विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 69 of 493
Read in context( ४४ )
भाषा
ब्रह्मा जी के अपनी जल पूरित अञ्जली पर दृष्टिपात करने के बाद शुद्ध
सोने के समान सुन्दर देहवाला मानो सुमेरुपर्वत की सोने की चट्टानो से
बनाया हुवा और तीनो लोको का रक्षण तथा उद्धार करने में निपुण एक महा
योद्धा ब्रह्मा के चुल्लू में से प्रकट हुआ ।
(जहाँ पाच से अधिक श्लोको में वाक्यपूर्ति हो उसे कुलक कहते हैं ।)
प्रस्थाप्य शक्रं धृतिमान्भवेति हर्षाश्रुपारिप्लवदृक्सहस्रम् ।
स शासनात्पङ्कुरुहासनस्य मरुद्विपक्षक्षयदीक्षितोऽभूत् ॥५६॥
अन्वयः
सः हर्षाश्रुपारिप्लवदृक्सहस्रं शक्रं धृतिमान् भव इति प्रस्थाप्य पङ्करुहा-
सनस्य शासनात् मरुद्विपक्षक्षयदिदीक्षितः अभूत् ।
व्याख्या
स राजा हर्षाश्रुभिरानन्दाश्रुभि पारिप्लवं चञ्चलं 'चञ्चलं चपलोञ्चलं
पारिप्लवपरिप्लवे' इत्यमर । दृशां नेत्राणां सहस्रं यस्य तं शक्रं सहस्राक्ष त्वं
धृतिमान् भव धैर्यं धारयेत्याश्वास्येति शेष प्रस्थाप्य पुनस्स्वस्थाने निवर्तनाय
नियोज्य पङ्केरुहासनस्य पद्मासनस्य ब्रह्मण 'पङ्केरुहं तामरसं सारसं सरसीरुह-
मित्यमरः । शासनादाज्ञया मरुतां देवानां विपक्षाः शत्रवो दैत्यास्तेषां क्षये
नाशे दीक्षित गृहीतदीक्ष कृतसङ्कल्पोऽभूत् जातः ।
भाषा
उस वीर ने हर्ष जनित अश्रुओ से चंचल हजार आँखवाले इन्द्र को 'धैर्य
रक्खो' ऐसा कह कर और उसको बिदा कर ब्रह्मा की आज्ञा से दैत्यो के
नाश करने का बीडा उठाया ।
क्ष्माभृत्कुलानामुपरिप्रतिष्ठामनाप्य रत्नाकरभोगयोग्यः ।
क्रमेण तस्मादुदियाय वंशः शौरेः पदाद्भाङ्ग इव प्रनाहः ॥५७॥