विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
About this granth
Vikramankadevacharita (विक्रमाङ्कदेवचरितम्) is a historical epic by Bilhana, an eleventh-century Kashmiri poet who left his homeland and became court poet to the Chalukya emperor Vikramaditya VI of Kalyani. It celebrates that king and his dynasty, and with Kalhana's Rajatarangini it stands among the major historical poems in Sanskrit.
The poem traces the Chalukya line from Tailapa to Someshvara I, Vikramaditya's birth, education and conquests, the campaign against the Cholas and the throne of Kalyani, the svayamvara and marriage of Princess Chandralekha, the revolt of Jayasimha, and closes with the poet's account of himself and of Kashmir.
The Sanskrit preface of this edition recalls earlier ones, the first by Georg Bühler in the Bombay Sanskrit Series in 1875 with the help of Vamanacharya Jhalakikar and Bhimacharya; the catalogue names Pt. Vishwanath Shastri as editor. After an introduction and errata come about 470 pages of text, with appendices of choice verses, a verse index, names, a bibliography and a map of eleventh-century India.
( ३१ )
देकर केवल चन्द्र में दिखाई देती थी जैसे चन्दन हटा लिये जाने पर भी होरसे
- पर चन्दन की आभा दिखाई पड़ती ही है ।
सन्ध्यासमाधौ भगवाँस्थितोऽथ शक्रेण बद्धाञ्जलिना प्रणम्य ।
विज्ञापितः शेखरपारिजात-द्विरेफनादद्विगुणैर्वचोभिः ॥३६॥
अन्वयः
अथ सन्ध्यासमाधौ स्थितः भगवान् बद्धाञ्जलिना शक्रेण प्रणम्य
शेखरपारिजातद्विरेफनादद्विगुणैः वचोभिः विज्ञापितः ।
व्याख्या
अथाऽनन्तरं 'मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्यैष्वथो अथ' इत्यमरः । सन्ध्या-
समाधौ सन्ध्याकालिकध्यानयोगे स्थितो लीनो भगवान् ब्रह्मा बद्धोऽञ्जलिय॑स्य
तेन कृताञ्जलिना शक्रेणेन्द्रेण प्रणम्य नमस्कृत्य शेखरे शिरसि शिरोभूषणरूपो
यः पारिजातो देवकुसुमविशेषस्तस्मिन् ये द्विरेफा भ्रमराः 'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पद-
भ्रमरालयः' इत्यमरः । तेषां नादेन झङ्कारेण द्विगुणैर्द्विगुणीभूतैरुच्चैरुद्यमानैर्व-
चोभिर्वचनैर्विज्ञापितो निवेदितः ।
भाषा
इस के अनन्तर सन्ध्याकाल के ध्यान में मग्न ब्रह्मा जी को इन्द्र ने हाथ
जोड़कर प्रणाम कर के, अपने मस्तक पर शोभा के लिये धारण किये हुए पारि-
जात के फूलों पर गूंजने वाले भौरों की झङ्कार से प्रतिध्वनित, दूने ऊँचे स्वर
में निवेदन किया ।
इतः परं शक्रश्चतुर्भिः श्लोकैः स्वीयमैश्वर्यं निरूपयन् ब्रह्माणं
स्तौति—
आस्ते यदैरावतवारणस्य मदाम्बुसङ्गान्मिलितालिमाला ।
साम्राज्यलक्ष्मीजयतोरणाभे दन्तद्वये वन्दनमालिकेव ॥४०॥
अन्वयः
यत् ऐरावणवारणस्य साम्राज्यलक्ष्मीजयतोरणाभे दन्तद्वये मदाम्बु-
सङ्गात् मिलितालिमाला वन्दनमालिका इव आस्ते । (अत्र यच्छब्दो
( ३२ )
वाक्यार्थं परामृशन् तच्छब्देन सह नित्यसाकाङ्क्षत्वात् 'स्वामिन् स सर्वोऽ-
पी'त्यादि-त्रिचत्वारिंशत्तमे पद्ये तच्छब्देन सहाऽन्वेति ।)
व्याख्या
यद्यैरावणनाम्नो वारणस्येन्द्रहस्तिन 'ऐरावतोऽभ्रमातङ्गैरवाणामुवल्लभा'
इत्यमरः । साम्राज्यलक्ष्म्या सार्वभौमश्रियो जयसूचक तोरण बहिर्द्वार तस्याऽऽभा
कान्तिरिवाऽऽभा यस्य तत्तस्मिन् दन्तद्वये रदनयुग्मे 'रदना दशना दन्ता रदा'
इत्यमरः । मदाम्बुसङ्गान्मदजलसंसर्गान्मिलिता समागताऽलिमाला भ्रमर-
पङ्क्तिर्वन्दनमालिकेव चूताशोकादिपत्रमालेव' वन्दनवार इति लोके प्रसिद्धा ।
आस्ते शोभते—स सर्व एव त्वत्पादसेवारजसां प्रभाव इत्यग्रिमेण श्लोकेनाऽन्वयः ।
आम्राऽशोकपल्लवं सग्रथिता माला मङ्गलकार्येषु द्वारोपरि निबध्यते । दन्तद्वये
विजयतोरणसाम्यादलिमालिकायाश्च वन्दनमालिकासाम्यादुपमा ।
भाषा
यह जो (मेरे) ऐरावण नामक हाथी के, सब भुवनो की विजय श्री के
बाहरी फाटक के समान शोभा देने वाले दोनो दातो पर, मदजल के चून से
एकत्रित भौंरे बन्दनवार से दिखाई देते है (वह आपकी चरण सेवा की धूलि
का ही प्रभाव है) इसका ४३ वें श्लोक से सम्बन्ध है ।
यदातपत्रं मम नेत्रपद्म-सहस्रलोलालिकदम्बनीलम् ।
कुरङ्गनाभीतितकप्रतिष्ठां मुखे समारोहति राजलक्ष्म्याः ॥४१॥
अन्वयः
यत् मम नेत्रपद्मसहस्रलोलालिकदम्बनीलम् आतपत्रं राजलक्ष्म्याः मुखे
कुरङ्गनाभीतिलकप्रतिष्ठा समारोहति (स त्वत्पादसेवारजसा प्रभाव इत्य-
ग्रिमेण श्लोकेनाऽन्वितम्) ।
