अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

श्रीकृष्णाय नमः ।
श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः ।
श्रीमदाचार्यचरणकमलेभ्यो नमः ।
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् ।
भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् ।
अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
प्रथमः पादः ।
समन्वयेनाविरोधात् साधनैर्ब्रह्मविद् यदि ।
तस्याग्रिमव्यवस्था या सा चतुर्थे विविच्यते ॥ १ ॥
जीवतो म्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च ।
भाष्यप्रकाशः ।
अथ चतुर्थाध्यायं विवरिषवो यथा पूर्वाध्यायत्रयारम्भे कारिकाभिरध्यायार्थः पादार्थश्च
सङ्गृहीतः, तथात्राध्यायार्थं पादार्थांश्च सङ्गृह्णानाः पूर्वाध्यायसङ्गतिं निरूपणप्रकारं च बोधयितुं
पूर्वाध्यायार्थान् स्मारयन्तः प्रस्तुताध्यायार्थं सार्धेनाहुः समन्वयेनेत्यादि । श्रुतीनां पर-
स्पराविरोधाद् यो ब्रह्मणि सम्यगबाधितोन्वयः सम्यग्बोध

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यंतरण है:

२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ४ पा० १ अ० १ सू० १.
अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव, न चान्यथा ॥ २ ॥
तामसीं बुद्धिमश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् ।
वदन्ति शास्त्रनाशाय सद्भिः शोच्याश्च येऽनु तान् ॥ ३ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
प्रकाश्यते । तथा च यथा समन्वयाविरोधाभ्यामुपनिषद्वाक्यानामामास्त्वनिराकरणेन तेषां ब्रह्म-
ण्येव प्रमाणत्वम्, तेषु च ब्रह्मण एव प्रमेयत्वं व्यक्तीकृतम्, यथा च श्रुतीनां बोधकताप्राकारनि-
रूपणेनोपासनात्मकसाधनप्रकारनिर्णयाद् ब्रह्मवित्त्वं व्यक्तीकृतम्, तथात्रोपासनादिसाधनवतो
ब्रह्मविदोऽवस्थानिरूपणात् क्रमेण साक्षाच्च प्राप्यस्य ब्रह्मणः फलत्वमुपपत्तिपूर्वकं निरूप्यत इत्यर्थं
निरूपणप्रकारः, कार्यकारणभावोऽवसरश्च सङ्गतिरित्यर्थः ॥ १ ॥
पूर्वाध्याये यावज्जीवं ज्ञानानुकूलसाधनानुष्ठानरूपं जीवतो ब्रह्मविदः कार्यं निरूपितमिति
पुनरत्र तत्कथनस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायामाहुः अत इत्यादि । यतोऽयं सिद्धसाधनः,
न तु प्राप्तफलः, अत ईदृशेन प्रथमपादोक्तरीत्यैव कार्यम्, न तु तूष्णीं स्थेयम् । ‘तत्वेव
भयं विदुषोऽमन्वानसे’ति प्रतिबन्धबोधकश्रुतेः । अतः सिद्धज्ञानस्याप्येतत्कर्तव्यताबोधनमेव
प्रयोजनमित्यर्थः ॥ २ ॥
नन्वत्रान्ये ‘किं प्रजया करिष्याम’ इति श्रुत्या ‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यत’ इति गीतास्मृत्या च ब्रह्मविदः कार्यमात्रनिषेध-
मङ्गीकुर्वन्ति, तत्कथमत्र ब्रह्मविदः कार्यकरणशिक्षेत्याशङ्कायां तन्मतं दूषयितुमाहुः तामसी-
मित्यादि । ‘अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ
तामसी’ इति गीतोक्तलक्ष्णका सर्वार्थवैपरीत्यबोधिका भ्रान्ता बुद्धिस्तामसी । तामाश्रित्य ये
मूढा वैयासशास्त्रनाशाय सर्वविप्लवं सगुणब्रह्मविद्याविषयस्य ब्रह्मस्वरूपस्य वेदोक्तसाधन-
गुरूपदेशप्रभृतीनां मायिकत्वादिरूपं वदन्ति, ये च ताननु तदनुसारिणस्ते सद्भिः शोच्याः
पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्युक्तस्य कार्यकरणनिषेधस्य बहिरङ्गसाधनविषयतयान्तरङ्गतद्विषयत्वाभावादबोध-
रश्मिः ।
म्रियमाणस्य फलादिकानाम्, तृतीये क्रममुक्तिः फलं तदादिकानाम्, तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन
फलं तदादिकानां निष्कर्षणेत्यर्थः । समन्वयेति । प्रथमाध्यायस्यार्थः समन्वयः, अविरोधो द्वितीया-
ध्यायार्थः ताभ्याम् । अत्रेति । तुरीयेऽध्याये । तृतीयाध्यायोक्तोपासनादिसाधनवतः । अवसर
इति । शाब्दापरोक्षे भूयसामुपनिषद्भागानां तृतीयाध्यायसङ्गृहीतानां सन्दिग्धानां च साधननिरूपकाणां
वैय्यर्थ्यप्रसङ्गात् प्रतिबन्धकीभूतसाधनजिज्ञासानिवृत्तौ सत्यामवश्यवक्तव्यत्वमग्रिमावस्थाया इति पूर्वपाद-
योरस्य चावसर इत्यर्थः । साधनफलयोः कार्यकारणभावः सङ्गतिः स्पष्टा ॥ १ ॥ निरूपितमिति ।
सफलोपासनानां सफलभक्तीनां च निरूपणात्निरूपितम् । अयमिति । ब्रह्मवित् । तत्वेवेति । तत् वा
इव विदुषोऽमन्वानस्य भयमित्युक्त्या युक्तिभिरनुचिन्तनस्य मननत्वेन यदि साधनाध्यायेन ब्रह्मविदेव फली
स्यात् फलाध्यायं न वदेदित्यादियुक्तिभिरनुचिन्तनस्य तत्वावेव मन्वानस्य भयं प्रतिबन्धकम् । ‘उद्वेगः
प्रतिबन्धो वा भोगो वा स्यातु बाधक’मिति मयूरूपप्रतिबन्धकश्रुतेः । सिद्धज्ञानस्य साधकस्यैतत्कर्त-
व्यताबोधनं फलाध्यायोक्तकर्तव्यताबोधनम् ॥ २ ॥ मायिकत्वादीति । आदिना सगुणं कार्यं
स्वतन्त्रत्वानि । शोच्यत्वमाहुः पूर्वोक्तेति । अव्यवहितपूर्वाशङ्कान्योक्तश्रुतिस्मृत्युक्तस्येत्यर्थः । कार्य-
करणेति । कार्यकार्तृकिनिषेधस्य । अन्तरङ्गसाधनविषयत्वाभावाय ‘यस्त्वात्मरति’ श्लोकोत्तरश्लोकमाहुः
2120

