Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

DevanagariSanskritpublished493 pages

२. विक्रमादित्य षष्ठ का जन्म, विद्या व दिग्विजय

Page 101Permalink

( ७८ )
भाषा
जिस कामुक के समान राजा के (व कामिनी के समान डाहलोर्वी के)
अत्यधिक युद्ध से या कलह से कर्ण राजा के मरने पर या कान के कट जाने
पर हाथी दांत के बने हुवे कान के आभूषण के समान श्वेत कीर्ति अभी भी
डाहलदेश को नही प्राप्त हो रही है । (कान कट जाने से कर्ण भूषण पहनने
का सौभाग्य ही अप्राप्य हो जाता है। कर्ण राजा के ऐसे प्रतापी राजा के मर
जाने से कीर्ति कहां से आ सकती है) ।
यस्यासिरत्युच्छलता रराज धाराजलेनेव रणेषु धाम्ना ।
दृप्तारिमातङ्गसहस्रसङ्गामभ्युक्ष्य गृह्णन्निव वैरिलक्ष्मीम् ॥१०४॥
अन्वयः
यस्य असिः रणेषु अत्युच्छलता धाराजलेन इव धाम्ना दृप्तारिमातङ्ग
सहस्रसङ्गां वैरिलक्ष्मीम् अभ्युक्ष्य गृह्णन् इव रराज ।
व्याख्या
यस्य भूपतेरसि खडगो रणेषु युद्धेष्वत्युच्छलतोर्ध्वं गच्छता धाराजलेन खड्ग-
धाराजलेनेव धाम्ना तेजसा, दृप्ता मदान्धा अरिमातङ्गा शत्रुहस्तिनो विपक्ष-
चाण्डालाश्च तेषा सहस्र तस्य सङ्ग सत्तर्गो यस्या सा तां वैरिलक्ष्मीं शत्रुश्रिय
मभ्युक्ष्य प्रक्षाल्य 'उक्ष् सेचने' इत्यस्माद्धातोर्भुपसर्गान्त्ययभ्युक्ष्येतिनिष्पन्नम् ।'
गृह्णन्निवाऽऽसादयन्निव रराज शुशुभे । यथा चाण्डालसङ्गादशुद्ध वस्तु जलेन
संप्रोक्ष्य शुद्ध विधाय गृह्यते तथैवाऽत्राऽवि मातङ्गसहस्रसङ्गजनिताशुद्धियुक्ता
वैरिलक्ष्मी धाराजलेन पवित्रीकृत्य गृहीता । धाराजलेन सह धाम्नरसादृश्यप्रती
तिरित्युपमा । मातङ्गशब्देन गजाना चाण्डालनाञ्चप्रतीत्या श्लेषोऽलङ्कार ।
खड्गे वैरिलक्ष्मीकर्मकग्रहणक्रियाया उत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा । अतस्तेषा सङ्कर ।
भाषा
जिस राजा की तलवार, युद्धा म ऊपर उठने वाले अपनी धार के जल के
समान तेज से मदोन्मत्त हजारो शत्रुरूपी हाथियो के अथवा हजारो शत्रु
चाण्डालो के ससर्ग दोष से अपवित्र शत्रुओ की लक्ष्मी का मानो प्रोक्षण कर
ग्रहण करती हुई शोभित हुई । अर्थात अपवित्र शत्रुलक्ष्मी पर अपनी तेज धार
का पानी छिड़क, उसे पवित्र कर उसका ग्रहण किया । (अपवित्र वस्तु पर
गङ्गाजल छिड़क कर पवित्र करने की परिपाटी है) ।