व्याख्या
यच्छब्दो वाक्यार्थपरामर्शकः । मम मदीय नेत्राण्येव नयनान्येव पद्मानि
कमलानि तेषां सहस्रमिन्द्रस्य सहस्राक्षत्वात् । तस्मिन्येsलोलालीना चञ्चल-
भ्रमराणां लोलालित्वेनाध्यवसितकृष्णवर्णकनीनिकाना च कदम्ब समूहस्तद्वन्नील,
आतपत्रञ्छातृ राजलक्ष्म्या राज्यशियो मुखे वकत्रे कुरङ्कनाभी कस्तूरी तस्या
स्तिलवस्य भालनूषणाङ्गविशेषस्य प्रतिष्ठां स्थितिसमतां समारोहति प्राप्नोति ।
( ३३ )
• (स त्वत्पादसेवारजसां प्रभाव इत्यग्रे सम्बन्धः) नीलभ्रमरसमूहेन नीलच्छत्रस्य
साम्यादुपमा। नेत्रेषु पद्मत्वारोपाद्रूपकम्। कृष्ण चञ्चलताराणां लोलालि-
त्वेनाध्यवसितत्वादतिशयोक्तिः। अत्रैषामङ्गाङ्गिभावसङ्करः।
भाषा
यह जो मेरे सहस्रनेत्र रूपी सहस्र कमलो में स्थित चञ्चल पुतलियो के
स्वरूप चञ्चल भ्रमर समूह की नीलिमा के समान नीले रंग का छत्र, राज्य
श्री के मुखपर कस्तूरी के तिलक की शोभा दे रहा है। (वह आपकी चरण
सेवा की धूली का प्रभाव है। यह ४३ वें श्लोक से सम्बन्धित है।)
यन्नन्दने कल्पमहीरुहाणां छायासु विश्रम्य रतिश्रमेण।
गायन्ति मे शौर्यरसोज्जितानि गीर्वाणसारङ्गदृशो यशांसि ॥४२॥
अन्वयः
यत् गीर्वाणसारङ्गदृशः रतिश्रमेण नन्दने कल्पमहीरुहाणां छायासु
विश्रम्य मे शौर्यरसोज्जितानि यशांसि गायन्ति (स त्वत्पादसेवारजसां
प्रभाव इत्यग्रिमेण श्लोकेन सम्बन्धः)
व्याख्या
यदिति वाक्यार्थपरामर्शकः, “स्वामिन् स सर्वोपी”त्यत्र तच्छब्देनाऽन्वेति।
शारङ्गरस्य मृगस्य दृगिव दृग् नेत्रं यासां ता गीर्वाणानां देवानां सारङ्गदृशो मृगनयन्यः
कान्ता रतिश्रमेण सम्भोगजनितपरिश्रमेण खिन्नाः सत्यो नन्दने नन्दनाम्केन्द्रो-
द्याने 'स्य उच्चैः श्रवासूतो मातलिर्नन्दनं वनम्' इत्यमरः। कल्पमहीरुहाणां
कल्पवृक्षाणां छायासु विश्रम्य श्रमं निवार्य मे ममेन्द्रस्य शौर्यरसेन वीररसेनोर्ज्जि-
तानि प्रवृद्धानि यशांसि स्तोत्राणि गायन्ति भजन्तीत्यर्थः।
भाषा
यह जो सम्भोग से थकी हुई मृगनयनी देवियां नन्दन वन में कल्पवृक्षो की
छाया में विश्राम कर मेरे वीररस से परिवर्द्धित यशो का गान करती है (यह
आपकी चरण सेवा की धूलि का प्रभाव है—यह ४३ वे श्लोक से सम्बन्धित है।)
३
( ३४ )
किं वा बहूक्तैः पुरुहूत एष पात्रं महिम्नो यदनङ्कुशस्य ।
स्वामिन् स सर्वोऽपि शिरोधृतानां त्वत्पादसेवारजसां प्रभावः ॥४३॥
अन्वयः
वा बहूक्तैः किम् । यत् एषः पुरुहूतः अनङ्कुशस्य महिम्नः पात्रं,
स्वामिन्, सः सर्वः अपि शिरोधृतानां त्वत्पादसेवारजसां प्रभावः (अस्ति) ।
व्याख्या
वाऽथवा बहून्युकतानि कथितानि तै बहूक्यनैः कि, कि प्रयोजनम् न किम-
पीत्यर्थः । यदिति वाक्यार्थपरामर्शकः । एष सन्मुखस्यः पुरुहूत इन्द्रो 'इन्द्रो
मरुत्वान्मघवा विडौजाः पाकशासनः । वृद्धश्रवाः सुनाशीरः पुरुहूतः पुरन्दरः'
इत्यमरः । नास्त्यङ्कुशः प्रतिबन्धको यस्य तस्याप्रतिहतस्य महिम्नो महत्त्वस्य
पात्रं भाजनमस्तीत्यर्थः । हे स्वामिन् हे निग्रहानुग्रहसमर्थ ब्रह्मन् स सर्वोऽपि
शिरोधृतानां मस्तकोपरि धारितानां सेवाया रजांसि धूलिकणानि सेवासम्बन्धि-
रजांस्यर्चनीयधूलिकणानीत्यर्थः, त्वत्पादयोस्तव चरणयोस्तेजारजांसि तेषां
प्रभावः प्रतापः कार्यमित्यर्थः, अस्ति ।
चकलकमर्थात् कलापकम्१ । शब्दोऽयं कलापकार्थे काश्मीरे रूढः ।
भाषा
अथवा, अधिक कहने से क्या लाभ । हे स्वामिन् यह मैं इन्द्र जो असीम
महिमा का पात्र हुआ हूँ, यह सब सिर पर धारण की हुई आपकी चरण सेवा
की धूलि का ही प्रताप है ।
(जहां चार श्लोको में अर्थ की पूर्ति होती है उसे कलापक कहते है ।
कश्मीर में कलापक को चक्रलक कहते है ।)
१ छन्दोबद्वपद पद्य तेन मुक्तेन मुक्तकम् ।
द्वाभ्यान्तु युग्मकं सदानितक त्रिभिरिष्यते ॥
कलापकं चतुर्भिञ्च पञ्चभिः कुलक मतम् ।
अत्र पञ्चभिरिति न्यूनसंख्या व्यवच्छेदः । पञ्चभि, पञ्चाधिकैश्चेत्यर्थः ।
संदानितक विशेषक तिलक वा ।
( ३५ )
निवेदितश्चारजनेन नाथ तथा क्षितौ सम्प्रति विप्लवो मे।
मन्ये यथा यज्ञविभागभोगः स्मर्तव्यतामेष्यति निर्जराणाम् ॥४४॥
अन्वयः
नाथ, चारजनेन सम्प्रति क्षितौ तथा विप्लवः मे निवेदितः यथा निर्ज-
राणां यज्ञविभागभोगः स्मर्तव्यताम् एष्यति (इति) मन्ये ।
व्याख्या
हे नाथ हे स्वामिन् ब्रह्मन् ! चार एव चारश्चार एव जनस्तेन गुप्तचरेण
सम्प्रत्यधुना क्षितौ पृथिव्यां तथा तादृशो विप्लवो डिम्बो 'डिम्बे डमरविप्लवौ'
इत्यमरः। नगरलुण्ठनाद्युपसर्गविशेष इत्यर्थः । मे मह्यं निवेदितो विज्ञापितो
यथा येन प्रकारेण निर्जराणां देवानां 'अमरा निर्जरा देवाः' इत्यमरः । यज्ञेषु