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ६
ब्रह्मविद्गमनाभावः शतांशेनापि चेद् भवेत् ।
शास्त्रमेतद् वृथा जातं सर्वसूत्रविनाशतः ॥ ४ ॥
स्वाप्ययस्य च सम्पत्तेरत्र ब्रह्मगतिश्रुती ।
भाष्यप्रकाशः।
ग्रस्ता इत्यतः शोकविषयीकार्या एव, न तूपादेयवाक्याः । गीतायां 'यस्त्वात्मरति'रित्यादि-
वाक्यानन्तरं, 'तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुष'
इति तथा कर्मकरणावश्यकत्वकथनात् । अतः शिक्षाकथनमेवात्र युक्तम्, न तु साधननिरूपणस्य
प्रासङ्गिकत्वकथनम् । साधनसिद्धयनन्तरमपि कर्तव्यतया फलविषयकपरोक्षानुभवरूपतया चावा-
न्तरफलरूपत्वादित्यर्थः ॥ ३ ॥
नन्विदम्प्रयोजकम्, 'तस्य तावदेव चिर'मिति श्रुतेर्ब्रह्मज्ञानोत्तरं सद्योमुक्तेरेव श्रावणात्,
अतो ब्रह्मविदो न किञ्चित् कार्यम्, यत्पुनरत्रोक्तम्, तत्तु जघन्याधिकारिणां सगुणविद्यावतां
फलसिद्धयर्थम्, अत एवाग्रे द्वितीयतृतीययोरुत्क्रान्तिगमनादिविचारोपि युज्यते, तस्मान्नोक्तं
साधीय इत्यत आहुः ब्रह्मविदित्यादि । परब्रह्मविदो गमनाभावोऽर्चिरादिना क्रममुक्ति-
मार्गेण गमनस्य राहित्यं चेत्, शतांशेनापि प्रकारेण भवेत्, तदा एतत् तृतीयपादरूपं
शास्त्रम्, सर्वेषां 'अर्चिरादि'सूत्रमारम्य, 'विशेषं च दर्शयती'त्यन्तानां सूत्राणां विनाशात्तोऽ-
ब्रह्मप्राप्तिपरतया वैयर्थ्याद् वृथा जातम्, कार्यात्यये परप्राप्तेः साधनं विनापि सम्भवादिति॥४॥
नन्वत्र कोपपत्तिर्येनैषां सूत्रार्थानां परब्रह्मपरत्वं स्थाप्यत इत्यत आहुः स्वाप्ययस्येत्यादि ।
अत्र दहरविद्यारूपे ब्रह्मविद्व्रतिप्रकरणे स्वाप्ययस्य सुषुप्तेः सम्पत्तेर्ब्रह्मप्राप्तेश्च सम्बन्धिन्यौ ब्रह्म-
गतिश्रुती, 'अथ या एता हृदयस्य नाड्य' इत्यारम्य, 'तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवती'त्यन्ता,
'अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामती'त्यारम्य, 'शतं चैका च पुरुषस्य नाड्य' इति श्लोकान्ता च
ब्रह्मणि गमनबोधिके श्रुती पूर्वं वर्तेते । अतो भगवदुपन्धस्ते प्रजापतिवाक्येपि ते आदर्तव्ये ।
रश्मिः ।
गीतायामिति । शिक्षेति । कार्यकरणशिक्षाकथनम् । साधनेति । तृतीयाध्याये । प्रासङ्गिकत्वं
शाब्दापरोक्षोपपादने साधनानां स्मृतत्वात् । कर्तव्यतयेति । 'साधनानामसिद्धवदावृत्तिः कर्तव्ये'ति
सुबोधिन्याम् । फलेति । परोक्षानुभवः शाब्दानुभवः । अवान्तरेति । शाब्दापरोक्षं परमफलम् ॥३॥
अन्नोक्तमिति । पूर्वकारिकयोरुक्तम् । द्वितीयेति । अध्याययोः। 'उत्क्रान्तिगत्यागती'त्यादिसूत्रैर्द्वितीये ।
'तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहती'त्यादिभिस्तृतीये च विचारोपि युज्यते । परेति । गौणमुख्यन्यायेनोक्तम् ।
ब्रह्मविदोपि बोध्यम् ॥ ४ ॥ एतेषामिति । तृतीयपादस्थानाम् । परब्रह्मेति । अधोक्षजपरब्रह्म-
रूपफलपरत्वम् । अत्रेति । व्याख्येयम् । फलाध्याये दहरविद्यारूपे ब्रह्मविद्वृत्ति-
प्रकरणे इति व्याख्यानम् । ब्रह्मविदिति । 'यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तद्-
स्मिन्समाहित'मिति श्रुतौ नास्ति यत्तत्सापि समाहित्युक्तेः कतिपयगुणैरधोक्षजपरब्रह्मविदि ।
प्रजापतीति । प्रजापतेर्वाक्यं प्रजापतिवाक्यम् । 'एतद्ध स्म वैतत्पूर्वे ब्राह्मणा अनूचाना
विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्याम' इत्यादिशारीरब्राह्मणे तस्मिन् । अत्र ब्राह्मणा
इत्यत्र ब्राह्मणः प्रजापतिः । गोपालतापनीये 'तद्धोवाच ब्राह्मण' इति श्रुतौ पर्यायतादर्शनात् ।
2121

ो->निरोधो नान्योन्येषांorनान्येषां? Let's read the characters: ना न्यो न्ये षांWait! Is itनान्योन्येषां? ना+न्यो? No, wait: Look at: ना न्ये षां? Wait, look between नाandषां: There is न्ये... wait, there are two letters? Let's count: ना+न्ये+षां= 3 aksharas? Wait, look:ना न्ये षां- wait, why did I thinkनान्योन्येषां? Look at the text: प्रपदनं निरोधो नान्येषां जीवानाम् ।Wait! Let me look really closely at that word in line 21:ना न्ये षां! Wait, is it नान्योन्येषां? No, it's just नान्येषां! Wait, look before जीवानाम्: ना- with an aa-matra.न्ये-न्+यwith e-matra.षां-षwith aa? No,षां`.
Wait, is there

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ५
अतो ब्रह्मविदः कार्यं जीवतः पूर्वमुच्यते ।
आवृत्तिः श्रवणादीनां नवकृत्वोपदेशतः ॥ ७ ॥
दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि व्रीह्यवघातवत् ।
आवृत्तौ श्रवणादीनामात्मेति स्याद् दृढा मतिः ॥ ८ ॥
आपाततो दर्शनं तद्भेदेनापि बोध्यते ।
प्रतीकोपासनादीनां नैवं भावो हि जायते ॥ ९ ॥
भाष्यप्रकाशः।
प्रथमे पादे यदुक्तम्, तत् ब्रह्मविदः शिक्षार्थमेव न तु साधनशेषतयेत्येव मन्तव्यम् । 'तस्यैव
भय'मिति श्रुतेर्ज्ञानोत्तरमपि मननस्यावश्यकत्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥
एवं पादप्रयोजनं निश्चित्य तदर्थमाहुः अत इत्यादि । यस्माद् ब्रह्मविदोपि जीवद्दशायां
फलानुकूलं कार्यमावश्यकम्, अतः पूर्वं प्रथमपादे तदुच्यते । किं तदित्याकाङ्क्षायामाहुः
आवृत्तिः श्रवणादीनामिति । तत्र गमकं हेतुत्रयम् । नवकृत्वोपदेशतः नवसंख्यां कृत्वा
य उपदेशः, नवकृत्वउपदेश इति यावत् । तस्मात् ॥ ७ ॥ लिङ्गात् स्मृतिरूपात् । व्रीह्यवघात-
वच्छ्रवणादीनां दर्शनार्थत्वतोपीति । सा आवृत्तिः प्रथमेधिकरणे उच्यते । तत्फलं
द्वितीयमाहुः आवृत्तावित्यादि । आत्मेति । भगवानात्मा । तथा चेदं तस्यावान्तरफलमि-
त्यर्थः ॥८॥ अवान्तरत्वं साधयन्ति आपातत इत्यादि । भगवतः सर्वात्मकत्वात् सर्वरूपत्वादप्या-
त्मत्वाच्च तस्य यद् आत्मसूत्रप्रथमवर्णकोक्तरीत्या आत्माभेदेन दर्शनम्, तद् आपाततो दर्शन-
मिति बोध्यते । अपिशब्दाद्यथाधिकारमात्मोपदेशरूपं द्वितीयं ब्रह्मविदः कार्यं च । प्रतीक-
मुपासनं येषां ते प्रतीकोपासनाः। आदिपदात् कर्ममार्गीयाश्च । तेषां हि यतो हेतोर्भावो ज्ञानित्वं
भक्तिर्वा नैव जायते ॥९॥ अत आलम्बनार्थं ज्ञानविषयतया ग्रहणार्थम्, तत्रापि अन्यैः प्रतीक-
रश्मिः।
वाक्यसिद्धायां ससम्बोधायां मुक्तौ तथा निःसम्बोधत्वेन मतिः सा मोहाज् ज्ञानावरकतमोधर्मात् ।
ससम्बोधत्वं तु मण्डूके 'स्मृत' इत्यनेन स्मृतिविषयः, स्मृतौ तु श्रीभागवतरूपायामघोक्षजत्वेपि
'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इति तुरीय इत्युक्त्वा व्रजे क्रीडितोक्तः । विद्वन्मण्डनेपि बृहद्वामन-
पुराणवचनैर्वृन्दावनादिखगोपीजनवल्लभ उक्तः । एवं च कतिपयगुणैः स्मातैर्धोक्षजः स्मृतः स-
म्बोध इति । तुरीयः ससम्बोधमोक्षरूप इति । साङ्ख्यमते विशेषतो वदिष्यते । साधनशेषेति ।
ब्रह्मविदः कार्यमात्रनिषेधशेषतया 'तत्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्येति' श्रुतिः । तदुच्यत इति । जीवतः
कार्यमुच्यते । यतो द्वितीयस्कन्धसुबोधिन्यां जीवतो म्रियमाणस्य च 'तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान्
हरिरीश्वरः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्' इतिवाक्येन कार्यकर्मसमाचरणमुक्तम् ।
तद् द्वयमत्र गृहीतम् । तदितीति । कार्यं कर्म । द्वितीय इति । आत्माधिकरणे । दृढमिति ।
दृढं मननम् । तच्च वस्तुविशेषविषयकम् । तस्येति । श्रवणाद्यावर्तनस्येत्यर्थः । यथाधिकारमिति ।
भेदाधिकारे भेदोपदेशोपि । प्रतीकमङ्गमुपासनकरणमुपासनविषयं येषामुपासकानाम् । नैवेति ।
कर्मसु देशादिषण्णामशुद्धोपासनासु श्रद्धाभावादिप्रतिबन्धकेन चित्तशुद्ध्यभावान्नैव जायते। कर्मोपास-
नाभ्यां स्नेहवतामदर्शनाच्चैवकारः ॥९॥ ग्रहणार्थमिति । आत्मनो ग्रहणार्थम् । तत्रापीति । व्याख्येयम् ।
१. नैवेति प्रकाशः ।
2123

