere?
Look at the character:
It has: a loop at bottom left, vertical, top bar... wait, is it 'ऋ'?
Wait! Look at "ऋतुप्रवाल": does the verse say "ऋतुप्रवाल"?
In Gopala Tapani Upanishad / Krishna description:
"पञ्चभूतात्मिका वैजयन्ती", "प्रवाल..."
Wait, what about Bhagavata?
Wait, look at the word:
भ (bha) with ū-mātrā? 'भूतप्रवालश्लोकोक्ता'?
Let's look at the letter:
Is it 'ऋ' or 'भू'?
Look at 'भू' in 'भुवो' in L13: "सखि भुवो"! The 'भू' in 'भुवो' is 'भु' (short u).
In L10, the letter has a loop on the left, goes down, then right... wait, that's 'ऋ'!
Wait, does 'ऋ' have that shape?
Let's compare with 'ऋ' in Devanagari fonts of Nirnaya Sagar Press:
'ऋ' has a left part like 'त्र' or reverse, with a curl.
Wait, let's look

१८ परिशिष्टम् ।
नवनीतचौर्यं शक्यतावच्छेदकं नवनीतचौर्यविशिष्टनवनीतचोरे शक्तिः । यद्यप्यष्टमी तिथिः रोहिणी-
नक्षत्रं वृषराशिरिति न नवनीतचोरपदप्रवृत्तिनिमित्तं नवनीतचौर्यं, तथापि धनुष्कृतेर्नवनीतचौर्यं
शक्यतावच्छेदकं बोध्यम् । सर्वकर्मकर्तृत्वमष्टमीतिथिजातस्य भवतीति चौरकर्मकर्तृत्वमपीति वा,
अत एवैकादशसुबोधिन्यां 'मूर्त्यामिमतया खये'त्यस्य प्रकारसहस्रमध्ये नवनीतचौर्यादिरूपेषु स्वभावो
नियामक इति । प्रसिद्धं तु नवनीतप्रियजित्वं शक्यतावच्छेदकम् । एवं चोत्सवाध्याये ऐश्वर्य-
निरूपके या बाललीला तया नवमेध्याये ज्ञाननिरूपके नवनीतादिचौर्यं तेन च प्रमाणप्रकरणीयाः सर्वा
लीलाः प्रसिद्धाः श्रीनवनीतप्रियजितीत्युक्तम्, 'जानीत परमं तत्त्वं यशोदोत्सङ्गललित'मिति भाष्यात् ।
ननु मूलरूपानुकारत एव सेव्यो मुख्यत्वादित्याकाङ्क्षायामाहुः प्रतिविधानम् । स सेव्य इत्यादि ।
भवेदेतदेवं यदि धर्मित्वेनैव भक्तिविषयः स्यात्किन्तु ऐश्वर्यादिरूपा धर्मा अपि नवनीतचौर्यादि-
रूपैस्तस्य मूलरूपस्य प्रभावः प्रकृष्टो भावो धर्मस्तस्माद्धेतोः स नवनीतचोररूप ऐश्वर्यधर्मोपि
सेव्यः । अन्यथा 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दित्यत्र निरूपितो भगवतो धर्माभेदो माहात्म्यं जीवा-
त्म्यैक्यं च ज्ञापयन् स्नेहमात्रपर्यवसायी स्यात्, एवं तु स्नेहेन धर्मानुवृत्त्याप्यसेवापर्यवसायीति सिद्धा-
न्तमुक्तावलीस्थ'कृष्णसेवा सदा कार्ये'ति वाक्यानुगुण्यमेव गुणः । कृष्णो भगवान् । भगवानिव भगा
अपि सेव्या इति । अन्यथा युगलगीते 'कृष्णे वनं यात'इत्युक्ते सति तल्लीलाः प्रगायन्त्य इति
वक्तव्ये 'कृष्णलीलाः प्रगायन्त्य' इत्युक्तौ कृष्णपदं व्यर्थं सत् किंचिज्ज्ञापयति कृष्ण इव कृष्णलीला इति
सतिप्रयोजनको ग्रन्थः स्यात् । भगा लीलावत् । धर्मी त्वरसः, सर्वरसोयं त्वैश्वर्यधर्मोद्भुतरसः ।
ऐश्वर्यलक्षणम् । ईश्वरस्य भाव ऐश्वर्यमित्यत्र प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारस्य महात्मन ईश्वरेण
सह भेदसम्बन्धस्याव्युत्पन्नत्वेनालौकिकविषय एव युत्तयगोचरेऽभेदसंसर्ग आस्थीयते, 'प्रकाशाश्र-