क्रतुषु विभागा देवेभ्योऽर्पणीयद्रव्यविभागास्तेषां भोगो ग्रहणमुपभोगश्च स्मर्तव्यतां
स्मरणीयतामेष्यति प्राप्स्यतीति मन्ये जानामि तर्कयामीत्यर्थः । विप्लववरेण
देवेभ्यो यज्ञभागा नार्पिता भविष्यन्तीति तर्कयामीतिभावः ।
भाषा
हे नाथ ब्रह्मा जी ! गुप्तचर ने पृथ्वीपर होनेवाले ऐसे उपद्रवों की मुझे
सूचना दी है जिससे देवताओं का, यज्ञों में मिलने वाले भागों का उपभोग,
केवल स्मरण करने का ही विषय हो जाएगा, ऐसा में अनुमान करता हूँ ।
अर्थात् ऐसे उपद्रव से भविष्य में यज्ञों में देवताओं को भाग नहीं दिया
जाएगा ऐसा मेरा अनुमान है ।
धर्मद्रुहामत्र निवारणाय कार्यस्त्वया कश्चिदयर्यवीर्यः ।
रवेरिवांशुपमरेणु यस्य वंशेन सुस्थाः ककुभः क्रियन्ते ॥४५॥
अन्वयः
अत्र धर्मद्रुहां निवारणाय त्वया अवार्यवीर्यः कश्चित् कार्यः । रवेः
अंशुपमरेणु इव यस्य वंशेन ककुभः सुस्थाः क्रियन्ते ।
( ३६ )
व्याख्या
अत्र क्षितौ धर्मद्रुहां धर्मद्वेषिणामधर्मपरायणानां निवारणाय विनाशाय त्वया
ग्रहणाद्वायंमप्रतिहतं वीर्यं पराक्रमो यस्यैवम्भूत्तः कश्चित् कोऽप्यप्रतिहतशक्ति-
मान्वीरः कार्यः समुत्पाद्यनीयः । रवेः सूर्यस्यांशुप्रसरेण प्रभासन्तानेनेव (यथा सर्वा
दिशस्तमोविनाशेन प्रकाशिता भवन्ति तत्स्थाश्च प्राणिनः सुखेन स्वकार्यकरणेन
जीवनमतिवाहयन्ति तथैव) यस्याऽप्यंवीर्यस्य वीरस्य वंशेन कुलेन ककुभः सर्वा
दिशः 'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः' इत्यमरः । तत्स्थाः प्राणिन
इत्यर्थः । सुखेन तिष्ठन्तीति सुस्था निरुपद्रवाः क्रियन्ते सम्पाद्यन्ते । राज्ञि
सूर्यस्य साम्यात्तद्वंशे चांशुप्रसरस्य साम्यादुपमा ।
भाषा
(इसलिये) इस पृथ्वी पर अधर्मियो का नाश करने के लिये आप किसी
अप्रतिहतशक्तिशाली वीर की उत्पत्ति करिए, जिसके वंश के फैलने से सब
दिशाओं में रहने वाले लोग, उपद्रवो से दूर होकर, प्रसन्न हो, जिस प्रकार
सूर्य की किरणो के फैलने से अन्धकार दूर होकर सब दिशाएं प्रसन्न हो
जाती हैं।
पुरन्दरेण प्रतिपाद्यमान-मेवं समाकर्ण्य वचो विरिञ्चिः ।
सन्ध्याम्बुपूर्णे चुलुके मुमोच ध्यानानुविद्धानि विलोचनानि ॥४६॥
अन्वयः
विरिञ्चिः पुरन्दरेण एवं प्रतिपाद्यमानं वचः समाकर्ण्य सन्ध्याम्बुपूर्णे
चुलुके ध्यानानुविद्धानि विलोचनानि मुमोच ।
व्याख्या
विरिञ्चिर्धाता 'धाताऽब्जयोनिर्द्रुहिणो विरिञ्चिः कमलासनः' इत्यमरः ।
विरिञ्चिर्विरञ्चिरित्युभयमपि साधु । पुरन्दारयतीति पुरन्दरस्तेनेन्द्रेणैवं पूर्वोक्तं
प्रतिपाद्यमानं कथ्यमानं वचो वाणीं समाकर्ण्य श्रुत्वा सन्ध्या-सन्ध्यार्घ्याम्बु जलं
तेन पूर्ण पूरिते चुलुकेऽञ्जलौ ध्यानेनानुविद्धानि ध्यानप्रसक्तानि विलोचनानि
नयनानि, चतुर्मुखत्वाद्वहुवचनम् । मुमोच निक्षिप्तवान् ।
( ३७ )
भाषा
ब्रह्माने, इन्द्र द्वारा इस प्रकार कहे हुए वचनों को सुन कर, सन्ध्या
सम्बन्धि जल से भरी अँजुली पर अपने ध्यानयुक्त नेत्रों को डाला अर्थात्
उसे ध्यान पूर्वक देखा ।
१कुलकारम्भः—
प्रकोष्ठपृष्ठस्फुरदिन्द्रनील-रत्नावलीकङ्कणडम्बरेण ।
बन्धाय धर्मप्रतिबन्धकानां वहन्सहोत्थानिव नागपाशान् ॥४७॥
अन्वयः
प्रकोष्ठपृष्ठस्फुरदिन्द्रनीलरत्नावलीकङ्कणडम्बरेण धर्मप्रतिबन्धकानां
बन्धाय सहोत्थान् नागपाशान् वहन् इव । (सुभटो विधातुश्चुलुकादा-
विरासीदिति पञ्चपञ्चाशत्संख्याकश्लोकेन सम्बन्धः ।)
व्याख्या
प्रकोष्ठस्य कूर्पराधोभागस्य पृष्ठे पृष्ठभागे स्फुरन्ती देदीप्यमाना येन्द्रनील-
रत्नानामिन्द्रनीलमणीनां रत्नविशेषाणामावली पङ्क्तिस्तस्याः कङ्कणङ्करभूषणं
'कंकणं करभूषणम्' इत्यमरः । तस्य डम्बरेण मिषेण प्रकोष्ठस्थितेन्द्रनीलमणि-
घटित-करभूषण-मिषेण धर्मप्रतिबन्धकानां धर्मप्रतिरोधकानामधार्मिकाणामित्यर्थः ।
बन्धाय नियन्त्रणाय जन्मना सहोत्तिष्ठन्तीति प्रादुर्भवन्तीति सहोत्थांस्तान्, राज्ञो
जन्मकालादेव समुत्पन्नान् नागपाशान् सर्परज्जूंवहन्निव धारयन्निव—सुभटो धातु-
श्चुलुकादाविरासीदिति सम्बन्धः । इन्द्रनीलरत्नावलीकङ्कणे नागपाशस्य
संभावनातदुत्प्रेक्षा । सा च 'डम्बरेण' इत्यपह्नुतिमूलत्वात्सापह्नुवा ।
भाषा
कलाई पर बधे हुए इन्द्रनीलमणि के कंगन के मिष से, धर्म द्रोहियों को
बाधने के लिए मानो साथ ही में उत्पन्न भये हुए नागफाश को धारण करता
हुआ (एक वीर ब्रह्मा जी की अजुली से उत्पन्न हुआ ।) (इसका सम्बन्ध ५५
वें श्लोक से है ।)
१ कुलकलक्षणं त्रिचत्वारिंशत्तमश्लोकटिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ।
( ३८ )
उत्तर्जनीकेन मुहुःकरेण कृताकृतावेक्षणबद्धलक्षः ।