६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ४ पा० १ अ० १ सू० १.
आलम्बनार्थं तत्रापि ब्रह्मदृष्टिर्विशिष्यते ।
आदित्यादिब्रह्मदृष्टेरङ्गत्वं न स्वतन्त्रता ॥ १० ॥
मनने च निदिध्यासे विशेषश्चोच्यतेऽधुना ।
आसनादिषडङ्गैस्तु चित्तं श्रौतार्थ एव हि ॥ ११ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
त्वेनोच्यमाने विषयेऽपि, ब्रह्मदृष्टिर्विशिष्यते विशेषबोधिका भवति। सापि तदीयं कार्यम् ॥९।३॥
तृतीयाधिकरणार्थमाहुः आदित्येत्यादि । स्पष्टम् । मनने चेत्यादि । अधुना आदि-
त्यादिमत्या आदित्याद्युपासनेन आदित्यादिभिः फलदानद्वारा माहात्म्यप्रतिपादनेन भक्तिद्वारा
मनने, निदिध्यासे, भावे घञ्, निदिध्यासने च विशेषो भगवतो बहिरन्तःप्राकट्यरूप-
श्चोच्यते । तेन फलस्यापाततोऽनुभवप्रकारो मनननिदिध्यासनरूपं तृतीयं कार्यम् । तेन फलमाहुः
आसनादीति । आसनं भगवतो बहिःप्रकटस्य उपवेशनम् । आदिपदेनान्तरुपवेशनं
लीलाप्राकट्यं च, तेषां यानि षडङ्गानि श्रवणाद्यावृत्तिः, आत्माभेददृष्टिः, तथा ग्रहणम्,
अप्रतीकोपासनम्, सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिः, आदित्यादिष्वङ्गबुद्धिश्च, तैश्चित्तं श्रौतार्थे भगवति
रश्मिः ।
अन्यैरिति व्याख्यानम् । विशेषेति । ब्रह्मोत्युपास्ते सर्वत्रब्रह्मदृष्टिरधिकारिणि विशेषस्योत्कर्षस्य
बोधिका भवति । सापीति । ब्रह्मदृष्टिरपि । तदीयं विद्दुज्जीवीयम् । स्पष्टमिति । मधुब्राह्मणे 'य
एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्त' इति श्रुत्युक्ताया आदित्यादिषु ब्रह्मदृष्टेः । अङ्गत्वमिति । नत्वादित्यो
ब्रह्माङ्गमिति न ब्रह्मेति । स्वतन्त्रतेति । ब्रह्मवत् स्वतन्त्रता । कर्तृत्वम्

धारयेदामृतेरेवं ततः सिद्धिमवाप्स्यति ।
धर्माधर्मभयं तस्य नास्त्येवेति विनिश्चयः ॥ १२ ॥
अग्निहोत्रादिकं कार्यं सन्न्यासः फल एव हि ।
षोढा चेत् पुरुषो व्यक्तः प्रारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ १३ ॥
एतावान् प्रथमे पादे निर्णयः सूत्रकृत्कृतः ।
द्वितीये म्रियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा ॥ १४ ॥
लिङ्गस्यापि शरीरस्य नाद्योत्क्रान्तिरिहोच्यते ।
विनायनकृतो नास्य विशेषोऽस्तीति बोध्यते ॥ १५ ॥
तृतीये क्रममुक्तौ यो मार्गो यस्य श्रुतेर्मतः ।
तल्लिङ्गाद्यो¹रन्यमार्गीयाणामप्राप्यत्वं च वर्ण्यते ॥ १६ ॥
गन्तव्यं च परं ब्रह्म कार्यो लोकस्तु नेति च ।
तुरीये पुष्टिमर्यादाभेदेन फलमुच्यते ॥ १७ ॥
प्रभोरेव फलत्वं तन्निर्दोषत्वं च वर्ण्यते ।
लीलानित्यत्वतः पूर्णगुणत्वं च ततोऽखिलम् ॥ १८ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
धारयेत् । तदपि, आमृतेः, मननमारभ्य, एवं उक्तप्रकारेण, ततः तदुत्तरम्, सिद्धिं भग-
वदासनादिसम्पादकोत्कटस्नेहसम्भाररूपामवाप्स्यति । एवं आप्रायणसूत्रान्तस्यार्थ उक्तः ।
तदधिगमादिसूत्रार्थमाहुः धर्मेत्यादि । अग्निहोत्रादिसूत्रार्थमाहुः अग्निहोत्रेत्यादि । फल
इति । फलनान्तरीयकदशायाम् । तदावश्यकत्वाय फलप्राप्तिप्रकारमाहुः षोढेत्यादि । प्रथमपदार्थ-
मुक्तोपसंहरन्ति एतावानित्यादि ॥ १३ । १ ॥
द्वितीयस्याहुः द्वितीय इत्यादि । सर्वेन्द्रियलय इति । पुष्टिमार्गीयस्य भगवति,
मर्यादामार्गीयस्य भूतेषु । इहेति । जघन्याधिकारिणि उत्क्रान्तिरित्यर्थः । तृतीयस्याहुः । तृतीय
इत्यादि । यस्येति । अधिकारिणः । अन्यमार्गाणामिति । अन्ये मार्गा उपाया येषां ते तथा,
तेषाम् ॥ १६ । १ ॥
रश्मिः ।
आदित्यादिष्विति । उक्तप्रकारेणेति । षडङ्गैः । भगवदासनादीति । आदिना ध्यानाच्चेत्यादि-
सूत्रोक्तम् । अनेन 'स्मरन्ति चे'ति सूत्रार्थ उक्तः । यत्रैकाग्रतासूत्रार्थः पूर्वशेषः । अनुव्यवसाय-
निर्णायकाप्रायणसूत्रार्थोपि पूर्वशेषः । आप्रायणेति । भाष्यस्य । धर्मेत्यादीति । तत्रैव स्पष्टम् । अग्नि-
होत्रादीति । ननु इतरस्याप्येवमित्यादिसूत्रद्वयस्य कावार्थाविति चेत् । न । सूत्रद्वयार्थयोः पूर्वशेषत्वेन
तदधिगमादिसूत्रार्थमित्यत्रादिपदार्थत्वात् तदधिगमादिसूत्राणामर्थमिति षष्ठीतत्पुरुषात् । फलनान्त-
रीयकेति । फलदशायामित्युक्ते भोगेन त्वितरे इति सूत्रे सन्न्यासः फलयाक्षेप्तव्यः तद्वदात्मेति तूप-
गच्छन्तीत्यत्रामुष्येपि स्यादतो नान्तरीयकेति दशाविशेषणम् । न अन्तरीयेके मध्ये भवा दशा नान्त-
रीयकदशा, फलस्य नान्तरीयकदशा फलनान्तरीयकदशा तस्याम् । तदावश्यकत्वेति । सन्न्यासावश्य-
कत्वाय । षोढेत्यादीति । उक्तैः षडङ्गैः । प्रारब्धान्त इति । भोगेन त्वितरे इति सूत्रे स्फुटम् ॥ १३ ॥
द्वितीयस्येति । पादस्यार्थमाहुः । जघन्याधिकारिणीति । जघन्यानामधिकारोऽसाक्षीत्य-
१. मार्गाणामिति प्रकाशकाराभिमतः पाठः ।