यवद्वा तेजस्त्वा'दिति सूत्रभाष्योक्तरीत्या । आस्थिते च प्रकृतिप्रत्ययार्थाभेदे ऐश्वर्यमालम्बनविभावः ।
तद्गुणातिशया नवनीतचौर्यादय उद्दीपनविभावाः । स्तवकीर्तनाश्रुपातादयोऽनुभावाः । तनुजवित्त-
जसेवामाहात्म्यज्ञानवैराग्यगतिधृतिहर्ष्यादयो व्यभिचारिभावाः । देवादिषयियो विस्मयः स्थायिभावः ।
अत्राधिकारिणो राजसा नराः, 'मल्लानामशनि'रित्यत्र सुबोधिन्यां स्पष्टम् । वात्सल्यरसो धर्मी
इत्येवमुक्तं वात्सल्यरसो वा । अथ परिमाणम् । वैश्वानराधिकरणे गोवर्धनाधीशरूपं मूलरूपानु-
कारत इति तरुणमिति गोपालतापनीयश्रुत्युक्तस्वरूपणकारः स्पष्ट एव नो प्रोच्यते । तत्रापि 'शुक्लिस-
हस्तः पुरुषो भक्तमाकारयत्युते'ति भागवतार्थनिबन्धोक्तः श्रीमदाचार्यभावित्वात् । स चातिसरसरूपे
यद्वा पुरुषोत्तमयोगाध्याये 'स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारते'ति गीता । अत्र गीतायां सर्वभावेन
मां भजतीत्यनेन । पूर्वा....भगवद्धर्मधर्मितनुभावरूपमत्र नवरत्नसन्निवेशो परिवृढाह्रह्रटीकायाम् ।
ऐश्वर्यरूपं तु बाललीलापदसमभिव्याहाराच्च तरुणमिति प्रादेशमात्रं प्रोच्यते । तथा च तत्रैव भाष्यम् ।
'शब्दादिभ्योन्तःप्रतिष्ठाना'दित्यादिसूत्रे विरुद्धधर्माणां तत्तद्धर्मापत्तिरित्यैश्वर्यमेव भगवतो वर्णितमिति
'आमनन्ति चैन'मिति सूत्रे तस्मात्प्रादेशमात्रो व्यापक इति वैश्वानरो भगवानवेति सिद्धमिति च ।
तस्मात्प्रादेशमात्रो व्यापक इति भाष्ये व्यापकत्वांशे 'आनन्दादयः प्रधानस्य' इति सूत्रे लीलापदार्थास्तु
ब्रह्मधर्मत्वेन व्यापका उच्यन्ते । व्यापकस्य धर्मिणो अनागन्तुकधर्मस्य व्यापकत्वनियमादिति भाष्यम् ।
तेन ऐश्वर्यादीनां ऐश्वर्यादय एवं तेषामपीति न भावनीयं पूर्वसूत्रे प्रतिषेधात् । गुणप्रकरणनिबन्धे ।
ऐश्वर्यादिलक्षणानि । कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुं समर्थ ईश्वरः । 'येनैतावत्कृतं सर्वं स कृष्णो
भगवान्परः । इति दर्शयितुं षष्ठिरध्यायैः बहुजाड्यगा'विति बहुणप्रयोजनं देवकीवसुदेवादीनामन्त-
2376

र्बहिरानन्ददानं ज्ञानादिना पुत्रादिभ्यश्चातस्तादृशानामन्तर्बहिर्ज्ञानं पुत्रादिभ्य आनन्दान् यः प्रयच्छति ।
स ईश्वरः स एवैश्वर्यम् वेणुगीते च ‘ईश्वरः पूज्यते लोके मूढैरपि यदा तदा । निरुपाधिकमैश्वर्यं
वर्णयन्ति मनीषिणः’ इति ‘धन्याः स्म मूढमतय’ इत्यस्य सुबोधिन्यां, तथा अन्यान्यपि ।
बाललीलायां स्पष्टं तु झुत्सवाध्याये आनन्ददानं स्वेन पुत्रेण बहिरानन्ददानमैश्वर्यकार्यम् ।
तथा ग्रामीणानां मूढानां पूजनं चोत्सवाध्यायनिरूपितबालकस्य श्रीनवनीतरायजितः स्मर्यते ।
तद्रूपे साकारव्यापकत्वमग्रे शृङ्गारस्वरूपे वर्णियष्यते । परं धर्मिणि अतो धर्मे ऐश्वर्यरूपे ।
अत्रैवं भक्त्या प्रकटे सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणोक्तरीत्या सर्वे धर्मा उपसंहर्तव्याः । तेन धर्मी
न निर्धर्मकः नापि भिन्नो निरोधं कुरुत इति सिद्धम् । अत्र अन्यथाकर्तुं समर्थत्वं ज्ञ