रुषा निषेधन्निव चेष्टितानि दिक्पालवर्गस्य निरर्गलानि ॥४८॥
अन्वयः
कृताकृतावेक्षणबद्धलक्षः (सः) उत्तर्जनीकेन करेण दिक्पालवर्गस्य
निरर्गलानि चेष्टितानि रुषा मुहुः निषेधन् इव (विधातुश्चुलुकादाविरासी-
दित्यग्रिमेण श्लोकेन सम्बन्धः ।)
व्याख्या
कृतमुचितसमाचारमकृतमनुचितसमाचारञ्च कृताकृते तयोः किमुचितं
समाचरितं किं वाऽनुचितमाचरितं लोकैरेतयोर्वेक्षणे पर्यालोचने बद्धं व्याप्तं
लक्षं ध्यानं यस्य स धर्माधर्माचरणसमीक्षकैकमनाः स सुभट ऊर्ध्वकृता तर्जनी
यस्यैवंभूतेन तेन करेण हस्तेन दिशां पालाः पालकास्तेषां दिक्पालानां वर्गस्य
समूहस्य निरर्गलानि निष्प्रतिबन्धानि चेष्टितानि कार्याणि रुषा क्रोधेन मुहुर्वारं-
वारं निषेधन्निव निवारयन्निव (विधातुश्चुलुकादाविरासीदित्यनेन सम्बन्धः ।)
उत्तर्जनीकरे दिक्पालचेष्टितकर्मकनिषेधक्रियायास्समुत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा ।
भाषा
उचित और अनुचित कार्यों के परीक्षण में दत्तचित्त वह वीर, दिक्पाल लोगों
के निरङ्कुश कार्यों का, खड़ी की हुई तर्जनी अंगुली से युक्त, हाथ से मानो
क्रोध से बार २ निषेध करता हुआ (ब्रह्मा जी की अञ्जुली से उत्पन्न हुआ ।)
भोगाय वैपुल्यविशेषभाजं कर्तुं धरित्रीं निजवंशजानाम् ।
केयूरसङ्क्रान्तविमानभङ्ग्या भुजोद्धृतक्ष्माभृदिवेक्ष्यमाणः ॥४९॥
अन्वयः
निजवंशजानां भोगाय धरित्रीं वैपुल्यविशेषभाजं कर्तुं केयूरसङ्क्रा-
न्तविमानभङ्ग्या भुजोद्धृतक्ष्माभृत् इव ईक्ष्यमाणः (विधातुश्चुलुकादा-
विरासीदित्यन्वयः ।)
( ३९ )
व्याख्या
निजवंशजानां स्वकुलोत्पन्नानां राज्ञां भोगायोपभोगाय धरित्रीं पृथ्वीं वैपुल्य-
विशेषं भजतीति वैपुल्यविशेषभाक् तां विशालक्षेत्रां कर्तुं सम्पादयितुं केयूरैरङ्गदै
'केयूरमंगदं तुल्ये' इत्यमरः । संक्रान्तानि प्रतिबिम्बितानि विमानानि गगन
उड्डीयमानानि व्योमयानानि 'व्योमयानं विमानोऽस्त्री' इत्यमरः । तेषां भङ्गया
व्याजेन भुजाभ्यामुद्धता क्ष्माभृतः पर्वता राजानश्च येन स भुजोपरि समुत्क्षिप्त-
महीधर इवेक्ष्यमाणो दृश्यमानः सुभटः प्रादुरासीदित्यग्रे सम्बन्धः । पर्वतैरथवा
राजभिराक्रान्तां पृथ्वीं स्ववंशजानां भोगायाऽल्पतरां मत्वा तानुत्क्षिप्य समतलां
निष्कण्टकां विशालाञ्च धरा चिकीर्षुरित्यर्थः । नेमे विमानाः किन्तु क्ष्माभृत
इति भङ्गि शब्देन प्रतिपादनादाक्षेप॑पह्नुतिस्तन्मूला विमानोपरि क्ष्माभृतामुत्प्रेक्षा ।
अत द्वयोरङ्गाङ्गिभावसंकरः ।
भाषा
अपने वंश में होने वाले राजाओं के उपभोग के लिये पृथ्वी पर अधिक
स्थान बढ़ाने के ध्येय से, भुजा के आभूषण विजावट में प्रतिबिम्बित, आकाश
में उड़ने वाले विमानों की परछाई के मिष से मानो भुजाओं से पहाड़ों को
या विपक्षी राजाओं को हटाकर दूर फेंक देने के लिये उठाए हुए के ऐसा दिखाई
देने वाला (वीर ब्रह्मा जी की अंजुली से उत्पन्न हुआ ।)
अखर्वगर्वस्मितदन्तुरेण विराज मानोऽधरपल्लवेन ।
समुत्थितः क्षीरविपाण्डुराणि पीत्वेव सद्यो द्विषतां यशांसि ॥५०॥
अन्वयः
अखर्वगर्वस्मितदन्तुरेण अधरपल्लवेन विराजमानः क्षीरविपाण्डुराणि
द्विषतां यशांसि सद्यः पीत्वा समुत्थितः इव ।
व्याख्या
अखर्वो महान् गर्वो दर्पस्तेन यत्स्मितं शुभ्रवर्ण-गर्वहेतुकमीषद्धास्य तेन
दन्तुर उन्नताग्रतः 'खर्वो ह्रस्वश्च वामनः इति । 'दन्तुर तून्नतानतम्' इति
वाग्भटः । तेनाऽधरः अधरोष्ठः पल्लव इवेत्यधरपल्लवस्तेन विराजमानः
सुशोभितः क्षीरवद्दुग्धवद्विपाण्डुराणि शुभ्राणि द्विषतां शत्रूणां यशांसि सद्यः पीत्वा
( ४० )
पानं कृत्वा, नवजातशिशुः पूर्वं दुग्धमेव पिबतीत्याशयः । समुत्थित इव विद्यमान
इव सुभटः प्रादुरासीदित्यन्वयः । यशः स्मितञ्च शुभ्रं भवतीति कविसम्प्रदायः ।
तस्मिन् जातमात्र एव शत्रुयशांसि विनश्यन्ति स्मेति भावः । अधरे पल्लवा-
भेदाद्रूपकम् । क्षीरेण यशसः साम्यादुपमा । क्षीररूपयशः पानानन्तरं समुत्था-
नरूपोत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा । अत एतेषां संकरः ।
भाषा
अधिक अभिमान से उत्पन्न भई हुई (श्वेत) मुस्कुराहट से विकसित
अधरोष्ठ से शोभित (वह वीर) मानो दूध के समान शत्रुओं के उज्वल यशों
को पीकर प्रकट भया हुआ (ब्रह्मा जी की अञ्जुली से उत्पन्न हुआ ।)
सुवर्णनिर्माणमभेद्यमस्त्रैः स्वभावसिद्धं कवचं दधानः ।
जयश्रियः काञ्चनविष्टराभं समुद्वहन्नुन्नतयंसकूटम् ॥५१॥
अन्वयः
अस्त्रैः अभेद्यं सुवर्णनिर्माणं स्वभावसिद्धं कवचं दधानः जयश्रियः
काञ्चनविष्टराभम् उन्नतम् अंसकूटं समुद्वहन् (सुभटो विधातुश्चुलुकादावि-
रासीदित्यनेन सम्बन्धः ।)
व्याख्या