४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ४ पा० १ अ० १ सू० १.
अस्य फलप्रकरणत्वेपि साधनरूपस्यापि श्रवणस्यान्तरङ्गत्वं ज्ञापयितुं
तन्निर्द्धारमप्याह ।
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ (४-१-१)
'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्यादि-
वाक्यैर्विहितं श्रवणादिकं किं सकृदेव कर्तव्यम्, उतासकृदिति भवति संशयः ।
किं तावत् प्राप्तम्, सकृदेवेति । तावतैव शास्त्रार्थस्य सम्पत्तेः । नच तण्डुल-
निष्पत्तिफलकावघातस्येव दर्शनफलकानां श्रवणादीनां तत्सिद्धिपर्यन्तमावृत्ति-
र्न्यायप्राप्तेति वाच्यम् । अवघातस्य वितुषीकरणात्मकदृष्टद्वारत्वेन तथात्व-
मस्त्व नाम, प्रकृते त्वदृष्टद्वारत्वात् सकृत्कृतेनैवादृष्टद्वारा फलसम्पादनसम्भवा-
दावृत्तिरप्रयोजिकेति प्राप्ते, उच्यते । आवृत्तिरेव श्रवणादीनां श्रुत्यभिमता ।
कुतः ? असकृदुपदेशात् । छान्दोग्ये श्वेतकेतूपाख्यान 'ऐतदात्म्यमिदꣳसर्वम्,
भाष्यप्रकाशः ।
तुरीयार्थमाहुः तुरीय इत्यादि । सामान्यत उक्त्वा तत्र विशेषमाहुः प्रभोरित्यादि । अत्र
प्रभोः फलत्वं 'आत्मा प्रकरणा'दित्यादिसूत्रद्वये, तत्सिद्धौषधत्वं च 'तद्भावे सांख्य'दित्यादि-
सूत्रद्वये, शेषं 'जगद्व्यापारवर्ज'दिक्सूत्रेषु । ततोखिलमिति । ततः तादृशनिरूपणाद्धेतोः ।
अखिलं लीलाविशिष्टं स्वरूपं फलमित्यर्थः ॥ १८ ॥
एवं पादार्थनिरूपणमुखेनाध्याय्यार्थं निरूप्य सूत्राणि व्याचिकीर्षवन्तोत्र फलप्रकरणे साधन-
निरूपणस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्क्षायां तत्प्रयोजनं वक्तुं सूत्रमवतारयन्ति अस्येत्यादि । अन्तर-
ङ्गत्वमिति । फलपूर्वकथारूपतया फलमध्यपातित्वेन तदुपकारकत्वम् ॥
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ अस्याधिकरणत्वाय विषयादिकमाहुः आत्मेत्यादि ।
इति प्राप्त इति । द्वारविचारेणावृत्त्यानर्थक्ये प्राप्ते । हेतुं व्याकुर्वन्ति छान्दोग्य इत्यादि ।
रश्मिः ।
विकारि योनिशरीरादि तस्मिन् । भाष्ये । लिङ्गस्येति । नाज्येति । तदोकोप्रज्वलनसूत्रादिषु । अस्येति ।
विदुषः । तथेति । अन्यमार्गीस्तेषाम् । शेषमिति । भोगे लौकिकव्यापारयुतत्त्वाभावादि । अध्या-
यार्थमिति । अनावृत्तिःफलमध्यायार्थः उपक्रमापेक्षयोपसंहारस्य 'अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दा'दिति-
सूत्रीयसाक्षात्कारविरोधिस्वात् । अनावृत्तत्वेन फलं गृह्यते । तच्च सपरिकरं बोध्यम् । तेन साधनादि-
निरूपणे नाव्याप्तिः ॥ १८ ॥
फलप्रकरण इति । देशकालौ प्रकरणम्, निबन्धे स्पष्टम् । तथा च देशकालयो-
रित्यर्थः । तत्प्रयोजनमिति । साधननिरूपणस्य प्रयोजनं फलसाधनयोरेकीकारः तस्यापि
प्रयोजनं 'स्वयमेवात्मनात्मान'मिति वाक्यानुकूलत्वम् । फलपूर्वेति । स्वरूपस्य साधनत्वेनाङ्गीकारात्
तथा । अत्र भूमत्वेनैक्येपि सर्वात्मभावस्य दानसाध्यत्वाद्विलम्बोपस्थितिकत्वादप्रसिद्धत्वाच्च, ज्ञानमात्रं
परं प्रकृष्टज्ञानशक्तिरूपं साधनं तदनातिरिक्तत्वेन श्रवणं गृहीतम्, तच्च न श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कार-
रूपम् । जगत्साधारणत्वात् । किन्तु भगवद्वाचकपदवाक्यानां भगवति शक्तितात्पर्यनिश्चयरूपम् ।
भक्तिहंसटीकायां स्पष्टीकृतम् । फलमध्येति । यद्यपि सर्वात्मभावः फलमध्यपाती भूमत्वात्तथापि
ज्ञानकाण्डे श्रवणरूपं ज्ञानं फलमध्यपाति । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य' इति श्रुतौ दर्शनरूप-
ज्ञानसाधनज्ञानत्वेन ज्ञानत्वेनैक्यात्, ज्ञानं फलं साधनं च । तदुपकारकत्वं फलाविर्भावकत्वम् ।
आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १ ॥ द्वारेति । दृष्टादृष्टद्वारविचारेण । स्यादिति । पुरुषार्थ-
2126

तत्सत्यम्, स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इतिवाक्येन जडजीवयोर्ब्रह्मात्मकत्वं
नवकृत्व उपदिष्टवान्। तथा च सकृदुपदेशेनेव चेदर्थसिद्धिः स्यात्, तदैकमेवार्थ-
मेकस्मै एकदावेवासकृन्नोपविशेत् । प्रयोजनाभावात् । एतेनावघातवदन्तःकरण-
दोषनिवर्तनं दृष्टं द्वारमन्येषामुपदेशानाम्, चरमस्य तस्य ज्ञानसाधकत्वमिति
मन्तव्यम् ॥ १ ॥
अत्रैव हेत्वन्तरमाह ।
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥
श्रुत्यनुमापकत्वेने स्मृतिर्लिङ्गमित्युच्यते । सा च, "यथा यथात्मा परि-
मृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः । तथा तथा पश्यति तत्त्वसूक्ष्मं
चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम्' इत्यादिरूपा, तदावृत्तिमेव फलसाधकत्वेनाह । अत्र
दृष्टान्तेनापि दृष्टद्वारकत्वं श्रवणादीनां सूच्यते । 'आत्मा वाअरे द्रष्टव्य' इतिपदेन
भाष्यप्रकाशः।
अर्थसिद्धिः स्यादिति । अदृष्टद्वारा स्यात् । अवघातवदिति । सप्तम्यर्थे वतिः । तेन तत्र यथा
वैतुष्यमेवमत्रान्तःकरणदोषनिवर्तनम्, अतो नादृष्टमत्र द्वारम्, किन्तु दृष्टमेवात आवृत्तिरा-
वश्यकी । तत्र यथान्येषामवघातानां वैतुष्यजनकत्वम्, चरमावघातस्य तण्डुलनिष्पादकत्वम्, एवम-
न्येषामुपदेशानामन्तःकरणदोषनिवर्तनम्, चरमस्योपदेशस्य तु मनसा साक्षात्कारे
जनयितव्ये तत्सहकारितया ज्ञानसाधकत्वम् । शब्दादपरोक्षमितिवादस्य प्रागेव निरस्तत्वात् ।
न च चरमोपदेशस्य करणत्वमेवास्त्विति शङ्क्यम् । तथा सति प्रत्यक्षसामग्रीनैर्बल्येपि तत् स्यात् । तथा
सत्यसकृदुपदेशो मननादिविधयश्च मुधैव स्युः । सामग्रीप्राबल्यार्थमेव तदुपयोगात् । प्रबलायां च
तस्यां शब्दस्य सहकारित्वमेव । लोके तथा दर्शनादिति । तस्मादावृत्तिरावश्यक्येवेत्यर्थः ॥ १ ॥
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥ सूत्रमवतारयन्ति अत्रैवेत्यादि । अत्रैवेति । आवृत्तावेव । किं
लिङ्गमित्यपेक्षायां व्याकुर्वन्ति श्रुतीत्यादि । स्मृताव आत्मपदमन्तःकरणपरम् । दृष्टान्तेनेति ।
रश्मिः ।
सिद्धिः स्यात् । भाष्ये । अर्थमुपदेशरूपम् । एकस्मै श्वेतकेतवे । एकदा एककाले । प्रकृते ।
तत्रेति । अवघाते । अत्रेति । श्रवणे । प्रागेवेति । ..........। तत्स्यादिति । शाब्दापरोक्षं
स्यात् । मननादीति । आदिना निदिध्यासनं 'मनसैवानुद्रष्टव्य'मिति च । तदुपति । तेषाम-
सकृदुपदेशादीनामुपयोगात् । तस्यामिति । प्रत्यक्षसामग्र्याम् । शब्दस्य उपदेशस्य । लोक इति ।
'दशमस्त्वमसी'त्यादौ ।
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥ श्रुतीत्यादीति । आहेति । व्यञ्जनायाहेत्यर्थः । यथा यथेत्यत्र वीप्सा ।
अत्र व्यञ्जना, तयार्थः आवृत्तिरूपः प्रतीयते । दृष्टान्तेनेति । अत्र चक्षुषोञ्जनपरिमृष्टता दृष्टं द्वारम् ।
दृष्टद्वारकत्वमिति । आत्मपरिमृष्टता दृष्टं द्वारम् । एतावत्पर्यन्तमयमशुद्धान्तःकरणः, अधुना श्रवणा-
भिधानैः शुद्धान्तःकरण इति प्रतीतेः । एवं च दृष्टं द्वारमनुमितं द्वारम् । यद्वा । योगिभिर्दृष्टं 'अनागत-
१ अत्राक्षररहितपङ्क्तिदर्शनान्नेक्यमवशिष्टं दृश्यते तेन तृतीयाध्यायचतुर्थपादस्य द्वादशे सूत्रे शाब्दपरोक्षज्ञानस्य
प्रत्यक्षान्नत्वाभावादित्यादिभावोत्रापि ग्रन्थकृदभिमतो भवेदित्यभियूयम् ।
१ भ० सू० २०
2127