अन्यच्च मथुरां गत्वा वीर्यरूपेण भक्ताधिमर्दनं कृत्वा सान्दीपिनिगुरुं गोपिकाश्च पुत्रद्वारा अमर-
गीतोक्तज्ञानद्वारा च सान्त्वयित्वा पुनर्मथुरां गत इत्यर्थः । तत्रापि वीर्यरूपेण भक्ताधिमर्द्दनातिरिक्त-
लीलाकरणाद्वीर्यरूपेण मथुरां गत्वेत्यादि सङ्गतं न भवति यद्यपि तथापि 'ह्येकं रूपं रसात्पृथ'गिति
नैयायिकानां सामानाधिकरण्येन रूपे गुणे एकत्वसङ्ख्यया तथा पृथक्त्वरूपो गुणो यथा तथा वैराग्यादिना
भक्ताधिमर्द्दनातिरिक्तं सर्वमुपपद्यताम् । वीर्यलक्षणम् । 'वीर्यं मे दुश्चरं तप' इति वाक्यात्तपः ।
तद्विविधम् । 'बुद्धिवीर्यं क्रियावीर्यं क्रिया च द्विविधा मते'त्यस्यां कारिकायां बुद्धिवीर्यं बुद्धिरूप-
तत्त्वान्तरकृतिः सा सुभद्राप्रसङ्गे लोकदोषेण सर्वदा कन्यात्वेनैव स्थितेरुक्तत्वादुत्पन्नायाः सुभद्राया-
श्चौर्यायार्जुनाय दान

यशोरूपेणेति ।
यशोरूपेण भक्तातिं हृतवान्स्वप्रयासतः ।
सर्वशक्तियुतः प्रेम्णा स सेव्यो विठ्ठलेश्वरः ॥ १० ॥
अश्नुते अश् भोजने, अशेर्देवने युट् चेत्यसुन् यशः । पूर्वोक्तप्रकारेण भक्तानामिच्छातो यशोरूपेण
प्रकटो भवति । यशोरूपेण प्रेम्णो ज्ञापकविरहात्मकशब्दात्मकस्य योजनेन सात्त्विकभगवद्भक्तानामार्त्तिः
गीतोक्ताधिकाररूपा 'चतुर्विधा भजन्ते मा'मिति फलप्रकरणीयद्वितीयाध्यायोक्ता । तस्य यशोनिरूपकत्वात्
तृतीयेऽध्याय्येपि । तत्र च भक्तानामवस्थाद्वये द्वितीयावस्थानुपचिते विरहानुभवो अतो भक्तानामार्त्तिः ।
तामार्त्तिं स्वप्रयासतः स्वस्य प्रेम्णा ज्ञापक इत्यायुक्तः प्रयासः प्रयत्नः प्रमेयबलं ततः सर्वासु शक्तिषु
व्रजवनितासु हृदि युतो मिश्रितः । विरहे आन्तरत्वाद्धिठ्ठलेश्वरस्य । तादृशः सन्नार्त्तिं हृतवान् । 'आन्तरं तु
परं फल'मिति सुबोधिन्याः परत्वावच्छिन्ने फले ये विविधा भावा उत्पद्यन्ते न ते सङ्गमे इति । एतज्ज्ञा-
पितं नयनमुद्रणेन विरहेन्तर्भावे ज्ञानाभावात् । अतोत्र संयुक्तो रतिपतिः वियुक्तस्त्वग्निरूप इति । स
विठ्ठलेश्वरः प्रेम्णा हर्षभावेन सेव्यः । 'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः भावः प्रोक्त',
इति काव्यप्रकाशात् । अत्र विठ्ठलेश्वरत्वं शक्यतावच्छेदकम् । अत्र यशोरूपविठ्ठलेश्वर आलम्बनं मन्दि-
रोत्सवादिकमुद्दीपनम् । हर्षकारणत्वात् । अश्रुपातादयोऽनुभावाः हर्षकार्यत्वात् । वैराग्यतनुवित्तज-
सेवादिसञ्चारिभावाः । हर्षः स्थायी भावः । विस्तारिकायां हर्षस्योत्सवादिभिरुत्पत्तिकथनात् ।
उद्दीपनेपि ह्युत्सवादिकमुपात्तम् । प्रेम्णः सञ्चारिणोस्य हर्षस्य स्थायिभावत्वं शान्तरसे निर्वेदवत् ।
अस्य दुःखात्मकस्यापि सुखरूपत्वं रसस्यापरिमितलोकोत्तरानन्दरूपत्वेन तदन्तर्गतदुःखस्यापि सुख-
रूपत्वम् । नखक्षतकृतदुःखस्येव अत्र प्रेमपदमावृत्तं तच्च स्वाश्रयानन्दे लाक्षणिकम् । अतोत्र प्रेमपदेन
हर्षो रसः । श्रीकृष्णगोपिकाप्रौढेत्यादिना वक्ष्यते । वैश्वानराधिकरणोक्तं प्रादेशमात्रं परिमाणम् ।
निबन्धे लौकिकालौकिककर्तृत्वम् । वेणुगीते यशोलक्षणम् । 'समपादाम्बुजं सूक्ष्मं कटिलग्नं भुजद्वयम् ।