अस्त्रैर्वाणैरन्यास्त्रैर्वाऽभेद्यं भेत्तुमशक्यं सुवर्णस्य काञ्चनाभस्य सुन्दरदेहवर्णस्य
निर्माणं निर्मितिर्यस्य स्वभावसिद्धं प्राकृतिकं कवचं तनुत्रं 'अथ तनुत्रं वर्म दंशनम् ।
उरश्छदः कंकटको जगरः कवचोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । दधानो धारयन्, पक्षे
सुवर्णेन हेम्ना निर्माणं यस्यैवम्भूतं कवचम् । श्लिष्टरूपकम् । जयश्रियो
विजयलक्ष्म्या उपवेशनाय काञ्चनमय स्वर्णस्य विष्टरमासनं तदाभेयाऽऽभा
कान्तिर्यस्य तं सुवर्णसिंहासनसदृशमुन्नतं प्रशस्तमंसकूटं स्कन्धशिखरं समुद्वहन्
धारयन् 'कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्' इत्यमरः । सुभटः प्रादुरासीदित्यन्वयः ।
काञ्चनाभदेहप्रभाया स्वभावसिद्धकवचत्वस्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा । वाचकाभावाच्च
तस्या व्यङ्ग्यत्वम् । अंसकूटे काञ्चनविष्टरस्य साम्यप्रतीत्योपमा । देहरूप
सुवर्णे स्वभावसिद्धस्वर्णनिर्मितकवचस्य तादात्म्यारोपाद्रूपकमपीत्युत्प्रेक्षारूपकयोः
सन्देहसंकरः ।
( ४१ )
भाषा
सोने के समान शरीर के स्वाभाविक रंग के कारण मानो बाणों या अन्य
अस्त्रों से न छिद सकने वाले सोने से बने हुए कवच को धारण करने वाला,
विजयलक्ष्मी के (बैठने के) सोने के आसन के समान उन्नत स्कन्धप्रदेशों को
धारण करने वाला (एक वीर प्रकट हुआ ।)
स्वःसुन्दरीबन्दिपरिग्रहाय दत्तोऽञ्जलिः सम्प्रति दानवेन्द्रैः ।
इति प्रहर्षादमराङ्गनानां नेत्रोत्पलश्रेणिभिरर्च्यमानः ॥५२॥
अन्वयः
सम्प्रति दानवेन्द्रैः स्वःसुन्दरीवन्दिपरिग्रहाय अञ्जलिः दत्तः इति प्रहर्षात्
अमराङ्गनानां नेत्रोत्पलश्रेणिभिः अर्च्यमानः (सुभटः प्रादुरासीत् ।)
व्याख्या
सम्प्रत्यधुना राज्ञः समुत्पत्त्यनन्तरं दानवेन्द्रैर्दैत्यपुरन्धरैः स्वः स्वर्गस्य सुन्दर्य
एव बन्दिनो वशीकृताः स्त्रियः स्तुतिपाठिका वा 'वन्दिनः स्तुतिपाठकाः' इत्यमरः ।
तासां परिग्रहाय सुन्दरस्त्रीत्वेन स्तुतिपाठिकात्वेन वा हरणायाऽञ्जलिर्दत्तः ।
अस्य राज्ञो भयात्सुरसुन्दरीवशीकरणाय तासां हठापहरणम साहसन्तैः परित्यक्त
इति प्रहर्षदित्कार्यजनिताऽऽनन्दोद्रेकेणामराङ्गनानां देवाङ्गनानां नेत्राणि
नयनान्युत्पलानीव कमलानीव तेषां श्रेणिभिः पङ्क्तिभिरर्च्यमानः पूज्यमानो
दृश्यमान इत्यर्थः । न दानवा इतः परमस्य कृपयाऽस्मान्बन्दीकरिष्यन्तीति
देवाङ्गनाभिः प्रसन्नताभिर्वृत्तिभिरवलोक्यमान इति भावः । कमलपङ्क्तिभि-
रच्यंमाने प्रहर्षस्य हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा । नेत्रयोः कमलसाम्यादुपमा ।
नेत्राण्येव कमलानीति रूपकमपि । अतस्तेषां सङ्करः ।
भाषा
इस वीर के उत्पन्न हो जाने पर अब दानवेन्द्रों ने भय से, स्वर्गीय ललनाओं
को, अपनी स्तुति करने के लिये अथवा सुन्दर स्त्री होने के नाते अपने वश में
करने के हेतु से, उनका अपहरण करने से मुँह मोड़ लिया है, इस हर्ष से
देवाङ्गनाओं के नेत्र रूपी कमलों से पूजित (एक वीर उत्पन्न हुआ ।) अर्थात्
( ४२ )
उन देवाङ्गनाओं का इस वीर के कारण भय दूर हो जाने से वे इसे हर्ष से
टकटकी बांध कर देखने लगी थीं।
अपि स्वयं पङ्कजविष्टरेण देवेन दृष्टश्चिरमुत्सुकेन ।
वाञ्छाधिकप्रस्तुतवस्तुसिद्धि-सविस्मयस्मेरमुखाम्बुजेन ॥५३॥
अन्वयः
वाञ्छाधिकप्रस्तुतवस्तुसिद्धिसविस्मयस्मेरमुखाम्बुजेन उत्सुकेन पङ्कज-
विष्टरेण देवेन अपि स्वयं चिरं दृष्टः सुभट आविरासीदित्यनेन सम्बन्धः।
व्याख्या
वाञ्छाया मनोरथादप्यधिका विशेषा या प्रस्तुतवस्तुनोऽतिप्रभावशालिनो
राज्ञः सिद्धिनिर्माणं तया सविस्मयमाश्चर्ययुक्तं स्मेरमीषद्वोस्यं तेन युक्तं मुखाम्बुजं
वदनारविन्दं यस्य तेनोत्सुकेनोत्कण्ठितेन पङ्कजं कमलं विष्टरमासनं यस्य तेन
कमलासनेन देवेन ब्रह्मणाऽपि स्वयं चिरं चिराय दृष्टः संवीक्षितः । न केवलं
देवाङ्गनाभिरपि तु ब्रह्मणाऽपि साश्चर्यं स्वयं चिरं दृष्टः । मुखेऽम्बुजा-
भेदाद्रूपकम् ।
भाषा
अपने मनोरथ से भी अधिक प्रभावशाली नई वस्तु अर्थात् राजा के बन
जाने से आश्चर्य युक्त मुस्कुराहट वाले मुखकमल को धारण करने वाले,
कमल के आसन पर विराजित उत्सुक ब्रह्मा से भी स्वयं चिरकाल तक अव-
लोकित (एकवीर उत्पन्न हुवा ।)
कपोपले पौरुषकाञ्चनस्य पङ्के यशः पाण्डुसरोरुहाणाम् ।
व्यापारयन्दृष्टिमतिप्रहृष्टा - मवाप्तपाणिप्रणये कृपाणे ॥५४॥
अन्वयः
पौरुषकाञ्चनस्य कपोपले यशःपाण्डुसरोरुहाणां पङ्के अवाप्तपाणि-
प्रणये कृपाणे अतिप्रहृष्टां दृष्टिं व्यापारयन् सुभट आविरासीदित्यनेन
सम्बन्धः ।
( ४३ )
व्याख्या
पौरुषं पुरुषार्य एव काञ्चनं सुवर्णं तस्य कषोपले शुद्धयशुद्धिपरिचायक-