रुक्तिरूपम् ।"
Wait! Look at the letter in line 22:
"फ" "लो" then:
Is that 'क्ते'? Look at 'क्त' in 'उक्त' (line 20):
In line 20: 'उ' then 'क्त' (क with त attached).
In line 22: after 'लो', is it 'क्त'?
Wait, look at the loop: it has a loop on the left, like 'क', and a loop on the right, like 'त'?
Wait! Look at 'च्च': 'च्च' has two horizontal loops.
Does this have horizontal loops? No, it has a top loop and bottom stroke. That is 'क्त'!
Wait, does it have 'े'? Yes, an e-matra slanted to the left.
Then 'रु' - wait, is it 'रु'? It is 'रु'!
Then 'क्ति' - wait, 'क' with 'त' and short 'i' matra!
Then 'रू' or 'र'? It is 'रू' (or 'रु') with 'प' and 'म्'.
Wait, why does line 8 say:
"श्रवणादीनामवान्तरफलत्वे बीजमाहुः 'आत्मा वाअरे' इत्यादि ।"
And Bhashya says: "श्रवणादीनां फलात्मकं दर्शनं पूर्वमुक्तवा..."
Here, the author of Rashmi explains:
"तत्र बीजमाहुः

tum..."

Let's check top right:
Is it १२ or ३२?
Adhyaya 4, Pada 1, page 12. Yes, the Adhyaya 4 starts at page 1, so this is page 12 of this volume/khanda! So it is definitely १२!

Everything matches the printed page with extreme fidelity.भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १२
तथापि 'शाब्दक्रमादार्थक्रमो बलीया'निति न्यायात् 'द्रष्टव्य' इति पदस्य
पश्चात्सम्बन्धे तूक्तरीतिर्नावसरं प्राप्नोतीति प्रकृतविचारस्य फलप्रकरणासङ्गत-
त्वमापततीति प्रकारान्तरेण सूत्रार्थ उच्यते आवृत्तिरसकृदुपदेशात् । श्रुतिर्हि
कर्मज्ञानभक्तीः साक्षात्परम्पराभेदेन पुरुषार्थसाधनत्वेन हीनमध्यमोत्तमाधि-
कारिणः प्रति कर्तव्यत्वेन प्रतिपादयति । तत्र तेषां स्वरूपं तृतीयेऽध्याये बादरा-
यणेन प्रतिपादितम् । अथ तुरीयेऽध्याये तेषां फलं चिन्त्यते । तत्रादौ कर्ममार्गस्य
फलमुच्यते । ज्ञानभक्त्योरेव क्रमे

An accurate, line-by-line transcription of the provided Sanskrit text into Markdown in Unicode Devanagari:

१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ४ पा० १ अ० १ सू० २.
वृत्तिः पुनर्जन्म फलं तदपि असकृत् । इदं पदमावृत्त्योभयत्रापि सम्बध्यते ।
तथा चात्र प्रमाणापेक्षायां तदाह हेतुत्वेन असकृदुपदेशादिति । श्रुतौ कर्ममार्गे
पुनर्जन्मासकृदुपदिश्यते यतः । अन्यथा सकृदुपदेशेनैव तदवगमेप्यसकृदुपदेशो
व्यर्थः स्यात्, अतस्तथेत्यर्थः । वाजसनेयिशाखायां पठ्यते, 'एवमेवायꣵ शारीर
आत्मेभ्योङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैवे'ति तत्रैव
पुन'स्तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामती'त्युपक्रम्य, पठ्यते 'तं विद्याकर्मणी
समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चे'ति । तत्रैवैतदनुपदमेव 'तद्यथा तृणजलायुके'त्युपक्रम्य,
पठ

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १३
अत्र हेत्वन्तरमाह लिङ्गाच्च । वेदानुमापकत्वेन स्मृतिर्लिङ्गमित्युच्यते । सा
च भगवद्गीतासु 'त्रैविद्या मां'मित्युपक्रम्य पठ्यते 'एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं
कामकामा लभन्त' इति । 'आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुने'ति च ।
अथवा 'यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी
पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेने'ति श्रुतिर्वर्तमानजन्म-
कर्मणोः पूर्वजन्मसम्वन्धिकर्मानुमापकत्वं वदतीति कर्मिणः पुनर्जन्मावश्यकमिति
ज्ञायते । एवं सति लिङ्गत्वेन निरूपणादित्यर्थः सम्पद्यते । निवृत्तिमार्गीयस्यापि
तस्य ज्ञानोपकर्तृत्वमात्रम् , न तु जन्मनिवर्तकत्वम् , मानाभावात् ॥ २ ॥
इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादे प्रथममावृत्त्यधिकरणम् ॥ १ ॥
एवं कर्मफलं विचार्य ज्ञानफलं विचारयति ।
आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ ( ४।१।२ )
पूर्वार्थनिरूपणव्यवच्छेदाय तुशब्दः । ज्ञानिनो हि भगवन्तमात्मत्वेने-
भाष्यप्रकाशः।
लिङ्गाच्च ॥ २ ॥ लिङ्गपदस्य स्मृतौ प्रयोगप्राचुर्याभावाच्चेदं युक्तमित्यतः पक्षान्तरेण
व्याकुर्वन्ति अथेत्यादि । 'यथाकारी'त्यारभ्य 'पापो भवती'त्यन्तेन पूर्वकृतकर्मणः फलमुक्त्वा
'पुण्यः पुण्येने'त्यादि यद् वदति, तदेतज्जन्मीनकर्मणः पूर्वकर्मानुमापकत्वायैव वदति । अन्यथा
पुनरुक्तं स्यादतस्तथेत्यर्थः । सूत्रार्थमाहुः एवं सतीत्यादि । ननु तर्हि निवृत्तस्य कर्मणोपि तथा-
त्वापातो 'निवृत्तं कर्म सेवेते'त्याद्यनुज्ञावैय्यर्थ्यं च स्यादित्यत आहुः निवृत्तीत्यादि । तथा चाङ्ग-
त्वदशायां तस्य प्रधानोपकारातिरिक्तफलाभावात् प्रधानेन ज्ञानेनैव जन्मनिवृत्तेर्न तद्वैय्यर्थ्य-
मित्यर्थः । अस्मिन् पक्ष इदं सूत्रद्वयं नाधिकरणरूपमिति बोध्यम् । अन्ये त्वत्र पूर्ववर्णकोक्त-
रीत्या जघन्याधिकारिणः श्रवणादिप्रत्ययावृत्तिमात्रं साधयन्ति । अस्य साधनाश्रयविचारस्यात्र
प्रवर्त्तने बीजं तु न किञ्चिदपि वदन्तीति तच्चिन्त्यम् ॥२॥ इति प्रथममावृत्त्यधिकरणम् ॥१॥
आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ सूत्रमवतार्य व्याकुर्वन्ति पूर्वेत्यादि ।
नन्वात्मशब्दः सन्मात्रादिप्रत्यग्रसान्तद्वादशलक्षणविशिष्टवस्तुबोधकः । इतिशब्दः प्रकारवाची ।
तस्य च विस्मृतकण्ठमणिज्ञानवज्ज्ञानं मोक्षसाधनमित्येवार्थोऽत्राङ्गीकार्यः । यत उपगच्छतीत्यस्य
ज्ञानार्थतैव प्रसिद्धेति साधनाश्रय एवात्र विचारः प्रतीयते इति कथमस्य फलाश्रयत्वमित्यतस्त-
दुपपादयन्ति ज्ञानिनो हीत्यादि । ज्ञानिनो ज्ञानमार्गीयाः, ते हि 'आत्मेत्येवोपासीत' 'स
रश्मिः ।
लिङ्गाच्च ॥२॥ नेदमिति । 'लिङ्गं स्मृति'रितिव्याख्यानं न । तथेति । कर्मिणः पुनर्जन्मावश्यक-
मिति ज्ञायत इत्यर्थः । एवं सतीत्यादीति । एवं सति पुनरुक्त्यभावाय एतज्जन्मीनकर्मणः पूर्वकर्मानुमाप-
कत्वे सिद्धे सति । आवृत्तौ श्रुतेर्लिङ्गत्वेन हेतुत्वेन प्रमाणत्वेन निरूपणात् । अत्रावृत्तौ श्रुतिलिङ्गादिति
हेतुः । भाष्ये तु सूत्रार्थ उक्तः । एतज्जन्मीनकर्मणः पूर्वकर्मानुमापकत्वं वैद्यके तु कर्मविपाके
स्पष्टम् । तथात्वेति । आवृत्तिसाधकत्वापातः । निवृत्तं कर्म मोक्षसाधकं हिरण्यगर्भस्य । इत्यादीति ।
आदिना 'किं प्रजया करिष्यामः' इति श्रुतिः । तस्येति । कर्मणः । तद्वैय्यर्थ्यमिति । प्रधानाङ्गं कर्म निवृत्तं
तस्य वैय्यर्थ्यम् । नाधीति । संशयाद्यभावात्तथा । श्रवणावृत्तौ । प्रत्ययो ज्ञानम् । साधनेति ।
साधनं श्रवणाद्याश्रयतीति एरच् साधनाश्रयः । तस्य ॥२॥ इति प्रथममावृत्त्यधिकरणम् ॥१॥
2131