किरीटिनं लसच्छङ्खं विठ्ठलेशमहं भज' इति शङ्खचूडहननेन स वैराग्ययुतः शङ्खयुतः । मूलरूपनिष्ठं
वैराग्यं अपि यशोरूपेपि प्रत्येति । एकं रूपमितिवत् । पीठं तु सर्वात्मभाववद्भक्तहृदयम् । निर्गुणे
भगवद्रूपे मूढानां सात्त्विकभगवद्भक्तानां प्रत्यक्षासक्तिवारणं विधाय ज्ञानभक्त्यात्मकं स्वधर्मं तेषु
योजयित्वा तज्ज्ञापकविरहात्मकं शब्दात्मकं च योजयित्वा मनसो निवेशनं यत्तत्करणत्वं यशस्त्वं
अष्टाविंशतितत्त्वसम्मित नाभि यशसीत्यादिगुणप्रकरणे श्रुतिगीताध्याये कारिकासु लक्षणं वेणुगीती-
यलक्षणसंमेलनेन । तदुक्तं वेणुगीते । 'यशो यदि विमूढाना प्रत्यक्षासक्तिवारणात् । स्वधर्मं
योजयेत्तेषु तदा भवति नान्यथे'ति । अत्र प्रयोगः । ब्रह्म यशसा, मूढानां भक्तानां प्रत्यक्षासक्तिवार-
णज्ञानभक्तियोजनोभयद्वारा निर्गुणे भगवद्रूपे मनोनिवेशनं कारयतीति । 'यशः कीर्तिः समाज्ञा च
स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुति'रित्यमरः । आधारोत्कर्षाधायकगुणवर्णनं स्तुतिः । एतदेवाधारोत्कर्षाधायकस-
र्वजनाह्लादकगुणवत्त्वम् । गुणवद्गुणवर्णनम् तत्त्वं स्तुतित्वं यशस्त्वमपि । विदा ज्ञानेन ठान् शून्यान्
लालयत्युल्लासयति यः स्वयं स विठ्ठलः कथ्यते बुधैः स ईश्वरो विठ्ठलेश्वरः पुष्टिरूपमिदम् । शङ्खचक्र-
गदापद्मश्रिया जुष्टमिति मर्यादारूपम् ।
विरह इत्यादि ।
विरहे भावितप्रेम्णा प्रियया द्वारिकास्थितः ।
मार्गंतोङ्गीकृतः सेव्यः श्रियया द्वारिकेश्वरः ॥ ११ ॥
१-निर्गताः प्रकृतिगुणा यस्मात् । निस्सङ्गीत्याशये । २. भिवा वा इति पाठः ।

" (He is jñānavān because of having kṣamā)
"भृगुपाख्याने कृष्णवज् ज्ञानोत्कर्षवान्" (Like Krishna in the Bhrigu episode, He has jñānotkarṣa because of...)
Because of what?
In line 34: "...त्त्वाद् भृगुपाख्याने कृष्णवज् ज्ञानोत्कर्षवान् क्षमा..."
Wait! What happened in Bhrigu's story?
Bhrigu kicked Vishnu/Krishna in the chest!
Vishnu did not get angry, he showed kṣamā (forgiveness)!
Did he show "क्षमा"? Yes!
Did someone show "अपरावृत्ति" or "परावृत्ति"?
Wait, could the word be:
"क्षमापरा..." wait, what if it's "क्षमापराध"? No, the ending is "-परावृत्तिलिङ्गेन" and "-परावृत्तेः"!
Wait, what is before "-परावृत्ति"?
Is it "क्षमा"? Why would it be "क्षमावपरावृत्ति"?
Wait! Could it be "क्षमापरावृत्ति"?
Wait, look at line 33:
क्ष - म - ा - then what is that letter?
Wait! Is it 'प'?
Let's look really closely at that glyph:
Wait, is it "क्षमापरावृत्ति"?
Let's look at the letters:
क्ष - म - ा - प

).
What chapter is "यः ससहायन"?
Wait! In SB 10.25 (Govardhana-dharana)?
SB 10.25 has Govardhana-dharana!
Wait, in SB 10.26, 10.27 (Indra-stuti)?
In SB 10.35 (Yugala-gita)?
Wait, what is "द्वाविंशे" and "त्रयोविंशे" and "चतुर्विंशाध्याये"?