नीलपाषाणरूपे, यशःपाण्डुसरोरुहाणां यशःस्वरूपशुभ्रपद्मानामुत्पत्तिस्थानरूपे पङ्के
कृष्णवर्णपङ्करूपाभिषेऽवाप्तः प्राप्तः पाणेर्हस्तस्य प्रणयस्संव्रहणस्नेहो यस्मिन्नेवं भूते
कृपाणे सङ्गेऽतिप्रहृष्टामतिप्रसन्नां दृष्टिं व्यापारयन् कुर्वन्—सुभट आबिरासीदि-
त्यनेनान्वयः । पौरुषे काञ्चनाभेदस्यारोपस्य कृपाणे कषोपलत्वारोपैकारणत्वाद्य-
शसि श्वेतपद्मारोपस्य च खड्गे पङ्कत्वारोपे कारणत्वात्परम्परितरूपकद्वयम् ।
भाषा
पुरुषार्थरूपी सोने की काले कसौटी स्वरूप तथा यशरूपी श्वेत कमलों को
उत्पन्न करने वाली तालाब की काली मिट्टी स्वरूप अपने हाथ को प्रिय लगने
वाली तलवार को अत्यन्त हर्ष युक्त दृष्टि से देखता हुआ—एक वीर उत्पन्न हुआ ।
हेमाचलस्येव कृतः शिलाभिरुदारजाम्बूनदचारुदेहः ।
अथाऽऽविरासीत्सुभटस्त्रिलोक-त्राणप्रवीणश्चुलुकाद्विधातुः ॥५५॥
अन्वयः
अथ उदारजाम्बूनदचारुदेहः हेमाचलस्य शिलाभिः कृतः इव त्रिलोक-
त्राणप्रवीणः सुभटः विधातुः चुलुकात् आविरासीत् ।
व्याख्या
अथ ब्रह्मणः स्व-चुलुके दृष्टिपातानन्तरं उदारं शुक्लं महत् 'उदारो दातृ-
महतोः' इत्यमरः । जाम्बूनदमिव सुवर्णमिव 'रुक्मं कार्तस्वरं जाम्बूनदमष्टा-
पदोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । चारुः सुन्दरो देहः शरीरं यस्य स अतएव हेमाचलस्य
सुमेरोश्शिलाभिः कृत इव निर्मित इव त्रिलोकस्य त्रैलोक्यस्य त्राणे रक्षणे समुद्धरणे
च प्रवीणो निपुणः सुभटः गुग्गोद्धा राजा ब्रह्मणो विधातुश्चुलुकादब्जतेरावि-
रासीत्प्रादुर्बभूव । देहस्य जाम्बूनदेन सादृश्यादुपमा । सुभटशरीरे सुवर्णाचल-
शिलानिमित्तत्वस्योत्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा ।
इति नवभिः श्लोकैः कुलकम् ।१
१ कुलकादिलक्षणमस्मिन्यन्थे त्रिचत्वारिंशत्तमश्लोकटिप्पण्यां द्रष्टव्यम् ।
( ४४ )
भाषा
ब्रह्मा जी के अपनी जल पूरित अञ्जली पर दृष्टिपात करने के बाद शुद्ध
सोने के समान सुन्दर देहवाला मानो सुमेरुपर्वत की सोने की चट्टानो से
बनाया हुवा और तीनो लोको का रक्षण तथा उद्धार करने में निपुण एक महा
योद्धा ब्रह्मा के चुल्लू में से प्रकट हुआ ।
(जहाँ पाच से अधिक श्लोको में वाक्यपूर्ति हो उसे कुलक कहते हैं ।)
प्रस्थाप्य शक्रं धृतिमान्भवेति हर्षाश्रुपारिप्लवदृक्सहस्रम् ।
स शासनात्पङ्कुरुहासनस्य मरुद्विपक्षक्षयदीक्षितोऽभूत् ॥५६॥
अन्वयः
सः हर्षाश्रुपारिप्लवदृक्सहस्रं शक्रं धृतिमान् भव इति प्रस्थाप्य पङ्करुहा-
सनस्य शासनात् मरुद्विपक्षक्षयदिदीक्षितः अभूत् ।
व्याख्या
स राजा हर्षाश्रुभिरानन्दाश्रुभि पारिप्लवं चञ्चलं 'चञ्चलं चपलोञ्चलं
पारिप्लवपरिप्लवे' इत्यमर । दृशां नेत्राणां सहस्रं यस्य तं शक्रं सहस्राक्ष त्वं
धृतिमान् भव धैर्यं धारयेत्याश्वास्येति शेष प्रस्थाप्य पुनस्स्वस्थाने निवर्तनाय
नियोज्य पङ्केरुहासनस्य पद्मासनस्य ब्रह्मण 'पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुह-
मित्यमरः । शासनादाज्ञया मरुतां देवानां विपक्षाः शत्रवो दैत्यास्तेषां क्षये
नाशे दीक्षित गृहीतदीक्ष कृतसङ्कल्पोऽभूत् जातः ।
भाषा
उस वीर ने हर्ष जनित अश्रुओ से चंचल हजार आँखवाले इन्द्र को 'धैर्य
रक्खो' ऐसा कह कर और उसको बिदा कर ब्रह्मा की आज्ञा से दैत्यो के
नाश करने का बीडा उठाया ।
क्ष्माभृत्कुलानामुपरिप्रतिष्ठामनाप्य रत्नाकरभोगयोग्यः ।
क्रमेण तस्मादुदियाय वंशः शौरेः पदाद्भाङ्ग इव प्रनाहः ॥५७॥
[Page ( ४५ )]
अन्वयः
तस्मात् क्रमेण क्ष्माभृत्कुलानाम् उपरि प्रतिष्ठां अवाप्य रत्नाकर
भोगयोग्यः वंशः शौरेः पदात् गाङ्गः प्रवाहः इव उदियाय ।
व्याख्या
तस्मात् राज्ञः क्रमेण क्रमशः क्ष्मां पृथ्वीं बिभ्रतीति क्ष्माभृतो राजानः पर्वताश्च
तेषां कुलानि वंशाः समूहाश्च तेषामुपरि प्रतिष्ठां सर्वातिशायिनों स्थितिमवाप्य
लब्ध्वा रत्नानामाकरस्य निधेः पक्षे समुद्रस्य भोगे सुखानुभवे पक्षे संयोगे योग्यः
समर्थो वंशः कुलं शौरेर्विष्णोः पदाच्चरणाद्गाङ्गो गङ्गासम्बन्धी प्रवाह इव
उदियायोदितोऽभूत् । यथा शौरेः पदात् गाङ्गः प्रवाहः पर्वतानामुपरि स्थितिं
लब्ध्वा रत्नाकरसङ्गमयोग्य उदेति तथैव तस्माद्राज्ञः पार्थिवानामुपरि स्थानं
लब्ध्वा रत्ननिषेभोगे समर्थो वंश उदियायेति भावः । अत्र पूर्णोपमालङ्कारः ।
भाषा
उस राजा से, अन्य राजकुलो से अधिक कीर्तिशाली, रत्नो के खजानो का
उपभोग करने के योग्य, विष्णु के चरण से पर्वत समूहो पर अपना स्थान बनाता
हुआ, समुद्र से जा मिलने में समर्थ गङ्गाप्रवाह के समान, एक बंश आगे