शरीरस्याणोर्जीवस्य प्रवेश इति नोपासनेनैकवाक्यतेति चेत् ।"

Line 35:
"चेत् । न । तद्युपासनमुप समीपे स्थित्वा यथायोग्यकरणमस्तु इति । तथा चोपासन उपविशन्ती-"
Wait, "तद्युपासनमुप" or "तर्ह्युपासनमुप"?
Look at the second syllable: त-र्-ह-्-य-ु = तर्ह्यु! (तर्हि + उपासनम् = तर्ह्युपासनम्!)
Yes, तर्ह्युपासनमुप समीपे स्थित्वा यथायोग्यकरणमस्तु इति ।
Then: "तथा चोपासन उपविशन्ती-" or "तथा चोपासना उपविशन्ती-"?
"तथा चोपासन उपविशन्ती-" -> wait, look at the end of line 35:
"उपविशन्ती-" then line 36:
"त्येकार्थके क्रियापदे ।"
"उपविशन्तीत्येकार्थके क्रियापदे ।" -> उपासने उपविशन्तीत्येकार्थके क्रियापदे!
Wait, is line 35 "चोपासने" or "चोपासन"?
Look at the top of 'न': there is an 'े' matra! "चोपासने"!

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९५

अथवा । ननु ज्ञानभक्त्योरनावृत्तिः फलम्, अत उत्तमे ते, न तु कर्मेत्या-
शयेन कर्मणः फलमावृत्तिरिति यन्निरूपितम्, तन्नेदं चिन्त्यते । 'न स पुनरावर्तत'
इतिश्रुतिः सर्वथानावृत्तिमाह, उत सावधिकीं ताममरशब्देन तन्निवृत्तिमिव ।
किमत्र युक्तम् । सावधिकीमेवेति । तथाहि । पूर्वं कर्मनैयत्यस्य त्वयाप्यङ्गीकार्यत्वात्
तस्य प्ररोहैकस्वभावत्वास्य दुरतिक्रमत्वात्तत्फलानुभवस्यावश्यकत्वात् ।
अपि च, 'य एवं विदु'रिति श्रुतेः सति ज्ञाने हि सा । 'यतो वाचः,' 'अगृह्यो न

भाष्यप्रकाशः ।
मात्रस्य ग्रहीतुमशक्यत्वाज्ज्ञानिन एव कर्तृत्वेन वाच्याः । तथा सति कर्तृविशेषणत्वेनैव तत्प्रा-
प्स्याख्यार्थद्वयसङ्ग्राहकत्वाद्योगान्तरेण तस्य फलवोधकत्वं नायुक्तम् । अत्र फलस्यैव प्रकरणादिति ।
तथा चात्मनि प्राप्ते पुनरावृत्त्यभावान्ज्ञानस्थानावृत्तिरेव फलमित्यर्थः । अस्मिन् पक्ष एतस्यापि
सूत्रस्य नाधिकरणत्वम् । पूर्वशेषत्वात् ।
एवमत्र ज्ञानफलस्य कथनात् कैमुतिकेन भक्तिफलस्य सूचितत्वेप्यविवेचितत्वात् तद्वि-
वेचनाय पूर्वसूत्रयोर्द्वितीयवर्णके यदुक्तम्, तदुपष्टम्भाय चेदमप्यधिकरणान्तरमेवेत्याशयेनाहुः
अथवेत्यादि । तन्नेति । अनावृत्तौ । विषयमुक्त्वा संशयमाहुः न स इत्यादि । उक्तवाक्येन
'गृहिणोपसंहार'स्थले कर्मकरणमुक्तम् । सन्न्यासिनो ज्ञाने स्वरूपोपकाराय कर्मकरणं सर्वापेक्षासूत्रेपि
स्थापितम् । कर्मणां प्ररोहैकस्वभावत्वं च संयमनाधिकरणे पूर्वसूत्रयोर्द्वितीयवर्णके च व्यवस्थापितम् ।
एवञ्च ज्ञानवता कर्मकरणेऽपुनरावृत्तिश्रुत्यावृत्तिश्रुत्योर्विरोध आपततीति तत्सन्देहबीजं बोध्यम् ।
पूर्वपक्षमुपपादयन्ति तथाहीत्यादि । अनावृत्तिश्रुतेः पूर्वं 'यावदायुषमेवं वर्तय'न्निति श्रावणा-
दनावृत्तेः पूर्वं जीवद्दशायां कर्मनैयत्यस्य त्वया सिद्धान्तिनाप्यङ्गीकार्यत्वात् कर्मणां च प्ररो-
हैकस्वभावत्वात् स्वभावस्य च दुरतिक्रमत्वाज्जन्मान्तरे पूर्वकर्मफलानुभवस्यावश्यकत्वादनावृत्तिश्रुतिः
पूर्वानुरोधेन सावधिकीमेव तां वदतीत्यर्थः । एवमावृत्तौ साधकमुक्त्वानावृत्तौ बाधकमाह । अपि

रश्मिः ।
नाम देहापगमे तत्रैव प्रविष्टा भवन्ति यथायोग्यं सत्तां कुर्वन्तीत्यर्थः । तत्प्राप्त्येति । ज्ञानिन इति
विशेषणाज्ज्ञानप्राप्त्या । अस्येत्यादि । कर्तृवाचकपदस्यार्थद्वयं ज्ञानस्वरूपं तस्य सङ्ग्राहकत्वात् ।
ज्ञानिकर्तृपदे योगः करणव्युत्पन्नज्ञानयुक्तः परतन्त्रत्वेन करोतीति कर्ता । तदन्यो योगः भावव्युत्पन्न-
ज्ञानरूपफलयुक्तः स्वतन्त्रत्वेन करोतीति कर्तेति । तस्येति । अर्थद्वयवाचकजातिकर्तृपदस्य ।
ज्ञानस्येति । करणव्युत्पन्नसाधनस्य । एवेति । अप्यर्थे । ज्ञानफलान्तःपातिन्यनावृत्तिरपि फल-
मित्यर्थः । नाधीति । विषयाद्यभावात् तथा । अथवेत्यादीति । न तु कर्मेति । न तु कर्मो-
त्तममित्यर्थः । यन्निरूपितमिति । पूर्वसङ्गत्यर्थम् । अनावृत्ताविति । तत्रोभयोरावृत्यनावृत्यो-
रावृत्तेर्निरूपणादवशिष्टयामनावृत्तावित्यर्थः । विषयमुक्त्वेति । 'आत्मेत्येवोपासीत स म आत्मेति-
विद्या'दित्यादिविषयमपुनरावृत्तिवाक्यघटितम् । अनधिकरणत्वपक्ष एवोक्तार्थः । अपुनरावृत्तिघटित-
वाक्यार्थाधिकारिणो गृहस्थाः सन्न्यासिनश्चेत्युक्तेन विषयवाक्येनाधिकारिद्वयमाहुः । न स इत्यादीति ।
तामिति । अनावृत्तिम् । तन्निवृत्तिमिति । सावधिकीं मरनिवृत्तिम् । उक्तवाक्येनेति ।
गृहिणेति । कृत्स्नभावसूत्रेत्यर्थः । कर्मकरणमिति । 'आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि सम्प्रतिष्ठाप्ये'ति श्रुत्या ।
ज्ञानवतेति । जनकेन । तत्सन्देहेति । तदिति विधेयलिङ्गम्, विरोध इत्यर्थः । श्रावणादिति ।
छान्दोग्येऽन्ते श्रावणात् । पूर्वेति । अमरदृष्टान्तानुरोधेन । तामिति । अनावृत्तिम् । साधकमिति ।