Look at line 14:
"चतुर्विंशाध्याये कृतापराधेपीन्द्रे प्रसादान्मदत्याजनं लिङ्गं तेन दोषदूरीकरणरूपा लीला तया हेतुभूतया लीलया कृत्वा द्वाविंशोक्तायामेकं रूपमिति..."
Wait! "चतुर्विंशाध्याये" = In the 24th chapter!
Then what is "द्वाविंश"? The 22nd chapter!
Wait, 22nd chapter of 10th canto is Vastra-harana!
23rd chapter is Vipra-patni-prasadana ("यः ससहायन" - wait, verse in 23rd chapter: "यः ससहायनो चरद् गाः"? No, SB 10.23.22: "यः सप्रजं त्रिककुभं..." or something?)
Wait

भावितो दैन्येनोत्पादितो हरिः शौरिः स्त्रीभावान् शृङ्गारभावान् हेलालीलादिहावजनकान् मोह-
यन् तेषां वैचित्यं कुर्वाणो हि कामरूपेण साक्षान्मन्मथमन्मथरूपेण कामाधिदैविकरूपेण स्त्रीनिरूपके
श्रीप्राधान्येनावतीर्ण एकोनत्रिंशाध्याये यः स एव धर्मिनिरूपके त्रिंशाध्याये 'तत्रातिशुशुभे ताभिर्भग-
वान्' इति वाक्ये श्रीलक्ष्णाञ्च्छ्रीरूप एव मूलरूपेणानन्दरूपेण त्रिंशाध्याये 'योगेश्वरेण कृष्णेने'ति
कृष्णपदानन्दं मोहयन्नित्येवमवतीर्णो धर्मी सेव्यो न सन्देह इत्यर्थः । 'अपि संराधने प्रत्यक्षानु-
मानाभ्या'मिति व्याससूत्रात् । 'यतो वाच' इत्यस्या उत्तरार्धे 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' 'इति श्रुतेः' ।
अन्यथा शोक एवावतिष्ठेदेति भावः । मदनं मोहयन्निति त्रिंशाध्यायसन्दर्भीयमिति मदनमोहनजित्त्वं
शक्यतावच्छेदकं न तु स्त्रीभावमोहनजित्त्वम् स्त्रीभावान्मोहयन्नित्यस्य वाक्यस्यैकोनत्रिंशाध्याय-
सन्दर्भीयत्वात् । अत्र भाव उक्तकाव्यप्रकाशाद् रसो भवत्येव । श्रीमदनमोहनजिदालम्बनं
स्वामिनी च । उद्दीपनं मंदिरोद्यानादि अनुभावोश्रुपातादिः । संचारिणो वैराग्यादयस्त्रय-
स्त्रिंशत् । रतिः स्थायी भावः । परिमाणमत्रापि प्रादेशमात्रम् । त्रिभङ्ग इत्यत्राप्यनुवर्तनीयम् ।
तासां द्वयोः स्वामिन्योर्मध्य एकं स्वरूपं त्रिंशाध्याये वर्तत एव । गोकुलाधीशजित्पर्य्यं उभय-
स्वामिनीमध्यस्थस्वरूपो गुण उपसंहर्तव्यः । धर्मिलक्षणं तु साधनाध्यायद्वितीयचरणेस्त्येवोभयव्यपदेशा-
धिकरणेऽतस्तेपि विरुद्धाः सर्वे गुणा उपसंहार्याः । एकं रूपमितिषदपि ज्ञेयाः । सूत्रादिकं पूर्वोक्तम् ।
षट्सौत्सङ्गिकेषु स्वरूपेषु तेषु चान्यरूपेषु गुणोपसंहारैरनेकलीला अतिदिशन्ति स्म ।
एवमित्यादिना ।
एवंविधानेकलीलारूपैस्तद्भावभाविताः ।
सेव्येदेन्यथा तु स्यादपराधो न तत्फलम् ॥ १६ ॥
षट्सु स्वरूपेषु प्रथमं श्रीबालकृष्णजित्स्वरूपम्। एवंविधा एवमुक्तपरामर्शे ऐश्वर्यादिभ्यस्तत्कारण-
लिङ्गज्ञापिका लीला उक्तास्तत्परामर्शेन विधाः प्रकारा यासां ता अनेका लीला अर्थात्तत्सदृश्यो लीलाः
यथा प्रमाणप्रकरणेयोत्सवाध्यायप्रतिपाद्या ऐश्वर्यज्ञापकनन्दाद्युत्सवलीला तत्सदृशी प्रपञ्चविस्मृति-
पूर्वकभगवदासक्तिजनकत्वेन महापुरुषकर्तृत्वेन भवनाशकत्वेन च वीर्यलीला पूतनामारणलक्षणा ।