चल पढा ।
विपक्षवीराद्भुतकीर्त्तिहारी हारीत इत्यादिपुमान्स यत्र ।
मानव्यनामा च बभूव मानी मानव्ययं यः कृतवानरीणाम् ॥५८॥
अन्वयः
यत्र विपक्षानुतकीर्त्तिहारी हारीतः इति आदिपुमान् बभूव । यः
अरीणां मानव्ययं कृतवान् सः मानी मानव्यनामा च बभूव ।
व्याख्या
यत्र चालुक्यराजवंशे विपक्षानामरीणामद्भुताऽऽश्चर्यकारिणी या कीर्तिर्यशः
'यशः कीर्तिः समज्ञाचेत्यमरः । तस्या हारी विनाशकारी हारीत इति नाम्ना
प्रसिद्धो राजाऽऽदिपुरुषः कुलप्रवर्तको बभूव । यः प्रसिद्धोऽरीणां शत्रूणां मान-
स्याहङ्कारस्य व्ययं नाशं कृतवान् चकार स मानी मानयुक्ततो मानव्यनामा
( ४६ )
तन्नाम राजा च बभूव । हारीतो मानव्यश्च तद्वंशमूलपुरुषौ बभूवतुरित्यर्थः ।
मानं व्ययतः इति मानव्यो, विपूर्वकं अव् गतो धातौर्विचि लोपोव्योर्वलीति वकारस्य
लोपे सिद्धम् ।
भाषा
जिस चालुक्य वंश में आदि पुरुष हारीत नाम का हुआ जो विपक्षी
राजाओं की आश्चर्यजनक कीर्ति का अपहरण करने वाला था । अभिमानी
मानव्य नाम का राजा भी उसी वंश में हुआ जिसने शत्रुओं के अभिमान को
तोड़ दिया था ।
मीलद्विलासालकपल्लवानि विशीर्णपत्रावलिमण्डनानि ।
मुखानि वैरिप्रमदाजनस्य यद्द्भूततीनां जगदुः प्रतापम् ॥५६॥
अन्वयः
मीलद्विलासालकपल्लवानि विशीर्णपत्रावलिमण्डनानि वैरिप्रमदाजनस्य
मुखानि यद्द्भूततीनां प्रतापं जगदुः ।
व्याख्या
मीलद्विलासा विलासरून्या सत्कारशून्या अलकपल्लवाः केशपाशा येषां
तानि विशोर्णानि जीर्णानि *पत्रावलिरूपमण्डनानि शोभावर्द्धकानि येषु तानि
वैरिणां शत्रूणा प्रमदाजनस्य स्त्रीसमूहस्य मुखान्याननानि (कर्तृ) यस्य चालुक्य-
वंशस्य भूपतीनां राज्ञां प्रताप प्रभावं जगदुरूचुः । वैरिरत्रीणामलङ्काराभावा-
त्यतीनां मरणं सूच्यते ।
भाषा
शत्रुओं की स्त्रियों के सत्कार शून्य केशपाशों से युक्त तथा खण्डित पत्रावलि
से युक्त मुख, उस चालुक्य वंश के राजाओं के प्रताप को कह रहे थे । अर्थात्
प्रकट कर रहे थे । अर्थात् निकट भूत में पतियों के मारे जाने से विधवा हो
- शोभा के लिये रंगबिरंगी वस्तुओं से मुखादि अगों पर निकाली हुई
चित्रकारी ।
( ४७ )
जाने के कारण फिर अपने को विभूषित करने का अवसर न आने से उनके
केशपाश पति की जीवितावस्था के संस्कारों से रहित थे और पत्रावलि रूप
मण्डन भी फिर से न ठीक किये जाने से खण्डित हो गया था ।
उत्खातविश्वोत्कटकण्टकानां यत्रोदितानां पृथिवीपतीनाम् ।
क्रीडागृहप्राङ्गणलीलयैव बभ्राम कीर्त्तिर्भुवनत्रयेऽपि ॥६०॥
अन्वयः
यत्र उदितानाम् उत्खातविश्वोत्कटकण्टकानां पृथिवीपतीनां कीर्त्तिः
क्रीडागृहप्राङ्गणलीलया एव भुवनत्रये अपि बभ्राम ।
व्याख्या
यत्र चालुक्यवंशे उदितानां समुत्पन्नानामुत्खातानि समूलमुच्छेदितानि
विश्वस्य संसारस्योत्कटाः प्रकाण्डाः कण्टका विघ्नभूता दुष्टा राजान (क्षुद्रशत्रवः)
यैस्तेषां पृथिवीपतीनां महीपतीनां कीर्त्तिर्यशः क्रीडागृहस्य लीलागृहस्य यत्प्राङ्गण-
माभ्यन्तरभूमिस्तस्मिन् या लीलाऽधिकपरिश्रमं विना सञ्चरणादिविलासस्तयैवाऽना-
यासेनैव भुवनत्रयेऽपि लोकत्रयेऽपि बभ्राम सञ्चचाल ।
भाषा
संसार के अत्यन्त भयङ्कर उपद्रव रूपी क्षुद्र राजाओं को समूल नष्ट करने
वाले, चालुक्य वंश में उत्पन्न राजाओं की कीर्ति, क्रीडागृह के अँगने में रहने के
समान ही तीनों लोकों में अनायास से ही फैल गई । अर्थात् विरोधी राजाओं
का नाश कर देने पर तीनों लोकों में निष्कण्टक राज्य हो जाने से विरोधियों
के अभाव में सर्वत्र अनायास ही कीर्ति फैल गई । क्योंकि तीनों लोक
उनके लिये निर्भय घर के अँगने के समान हो गया था ।
यत्पार्थिवैः शत्रुकठोरकण्ठ-पीठास्थिनिर्लोठन-कुण्ठधारः ।
निन्ये कृपाणः पटुतां तदीय-कपालशाणोपलपट्टिकासु ॥६१॥
अन्वयः
यत्पार्थिवैः शत्रुकठोरकण्ठपीठास्थिनिर्लोठनकुण्ठधारः कृपाणः तदीय-
कपालशाणोपलपट्टिकासु पटुतां निन्ये ।
( ४८ )
व्याख्या
यस्य चालुक्यवंशस्य पार्थिवैर्नृपैः शत्रूणामरीणां कठोराः कठिनाः ये कण्ठपीठा
ग्रीवास्थलानि तेषामस्थीनि तेषां निर्लोठनेन खण्डनेन कुण्ठा कुण्ठीभूता धारा
तीक्ष्णाग्रभागो यस्य सः कृपाणः खड्गः तेषामिदं तदीयं तानि शत्रुसम्बन्धीनि
कपालान्येव शिरोस्थीन्येव शाणोपलपट्टिकाः तीक्ष्णताप्रवर्धकयन्त्रविशेषाः 'सान'
इति लोके प्रसिद्धम् । तासु पटुतां तीक्ष्णतां निन्ये प्रापितः । कपालेोपरि
शाणोपलपट्टिकात्वारोपादूपकम् । कण्ठे पीठाभेदाच्चरूपकम् ।
भाषा
जिस वंश के राजाओ ने, शत्रुओं की कड़ी २ गले की हड्डियों के काटने
से कुन्द धार वाली तलवार की धार, शत्रुओं के सिर की हड्डी रूपी सान पर