2133

.
Letter 3: ण्ड ! A vertical tick, then ड!
Letter 4: मे ! म with े on top!
Letter 5: व !
म ख ण्ड मे व -> मखण्डमेव !
WAIT, with तत्कार्य + मखण्डमेव = तत्कार्यमखण्डमेव सम्पद्यते !!
"तत्कार्यम् अखण्डमेव सम्पद्यते" !!!!!!!!!
"That effect is produced undivided / fully!"
LOOK AT THE IMAGE AGAIN WITH THIS HYPOTHESIS:

• म : yes!
• ख : look at it, it has the standard shape of ख! (left hook, bottom curve, right vertical stem).
• ण्ड : look at ण्ड in अखण्ड! It has the little hook of ण or just ण्ड? In Devanagari ligature ण्ड is ण् + ड. Here it's a retroflex ण half-letter or ण्ड conjunct!
• मे : म with े matra! The slant stroke on top of म is े! (Wait, earlier I thought it was two slant strokes, but look closely: it's one slant stroke े with an ink squash/dot, or is it मे?)
• `व

यहाँ पृष्ठ का मूलपाठ दिया जा रहा है:

जग्धमौषधमपि गौरवाय भवति, तेन न तन्निवृत्तिर्वा । व्याप्यात्मकस्वभावमपि
विषमशीविषं तदपगमपटुतरनिगमसङ्गमो नापगमयति वा । तथा भगवदर्पितं
तदर्थं च कृतं कर्म न कर्मनाशाय भवतीति न वक्तुं शक्यम् । 'कर्ममोक्षाय

भाष्यप्रकाशः।
तुशब्द इत्यादि । प्रापयतीत्यन्तम् । सत्यमुक्तमिति । 'यतो वाच' इत्यादिना, किञ्चेत्या-
दिना च यदुक्तम्, तत्सत्यमुक्तम् । आत्मत्वेनेति । शरीरभूतस्यात्मनो नियामकत्वेन ।
तस्येति । आत्मनः । तथा च कर्मस्वभाववदात्मस्वभावस्यापि तथात्वात् स्वयमेव भगवान् स्वली-
लानुसारेण ज्ञानप्रणाड्या भक्तिप्रणाड्या वा यथाधिकारं स्वात्मानं प्रापयतीति न ज्ञानभक्त्यात्म-
प्राप्तीनां दौर्लभ्यमित्यर्थः । अत्र शङ्कते नन्वित्यादि । तथा चात्मकर्मणोरुभयोरपि स्वभावस्य
तथात्वादन्यावृत्तिसावधिकत्वानवधिकत्वयोः संशय एव पर्यवस्यतीत्यर्थः । एतत् समाधातुं
कर्मस्वभावातिक्रमप्रकारं व्युत्पादयन्ति । न हीत्यादि । तथा च यथा औषधयोर्द्रव्यत्वेन भक्ष्य-
त्वेन च तौल्येपि तयोर्नैकस्वभावत्वम्, अपि तु स्वभावभेदः, यथा च निगमस्य विषादिस्वभाव-
नाशकत्वेपि तत्कार्यप्रतिबन्धकत्वम्, तथात्र 'आत्मनि सर्वेन्द्रियाणी'त्यादिबोधितस्य भगवदर्-
र्पितस्य तदर्थं कृतस्य च कर्मणः कर्मत्वे तुल्येपि स्वभावभेदो वा, भगवदर्पणादस्तत्स्वभावनिवर्त-
कत्वं वेत्यदोषः । उक्तं च मार्कण्डेये रौच्यमन्वन्तरे 'अविद्याप्युपकाराय विषवज्जायते नृणाम् ।
अनुष्ठिताभ्युपायेन बन्धायन्या यतो हि सा' इति । अविद्येति विद्यामित्रं कर्म, भावरूपमज्ञानं
चेत्युभयमपि सङ्गृह्यते । एतदेव श्रुतितात्पर्यमित्यत्र गमकमाहुः कर्मनाशायेत्यादि । एतदेका-
दशस्कन्धे योगेश्वरवाक्यं 'परोक्षवादो वेदोयं बालानामनुशासनम् । कर्मनाशाय कर्माणि विधत्ते
ह्यगदं यथे'ति । क्वचित्तु कर्ममोक्षायेतिपाठः, तदाप्यर्थतौल्यम् । आत्मस्वभावस्तु न नाशादि-
शङ्का । 'अनुच्छित्तिधर्मे'ति श्रुतेः, 'सर्वस्य वशी'त्यादिश्रुतेश्च । ततोधिकबलस्यान्यस्याभावात् ।
रश्मिः।
ह्यावृत्तिपरिणामकः । आत्मस्वभावः आवृत्तिप्रतिबन्धकोनावृत्तिपरिणामकः । तथात्वाद्नावृत्तिपरि-
णामकत्वात् । प्रमेयबलमाहुः स्वयमेवेति । कर्मादीनामप्रतिबन्धकत्वायायमेव मार्गः । तथा चेति ।
उक्तपदं भावव्युत्पन्नं केन प्रकारेणेत्यत्र आहुः । दुरतीति । इतिप्रकारेण तन्नामप्रवेश उत्तरे सति
चेत्यर्थः । तथात्वादिति । दुरतिक्रमत्वात् । संशय एवेति । अनावृत्तिसावधिकत्वे कर्मस्वभावो
बीजम् । अनावृत्त्यनवधिकत्वे आत्मस्वभावो बीजमित्येवकारः । नैकेति । रसपरिणामहेतुत्वम् ।
स्वभावभेद इति । अन्नस्यापटुतरजग्धस्य रसपरिणामहेतुत्वम् । औषधस्य रसन्निवृत्तिपरिणामहेतुत्व-
मिति स्वभावभेदः । निगमस्येति । वणिजसौषधिदानद्वारा । यद्वा । निगमस्याम्यस्तवेदस्य । तदुक्तं
'अनभ्यासाच्च वेदानां मृत्युर्विप्रान् जिघांसती'ति निबन्धे । तत्कार्येति । मरणप्रतिबन्धकत्वम् ।
अत्रेति । दार्ष्टान्तिके । 'आत्मनी'ति श्रुतिश्छान्दोग्यसमाप्तौ । तुल्य इति । अन्यकर्मणा तुल्ये ।
स्वभावभेद इति । भगवदर्पितस्येत्यादिकर्मणः कर्मनाशपरिणामहेतुत्वमन्यस्य कर्मण आवृत्तिपरि-
णामहेतुत्वं स्वभाव इति स्वभावभेदः । तत्स्वभावेति । कर्मस्वभावनिवर्तकत्वम् । इत्यदोष
इति । एवं कर्मस्वभावातिरिक्तप्रकारेण दुरतिक्रमकर्मस्वभावरूपो दोषो न । संगृह्यत इति ।
अन्यापि योजना । उपकाराय नाशे प्रतियोगित्वेनोपकाराय । विषवदिति । प्रथमान्ताद्वतिः । अनुष्ठि-
तेनाभ्युपायेन कर्मनाशकज्ञानकर्मभ्याम् । अन्यानुष्ठिताभ्युपाययुक्तान्यावधिका बन्धाय मता यतः
साऽविद्येत्यर्थः । अनुच्छित्तीति । न उच्छित्तिर्येषां ते अनुच्छित्तयः ते धर्मो यस्येत्यनुच्छित्तिधर्मा
३ ब्र० सू० २०