एवं यशःश्रीज्ञानवैराग्यधर्मिणां लिङ्गभूताः कारणभूता ज्ञापिकाश्च या लीलास्ताभी रूप्यन्ते क्रियन्ते
लिङ्ग्यन्ते ज्ञाप्यन्ते ये वीर्यादयस्तैरूपैः कृत्वा तासां मूर्तीनां भावैरुक्तै रससंयोगभावविस्मयभाव-
वीरहर्षस्तुतिज्ञानशृङ्गारभावैश्च भावित उद्वुद्धसंस्कारादिभिर्भावनास्मरणं तद्युक्तः यथायोग्यं पूर्वाक्ता
गोवर्धनाधीशादिमूर्तीः षडौत्सङ्गिकमूर्तीश्चान्यामूर्तीश्च सेबयेदित्याज्ञा विधिराज्ञा । अन्यथान्यैः प्रकारैः
सेवने तु “योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथाप्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे”ति
श्रुत्युक्त आत्मापहारलक्षणो दोषरूपोपराधः स्यान्न तु सेवाफलमित्यर्थः । तत्र उत्सङ्गे य कथ्यते स
औत्सङ्गिकः श्रीबालकृष्णजित् । शैषिकः प्रत्ययः । यशोलीला प्रसिद्धा शकटभञ्जने यशोनिरूपके सप्तमा-
ध्याये नात्र हि फलप्रकरणे । 'यशोरूपेण कृष्णोत्र प्रकटो बाललीलया । नवनीतादिचौर्येण स सेव्यस्त-
त्प्रभावतः' ॥ १ ॥ व्याख्यातम् ॥ गोविन्दजित्कृतभावनायामपि यशोलीला पूर्वोक्तान्रोरीकृता ।
शेषं यशो निरूपणवत् । षट्सौत्सङ्गिकेषु भावनायां भावना उदिताः । तथाहि श्रीनटवरजिति
यशोलीला तृणावर्तभङ्गरूपा सप्तमाध्याये यशोनिरूपके । 'यशोरूपेण कृष्णोत्र प्रकटो बाललीलया ।
नवनीतादिचौर्येण स सेव्यस्तत्प्रभावतः' । व्याकृत्तम् । श्रीनवनीतप्रियजित्तार्मे श्रीमदनमोहनजित्
श्रीबालकृष्णजिश्व स्त्रस्तत्र । 'मदनं कामरूपेण स्त्रीभावाद्भावितो हरिः । मोहयन्मूलरूपेणावतीर्णः

सेव्य एव सः' । निरूपितम् । अत्र जृम्भालीलेति भावनायां यशोनिरूपके सप्तमाध्यायेऽस्ति ।
'यशोरूपेण कृष्णोऽत्र प्रकटो बाललीलया । नवनीतादिचौर्येण स सेव्यस्तत्प्रभावतः' । अत्र
श्रीबालकृष्णजिति जृम्भालीला सत्त्वशुद्धिलीला च । जृम्भालीलाभावने 'यशोरूप' इत्यादिकारिका ।
सत्त्वशुद्धिलीलानाम् शौर्यादिलीला अष्टमाध्यायोक्ता श्रीरूपा । 'स्वश्रीनिरूपेण श्रीकृष्णः प्रकटो
बाललीलया । नवनीतादिचौर्येण स सेव्यस्तत्प्रभावतः' । श्रीनिरूपणे उक्तप्रायम् । गोकुलचन्द्र-
मोजितायें श्रीबालकृष्णजित्युदूखललीला प्रसिद्धा ज्ञानरूपा । 'एकदा भाण्डस्फोटेन रज्जूनयतयापि
हि । ब्रह्मत्वबोधनार्थं हि ज्ञानं कुर्वन् स सेव्य उ' । ज्ञाननिरूपणे पूर्वं स्फुटम् । श्रीमदन-
मोहनजिति नलकूबरमणिग्रीवोद्धारलीला प्रसिद्धा । 'दामोदरेण' 'परमविक्रमितातिवेपस्कन्धप्रवाल-
विटपा'वितिपदाभ्यां वीर्यरूपा । 'वीर्यरूपेण यमलार्जुनौ गत्वाधिमर्दनम् । कृत्वा च मोचितौ चैव
तद्रूपं सेव्यमेव च' । वीर्यनिरूपणे स्पष्टम् । भावनायामप्येवम् । बालस्यात्र मदनमोहनक्रीडानुकरणं
न मदनमोहनत्वम् । इति तद्रूपनिरूपणम् ।
त्रिषु साकारव्यापकं तद्रूपं च निरूप्य तत्र स्थितं निरूपयितुं यद्यपि तत्र स्थिता अन्येप्यङ्गु-
ष्ठादिरसाः पूर्वमुक्तास्तथापि शृङ्गाररसेनेवान्ये रसतां भजन्त इत्यावश्यकमन्येषु रसेषु रसताजनकं
शृङ्गारमङ्गीकुर्वन्तः शृङ्गारेणाविहितभक्त्यात्मकेन यथा ब्रह्मत्वेन स्नेहः पुष्टौ भवति न तथाऽविहितेन