चढ़ा कर तेज की ।
निरादरश्चन्द्रशिखामणौ यः प्रीतेऽपि लोकत्रितयैकवीरः ।
क्षिपन्कृपाणं दशमेऽपि मूर्ध्नि स्वयं धृतः क्ष्माधरराजपुत्र्या ॥६२॥
अन्वयः
यः लोकत्रितयैकवीरः चन्द्रशिखामणौ प्रीते अपि निरादरः (सन् )
दशमे मूर्ध्नि अपि कृपाणं क्षिपन् क्ष्माधरराजपुत्र्या स्वयं धृतः ।
व्याख्या
यः प्रसिद्धो लोकानां भुवनानां 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । त्रितयं
त्रयं तस्मिन्नेकोऽद्वितीयो वीरो रावणश्चन्द्रएव शिखामणिः शिरोभूषणं यस्य
सः शिवस्तस्मिन् प्रीतेऽपि प्रसन्नेऽपि निरादरस्सन् शिवस्य प्रसन्नतामगणयन्दशमे
मूर्द्धन्यपि शीर्षेऽपि कृपाणं चन्द्रहासं क्षिपन्प्रहरन् क्ष्माधरस्य हिमाचलस्य राजपुत्र्या
राजकन्यया पार्वत्या स्वयमेव धृतो निवारितोऽभूत् ।
भाषा
तीनो लोको में अद्वितीय वीर रावण, जिसको, शंकर के प्रसन्न होने पर
भी, उनकी प्रसन्नता की परवाह न कर अपने दसवें सिर पर तलवार चलाने से
पार्वती जी ने स्वयं रोका था ।
( ५० )
दीक्षाऽभिनिवेशस्तस्या रतिश आकृष्टमनसस्तन्तो विलासेच्छया मनोविनोदाभि-
लाषेण नागरखण्डचुम्बिनो नागवल्लीलग्ना पूगद्रुमाः क्रमुकवृक्षा यस्या तस्या
दक्षिणस्या दिशि पदं स्वनिवासस्थानं चक्रुः रचयामासुः ।
भाषा
इस चालुक्य वंश के विजय की इच्छा रखने वाले कुछ राजा लोग सम्पूर्ण
जगत् का जीत कर विलासिता के रस में पड़कर, पान की बँवर से सटकर
जहाँ सुपाड़ी के पेड़ लगे रहते हैं, एसी दक्षिण दिशा में राज्य करने लगे ।
तदुद्भवैर्भूपतिभिः सलीलं चोलीरहः-साक्षिणि दक्षिणाब्धेः ।
करीन्द्रदन्ताङ्कुरलेखनीभिरलेखि कूले विजय-प्रशस्तिः ॥६५॥
अन्वयः
तदुद्भवैः भूपतिभिः चोलीरहस्साक्षिणि दक्षिणाब्धेः कूले करीन्द्रदन्ता-
ङ्कुरलेखनीभिः विजयप्रशस्तिः सलीलम् अलेखि ।
व्याख्या
तस्माद्दक्षिणचालुक्यवंशशङ्खादुद्भव उत्पत्तिर्येषां तैर्भूपतिभिर्नृपै श्चोलदेशोद्भूताना
स्त्रीणां रहस एकान्तविलासस्य साक्षिणि साक्षिभूते दक्षिणाब्धेर्दक्षिणसमुद्रस्य कूले
तटे 'कूलं रोधश्च तीरञ्च प्रतीरञ्च तटं त्रिषु' इत्यमरः । करीन्द्राणां महागजानां
दन्ता रदना 'रदना दशना दन्तारदा' इत्यमरः । तेषामङ्कुरा अग्रिमसूक्ष्मभागा
एव लेखम्यस्ताभिर्विजयस्य जयस्य प्रशस्ति प्रशंसा सलील सविलास यथास्यात्त-
थाऽलेखि लिखिता । करीन्द्रदन्ताङ्कुरेषु लेखनीत्वारोपाद्रूपकालङ्कारः । तदा
दक्षिणाब्धेस्तटे चोलक्षणीपतीनां राज्यमासीदितीतिहासः । तेषां महती गजसे-
नाऽपि प्रसिद्धाऽऽसीत् ।
अरथ
उस दक्षिण चालुक्य वंश में पैदा भए हुए राजाओ ने चोल-देशीय स्त्रियो
के रहस्य पूर्ण विलासा स परिचित दक्षिण सागर क तट पर वडे २ हाथियो
के दातो की नोक रुपी कल्मो से अपने विजय की प्रशसा खेलवाड में ही लिख
दी । अर्थात हाथी की सेना ले जाकर सबको परास्त करने से वहाँ उनकी
कीर्ति फैल गई ।
( ५१ )
द्वीपक्ष्मापालपरम्पराणां दोर्विंक्रमादुत्खननोन्मुखास्ते ।
विष्णोः प्रतिष्ठेति विभीषणस्य राज्ये परं सङ्कुचिता बभूवुः ॥६६॥
अन्वयः
दोर्विंक्रमात् द्वीपक्ष्मापालपरम्पराणां उत्खननोन्मुखाः ते विभीषणस्य
राज्ये विष्णोः प्रतिष्ठा इति परं सङ्कुचिताः बभूवुः ।
व्याख्या
दोष्णा भुजाना 'भुजबाहू प्रवेष्टो दो इत्यमर । विक्रमात् पराक्रमात्
द्वीपानां क्ष्मा पृथ्वी तस्या पाला पालका द्वीपक्ष्मा पालयन्तीति वा तेषा
परम्परास्तासामुत्खनने, समूलमुन्मूलने उन्मुखास्तत्परास्ते विभीषणस्य राज्ये
लङ्काया विष्णो प्रतिष्ठा विभीषणस्य रामभक्तत्वाद्विष्णुताक्षादवतारस्य रामस्य
स्थितिस्तत्र वर्तत इति हेतोस्तस्या. पूज्यत्व न तु ग्राह्यत्वमिति लङ्कापुरीनाशन
पर केवल सङ्कुचिता बभूवुस्तत्र न जग्मुरित्यर्थ । एतेन तेषा राज्ञां विष्णु-
भक्तत्व सनातनधर्मित्वञ्च सूचितम् । केवल विभीषणराज्यद्वीप विहाय सर्वे
द्वीपास्ते स्वायत्तीकृता इति भाव । एतेन लङ्कात पूर्व सकलोऽपि भूभा-
गस्तैर्विजित आसीदिति सूच्यते ।
भाषा
अपनी भुजा के पराक्रम से टापुओं के राजाओं को नष्ट कर देने में प्रवृत्त
ये दक्षिण चालुक्यवंशीय राजा, लङ्का के रामभक्त विभीषण के राज्य में श्री
रामचन्द्र की स्थिति है ऐसा सोचकर केवल उसपर आक्रमण करने में अग्रसर
न हुए । अर्थात् केवल विभीषण के टापू लंका को छोडकर अन्य सब टापुओ
को उन्होंने जीत लिया ।
द्वीपेषु कर्पूरपरागपाण्डु-ष्वास्वाद्य लीलापरिवर्तनानि ।
भ्रान्त्या तुषाराद्रितटे लुठन्तः शीतेन खिन्नास्तुरगा यदीयाः ॥६७॥
अन्वयः
यदीयाः तुरगाः कर्पूरपरागपाण्डुषु द्वीपेषु लीलापरिवर्तनानि आस्वाद्य
तुषाराद्रितटे भ्रान्त्या लुठन्तः शीतेन खिन्नाः ।