कर्माणि विधत्ते ह्यागदं यथे'ति वाक्यात् । अगृह्यत्वगृह्यत्वविरोधापहारस्तु
जीवसामर्थ्येश्वरेच्छाभ्यां पुरैव कृत इति नाधिकमत्र निरूप्यम् । इतिशब्दो
हेत्वर्थे । तथा च भगवानात्मा भवति सर्वेषां जीवानाम् । अतो हेतोरुक्तरीत्या तदनु-
ग्रहेण तमुपगच्छन्ति । ज्ञानमार्गेऽङ्गीकृतास्त्वात्मत्वेनैव ज्ञानादुप समीप एव
गच्छन्ति, उक्तरीत्याक्षरात्मके तत्रैव प्रविष्टा भवन्तीत्यर्थः । भक्तिमार्गेऽङ्गीकृतास्तु
साक्षात् प्रकटे पुरुषोत्तमे सति तद्भजनार्थमुप समीपं गच्छन्तीत्यर्थः ।
भाष्यप्रकाशः ।
ननु विरुद्धधर्माधारत्वादधर्मा एव स्वभावबाधका भवन्त्वित्याशङ्क्य तेषामप्यबाधकत्वमाहुः अगृह्ये-
त्यादि । एतेन ज्ञानादिदौर्बल्यमपि परिहृतम् । एवं बाधकं परिहृत्य सूत्रं व्याकुर्वन्ति । इति-
शब्द इत्यादि । आत्मशब्दार्थस्तु सर्वान्तर्यामित्वादिरूपः पूर्वोक्त एव । एतावान् परं विशेषो
यज्ज्ञानिनां प्रत्यग्रसत्वप्राधान्येन तत्स्फूर्तिर्भक्तानां तु सर्वात्मत्वपरमप्रियत्वानन्दप्राधान्येनेति ।
अत उक्तरीत्या यस्य मार्गस्य या रीतिः क्रमाक्रमादिना व्युत्पादिता, तया रीत्या तं प्राप्नुवन्ती-
त्यर्थः । उपगमनं विभजन्ते । ज्ञानमार्ग इत्यादि । भजनार्थमुप समीपे गच्छन्तीति ।
रश्मिः ।
इति व्युत्पत्तिः । एतेनेति । विरुद्धधर्माधारत्वेन । परिहृतमिति । ईक्षतेर्नाशब्दमित्यत्र यावद्धर्म-
वत्त्वेन ज्ञानस्नेहदौर्बल्यम् । बाधकमिति । आत्मोपगमने आत्मग्रहणे च बाधकमगृह्यत्वादिकम् ।
भाष्ये । पुरैवेति । उभयव्यपदेशाधिकरणे । प्रकृते । सर्वान्तरिति । सर्वान्तर्यामित्वादिर्यस्या
व्यक्तेः सा सर्वान्तर्यामित्वादिः, जातिव्यक्तिभ्यां रूप्यत इति तथा । पूर्वोक्त इति । अत्रैव पूर्व-
मन्तर्यामिब्राह्मणोपन्यासे 'नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुतः । ज्ञानिनां चात्मपोतानां यथा
भक्तिमतामिहे'त्यनेनोक्तं तारतम्यं सर्वेषां जीवानामिति भाष्य आहुः एतावानिति । प्रत्यग्रसत्वं यद्यपि
प्रतिदेहमात्मा तत्वं तथापि ज्ञानिनां ज्ञानकृते विशेषे प्रतीचो रसत्वं कारणदृष्ट्या शान्तरसत्वं तत्रा-
धान्येनेत्युक्तम् । न तु प्रत्यगात्मत्वेन, 'मुक्तिर्हित्वान्यारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति'रितिवाक्यात् ।
प्रत्यग्रस एवात्मपोतः । संसारसागरे प्रत्यग्रसत्वे तरणमिति 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु'रित्युक्त्वा-
'त्मन्येवात्मानं पश्ये'दिति श्रुतेः । 'ज्ञानी चेद्भजते कृष्णं तस्मान्नास्त्यधिकः परः,' 'तेषां ज्ञानी
नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते' इति वाक्याभ्यां सर्वात्मत्वं ज्ञानिविषयः । भक्तत्वेऽभेदस्य प्रतिबन्ध-
कत्वेन परमप्रियत्वेन स्फूर्तौ कर्मकर्तृव्यपदेशादत एव फलत्वेन सच्चिदानन्देष्वानन्दप्राधान्येनेति ।
एतावत्पर्यन्तं ज्ञानमार्गे ज्ञानादित्यन्तं भक्तिमार्गे सत्यन्तं भाष्यमपि विवृतम् । उभयोः पङ्क्ति-
कयोरग्रेतनभाष्यार्थमपि वदन्तः प्रकृतस्यातो हेतोरिति भाष्यस्यार्थमाहुः अत उक्तरीत्येति ।
व्याख्येये इमे, यस्येति व्याख्यानम् । क्रमाक्रमेति । क्रमः पापाभावानन्तरं मर्यादाभक्तिक्रमः
पापसत्त्वेऽपि पुष्टिभक्तिरिति । व्युत्पादितेति । तत्रोच्यत इत्यादिभाष्येण । यं धर्मं पुरस्कृत्येत्यत्रानुग्रहं
पुरस्कृत्य भक्तिमार्ग उभयविधे ज्ञानमार्गे तु प्रतिजीवं विचारितफलसाधनेच्छां पुरस्कृत्येत्यर्थात् ।
विभजन्त इति । भक्तिज्ञानभेदेनेत्यर्थः । ज्ञानमार्ग इत्यादीति । अत्रोभयोः पङ्क्तिकयोरुक्तौ
पूर्वपङ्क्तिकार्यकथनावसरे । उप समीप एवेति भाष्यार्थो नोक्तः स उच्यते । ज्ञानेन स्वरूपस्थिता
वास्तविकाणवः महत्त्वार्थमुपसमीप एव गच्छन्ति, यतोक्षरात्मके खमहद्रूपे विभूत्यात्मके प्रतिमादावेव
प्रविष्टा भवन्ति, 'अणोरणीयान् महतो महीया'निति श्रुतेः । उक्तरीत्यात्रैव ज्ञानमार्गे स्थित्याद्युक्तरीत्या ।

एवं श्लेषोक्तिरियमिति ज्ञायते । सम्प्रदायानुवृत्तिरपि भगवदिङ्गितेत्येतादृशाः
स्वयं येन मार्गेण फलं प्राप्ताः, तं मार्गमन्यानपि ग्राहयन्त्युपदेशैः, अत्रोभय-
त्राप्यात्मत्वमेव हेतुः, अन्यथा आत्मारामस्य सर्वनिरपेक्षस्यैवंकरणासम्भवेन
मोक्षमार्गाप्रसिद्धिरेव स्यात् । तस्मात् सर्वथानावृत्तिरेव श्रुत्यभिमतेति ज्ञेयम् ॥ ३॥
भाष्यप्रकाशः।
मुक्तोपसृप्यत्वस्य पूर्वमुक्तत्वात् 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मित्युक्तायाः परप्राप्तेः, 'सोऽश्नुते सर्वान्
कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते'त्यत्र ब्रह्मसाहित्येन श्रावणाङ्गमविद्यायामात्ममिथुनत्वस्य श्राव-
णाच्च तथेत्यर्थः ।
अत्रेदं सम्पद्यते । भक्ता हि 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततस्तेन अमृतत्वमेती'ति
श्वेताश्वतरश्रुत्या, 'आत्मेत्येवोपासीते'त्युक्तवाग्रे

१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ ० ४ पा ० १ अ ० २ सू ० ४.
नन्वात्मत्वेनोक्तिरुपासनार्थेति नोक्तं साधीय इत्यत उत्तरं पठति ।
न प्रतीकेन हि सः ॥ ४ ॥
अतद्रूपे तद्भावेनोपासनं हि प्रतीकमित्युच्यते । तथा च तादृशेन तेन स
मोक्षो न भवतीत्यर्थः । श्रुतिसिद्धत्वान्नास्ति मोक्ष इति न वक्तुं शक्यमिति
भावः ।
भाष्यप्रकाशः।
क्रियमाणकर्ममार्ग एवावृत्तिः, फलम्, न तु तात्पर्यज्ञानपूर्वकं भक्तिमार्गीयत्वेन ज्ञानमार्गीयत्वेन
वा क्रियमाणे निवृत्तिरूपे कर्मणीत्यनावृत्तिफलकत्वाज्ज्ञानभक्ती उत्तमे इत्यर्थः ॥ ३ ॥
न प्रतीकेन हि सः ॥ ४ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । अयमर्थः । आत्मत्वेन
ज्ञानस्याभेदे तादात्म्ये वा पर्यवसन्नत्वात्तन्मार्गरीत्या आत्मत्वेन ज्ञानात्तन्मार्गीयो मोक्षोना-
वृत्तिरूपः फलमित्युक्तम् ।