वात्सल्येन मत्या वा भवतीति गुरुभूताभिर्व्रजसीमन्तिनीभिराघृतम्, अक्षराभिन्नोऽक्षरे प्रतिष्ठित इति
अदृश्यत्वाधिकरणेऽक्षरस्यापि ब्रह्मत्वं पुरुषस्यापि तयोः परापरभावः अभेदश्च, एतादृश एव हि ब्रह्मवाद
इति भाष्यात्तादृशं शृङ्गारं निरूपयांबभूवुः प्रतिज्ञापूर्वकं मङ्गलाचरणपूर्वकं चाज्ञानां गीताद्यविदुषां
खविभ्रसम्भवात् शृङ्गारस्वरूपम् । कन्दर्पेत्यादि ।
कन्दर्पकोटिलावण्यं नत्वा गोपीजनप्रियम् ।
शृङ्गाररसरूपं हि यादृक् तादृङ् निरूप्यते ॥ १ ॥
ननु पुरःस्फूर्तिकं ब्रह्मत्वं तत्र स्थितं रूपं न त्यक्तुं योग्यमतः कुतः शृङ्गाराङ्गीकार इति
चेच्छृणु । ब्रह्मत्वं सत्त्यादिरूपं शृङ्गारे पर्यवस्यति, श्रीभागवतमते सत्यं परं धीमहीति ब्रह्मणि
वेदार्थविस्तारकसति साधौ सत्यपदप्रयोगात्सत्यं लक्ष्मीस्तथा एकादशे 'आसीज्ज्ञानमयो ह्यर्थ एक-
मेवाविकल्पित'मिति ज्ञानं ब्रह्म तथाऽशने सङ्कर्षणः शेषस्वरूपोऽनन्त इत्यर्थ उक्त एता.......वत्त्वं
ब्रह्मवादत्वं........द्वितीय....धन....नित्यस्य लीलावादे । ननु शृङ्गारः कामस्तुतीयशास्त्रप्रतिपाद्यः कथं
तुरीयरूपे तुरीयशास्त्रप्रतिपाद्ये कामपुरुषार्थ इति चेन्न 'भगवान्नेव हि फलं' सायुज्यं मोक्ष आन-
न्दोऽमृतमिति पर्यायाः । सायुज्यं च युनक्तीति युक् सह युक् सयुक् सयुजो भावः सायुज्यम् ।
'सायुज्यं कृष्णदेवेन शीघ्रमेव ध्रुवं फल'मिति निबन्धात् । 'भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिषु
अलौकिकसामर्थ्यं च' पुष्टौ फलम्, तत्र वास्तविकाणुत्वविशिष्टानामकरात्मकानां जीवानां ब्रह्मणि
योगस्तूष्णीभूतानन्दपदवाच्यत्वमपि सायुज्यपदवाच्यस्वेति कोप्यानन्द इति संशये गीता प्रवर्तते
'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यह'मिति मर्यादामार्गीयमोक्षे मर्यादिकं गर्भाधानमवसीयत
इत्येवम् । अत एव 'सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जित'मिति क्षेत्रक्षेत्रज्ञाध्याय एव ब्रह्मस्वरूपम् ।
पुष्टिमार्गीयफलयोस्तु 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इति श्रुत्या स्फुट एवानन्दो रसात्मेति द्वादशाध्याये
१. रसो वै स इति श्रुत्या च सिद्धम् ।
४ परि० 2383

'तं गोरजश्छुरितकुन्तले'त्यत्र धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णां धर्मादिसहितानामेव मोक्ष इत्येकवाक्यतेति
शृङ्गाररसो निरूपित इति च सुबोधिनीटिप्पण्यां स्फुटेयं 'अतः शृङ्गारस्वरूपं निरूप्यत' इति
प्रतिज्ञा । श्रुतिरूपाणां व्रजसीमन्तिनीनामत्र शृङ्गार एव मनोरथान्तप्राप्तेः 'मनोरथान्तं श्रुतयो यया
ययु'रिति वाक्यात् । आनन्दमात्रं पुराविदामिदं रूपमत एव वेणुगीतसुबोधिन्यां 'कृष्णं निरीक्ष्ये'त्यत्र
'तत्क्वणितवेणुविचित्रगीत'मित्यस्य व्याख्याने गीतं शृङ्गारान्तर्गतमिति विचित्रमिति विशेषणेन
शृङ्गार एव सर्वरसा इति नाट्यशास्त्रसिद्धान्त इति विचित्रमद्भुतरसवत् । किञ्च अन्यस्य रसत्वमेव
