अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १०७
यो न स्वकर्मकृत् ॥ ३९ ॥
उक्तं भवति—यः स्वकर्मकृत् स सभाग इति । तत्र येन चक्षुषा
रूपाण्यपश्यत् पश्यति द्रक्ष्यति वा तदुच्यते—सभागं चक्षुः । एवं यावन्मनः
स्वेन विषयकारित्रेण वक्तव्यम् ।
तत्सभागं चक्षुः काश्मीराणां चतुर्विधम्—यद् दृष्ट्वा रूपाणि निरुद्धम्,
निरुध्यते, निरोत्स्यते वा, यच्चानुत्पत्तिधर्मि ।
पाश्चात्यानां पुनः पञ्चविधम्—तदेवानुत्पत्तिधर्मि द्विधा कृत्वा विज्ञान-
समायुक्तं च, असमायुक्तं च । एवं यावत् कायो वेदितव्यः । मनस्त्वनुत्पत्ति-
धर्मकमेव तत्सभागम् ।
रूपाणि च यानि चक्षुषाऽपश्यत्, पश्यति, द्रक्ष्यति वा, तानि सभागानि ।
तत्सभागानि चतुर्विधानि—यान्यदृष्ट्‌वान्येव निरुद्धानि, निरुध्यन्ते, निरोत्स्यन्ते
वा, यानि चानुत्पत्तिधर्मीणि । एवं यावत् स्प्रष्टव्यानि । स्वेन्द्रियकारित्रेण सभाग-
तत्सभागानि वेदितव्यानि । यदेकस्य चक्षुः सभागं तत् सर्वेषाम् । एवं तत्सभा-
गमपि । तथा यावन्मनः । रूपं तु यः पश्यति तस्य सभागं यो न पश्यति तस्य
तत्सभागम्। किं कारणम् ? अस्ति हि सम्भवो यद् रूपमेकः पश्यति तद्बहवोऽपि
पश्येयुः, यथा—चन्द्रनटमल्लप्रेक्षासु । नतु सम्भवोऽस्ति यदेकेन चक्षुषा द्वौ
पश्येताम् । अतोऽस्यासाधारणत्वादेकसन्तानवशेन व्यवस्थानम् । रूपस्य तु
“यो न स्वकर्मकृत्” स तत्सभाग इति सम्बन्धनीयम्, 'तत्सभागाश्च'
इत्यनन्तरोक्तत्वात् । उक्तं भवति—यः स्वकर्मकृत् स सभाग इति । अस्वकर्म-
कृदेव तत्सभाग, तत्सभाग एव चास्वकर्मकृदित्यवधारणेऽर्थापत्त्या स्वकर्म-
कृत्सभाग इति । रूपाण्यपश्यदिति । अद्राक्षीदिति वक्तव्यम् । एवं ह्यद्यतनातीतं
ह्यस्तनातीतं च परिगृहीतं भवति, अन्यथा ह्यव्यापि लक्षणं स्यात् । अथैवमेव
पाठः । उदाहरणमात्रं तद् द्रष्टव्यम् । अद्यतनातीतमपि वक्तव्यम् । एवं यावन्मनः
स्वेन-विषयकारित्रेण वक्तव्यमिति । स्वेन विषयपुरुषकारेण वक्तव्यम् । कथ-
मिति ? येन श्रोत्रेण शब्दानशृणोत्, शृणोति, श्रोष्यति वा, तदुच्यते सभागं
श्रोत्रमिति सर्वम् । विज्ञानसमायुक्तमसमायुक्तं चेति विज्ञानसम्बद्धम्, असम्बद्धं
चेत्यर्थः । यदेकस्य चक्षुः सभागं तत्सर्वेषाम् । किम् ? सभागमिति वर्तते । एवं
तत्सभागमपीति । यदेकस्य चक्षुस्तत्सभागं तत्सर्वेषां तत्सभागमित्यर्थः ।