न मन्यन्ते यथा महान्तः सुवर्णाभरणान्येवोपकरणानि कुर्वन्तीति सुबोधिन्यां भावनोक्ताः सर्वत्र
शृङ्गारभावना । तया हि
श्रीगोवर्धनाधीशेषु भक्तमनोरथेन तामसप्रकरणीयफलप्रकरणोक्तपूर्णानन्दैश्वर्यादयः प्रधाने
भावेल्लिमाः 'उत्क्षिप्तहस्तः पुरुषो भक्तमाकारयत्युते'ति भक्तमनोरथपूरकं रूपमालम्बनविभावः शृङ्गारे
शान्तरसे च । ननु कुतः शृङ्गार इति बृहदारण्यके ज्योतिर्ब्राह्मणे तद्भाष्येऽसौ'तदात्मकाममाप्तकाममका-
मयरूपं तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरमेवमेवायँशारीर आत्मा
प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तर'मिति अत्र प्रियस्त्रीदृष्टान्तशारीरात्मप्राज्ञरूपजीव-
दार्ष्टान्तिकयोर्दर्शनात् । इदं प्रथमाध्यायतृतीयपादान्ते 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेने'त्यधिकरण उक्तम् ।
आचार्यमार्गे तु अन्यत्सर्वं भक्तमनोरथहेतुकं भक्तिरसरूपम् । तत्रालम्बनमुक्तम् । उद्दीपनविभावस्त-
च्छेष्टा, अनुभावः भगवता समं संलापादिः, स च भगवच्छय्यादिरूपशेषः पीठस्थः यद्यपि चतुर्भिर्व्यूहै-
रेकोत्रालम्बनविभावस्तथापि रामः........पि कृष्णावतारे स दृष्टः अनिष्टशङ्कायाः रसान्तःपातिनो
व्यभिचारिभावाः हरिदासनिष्ठाः नृसिंहोऽक्षरावतारः योऽदृश्यत्वाद्यधिकरणे पुरुषोत्तमाधिकरणं
तत्रोक्ताभिन्नाक्षरचरणारविन्दौ मुक्तभक्तौ मयूरो, मुक्तजीवः शुकश्च भक्तमुक्तौ त्रयोपि व्रजभक्तानां
पुंभावगताः । मेषश्चेष्टारूपः कालः महिषी........क्षे उपवेदादि ऋग्रूपगोभ्यः............पश्चा'द्गजा गावो
महिष्यश्चे'त्यत्र कीर्तनाद् द्वितीयः शेषश्च, भावनीया गावः ऋचः शङ्खश्चेद्यमुनाजित्तयान्तःकरणीया इति ।
श्रीनवनीतप्रियजित्सु गुप्तरसप्रकारो बालभाव एव । निरावृतस्वरूपं रसाधायकमिति
कटिवस्त्राणि नो धारणीयानि । वासुदेवव्यूहकार्यस्य मनोरथान्तदान आवश्यकत्वात् । 'जानीत
परमं तत्त्वं यशोदोत्सङ्गलालितम् । तदन्यदिति ये प्राहुरासुरांस्तानहो बुधा' इत्यादि ।
श्रीमथुरेशजित्सु भुजाचतुष्टयं स्वानन्ददानं वासुदेवव्यूहस्य सायुज्यदातुः सत्त्वात्तत्क्रीडा
पूर्वोक्तश्च व्यूहस्तत्सहिता गोपीजनानां भक्तस्वं.............................................गोचारणं कृत्वा
व्रजे यदागच्छति तदा भक्तानां स्वमुखामृतपानं कारयति यत्तत् । द्वितीया स्वानन्ददाने प्रति-
बन्धनिवारणं विरहजतापसोपशमनम् । तृतीया स्वसेवाकारणं मार्गे सन्ध्याभोगस्य स्वीकरणम् ।
चतुर्थी आधिदैविकभावस्य परम्परोद्बोधनं वने चतुर्दशरसानां या लीला कृता सा, प्रत्येकरसानां
स्थायिभावान् प्रकटीकृत्य व्रजभक्तासुद्बोधितेति ।
श्रीमद्विठ्ठलनाथजित्सु तामसप्रकरणीयफलप्रकरणद्वितीयाध्याय्योक्तलीला प्रसिद्धा तत्र वीर्योक्ति
मोक्षप्रसङ्गाद्वासुदेवप्रसङ्गात् वासुदेवचरित्रं बोध्यम् ।
श्रीद्वारकानाथजित्सु
'भूवह्नीसंज्ञ्यादौ सहचरि निकोरे वर्जयित्वा स्वकीयाम्
पश्चादागत्य तूष्णीमय नयनयुगं सन्प्रियाया निमील्य ।
2384