Page 102Permalink

( ७९ )
यद्वैरिसामन्तनितम्बिनीनामश्रान्तसन्तापकदर्थ्यमाने ।
पराङ्मुखं शोषविशङ्कयेव कुचस्थले कुङ्कुमपङ्कमासीत् ॥१०५॥
अन्वयः
यद्वैरिसामन्तनितम्बिनीनाम् अश्रान्तसन्तापकदर्थ्यमाने कुचस्थले शोष-
विशङ्कया इव कुङ्कुमपङ्कं पराङ्मुखम् आसीत् ।
व्याख्या
यस्याऽऽहवमल्लदेवस्य वैरिसामन्ताः शत्रुनृपास्तेषां नितम्बिनीनामङ्गनाना
मश्रान्तो निरन्तरश्चासौ सन्तापश्च सञ्ज्वरश्च 'सन्तापः संज्वरः सनी' इत्यमरः ।
तेन कदर्थ्यमाने दुर्दशामापन्ने तप्ते इत्यर्थः । कुचस्थले स्तने शोषस्य शोषणकर्मणो
विशङ्कयेव सन्देहेनेव, कुचयोः शुष्कत्वं कुङ्कुमलेपजन्योष्णत्वेन माभूदिति हेतोः
कुङ्कुमपङ्कं पराङ्मुखमासीत् नोपलिप्तमित्यर्थः । पतिविरहात्कुङ्कुमलेपादी-
नामभावः । अत्र कुचस्थले कुङ्कुमलेपस्य पराङ्मुखत्वे स्तनयोः शोषशङ्काया
हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणाद्धेतूत्प्रेक्षा ।
भाषा
जिस राजा के विपक्षी सामन्तों की नारियों के निरन्तर दुःख से दुर्दशा को
प्राप्त, स्तन, कहीं सूख न जांय इस सन्देह से मानो उन पर केसर का लेप नहीं
किया गया था । अर्थात् पतियों के मर जाने से केसर का लेप आदि शृङ्गार
बन्द हो गया था ।
एकत्र वासादवसानभाजस्ताम्बूललक्ष्म्या इव संस्मरन्ती ।
वक्त्रेषु यद्वैरिविलासिनीनां हासप्रभा तानवमाससाद ॥१०६॥
अन्वयः
यद्वैरिविलासिनीनां वक्त्रेषु हासप्रभा एकत्र वासात् अवसानभाजः
ताम्बूललक्ष्म्याः संस्मरन्ती इव तानवम् आससाद ।
व्याख्या
यस्य राज्ञो वैरिविलासिनीनां विपक्षाङ्गनानां वक्त्रेषु वदनेषु विद्यमाना
हासस्य हास्यस्य प्रभा कान्तिरेकत्रवासात्तत्रैव वदनेषु विद्यमानयाताम्बूललक्ष्म्या

Page 103Permalink

( ८० )
स्ताम्बूलशोभायाः सस्मरन्तीव स्मरन्ती सतीव ताम्बूललक्ष्मीः पत्युर्विरहवेदनया
समाप्तिं गतेति सहवासात्सखीवृत्तान्तं स्मरन्ती सतीव तानवं कृशत्वमाससाद
प्राप । पतिविरहात्ताम्बूलभक्षणेन सह हास्यमपि लुप्तमितिभावः । अत्र
हासप्रभायाः ताम्बूललक्ष्मीसमाप्तिस्मरणस्य हासप्रभानिष्ठतनुत्व-प्राप्तौ हेतुत्वे-
नोत्प्रेक्षणाद्धेतूत्प्रेक्षा । अप्रस्तुतसखीवृत्तान्तस्य हासप्रभावृत्तान्तेऽभेदसमारोपात्स-
मासोक्तिरलङ्कारः ।
भाषा
जिस राजा के शत्रुओं की स्त्रियों के मुखों की हास्यशोभा, एकत्र वास होने
से शीघ्र समाप्त होनेवाली ताम्बूल शोभा को स्मरण करती हुई, कम होने
लगी । अर्थात् पतियों के मर जाने से वैधव्य प्राप्त होने पर आनन्दजनित
हंसी और ताम्बूलभक्षण दोनों ही न रहा ।
यं वारिधिः प्रज्वलदस्त्रजालं वेलावनान्तेषु नितान्तभीतः ।
भूयः समुत्सारणकारणेन समागतं भार्गवमाशशङ्के ॥१०७॥
अन्वयः
नितान्तभीतः वारिधिः वेलावनान्तेषु प्रज्वलदस्त्रजालं यं समुत्सारण-
कारणेन भूयः समागतं भार्गवम् आशशङ्के।
व्याख्या
नितान्तमत्यन्तं भीतो भयाकुलो वारिधिस्समुद्रो वेलावनान्तेषु तटगतारण्यभू-
मिषु प्रज्वलञ्जाज्वल्यमानमस्त्रं यस्य स यं नृपं समुत्सारणस्यापसारणस्य कार-
णेन हेतुना भूय पुनरपि समागतं सम्प्राप्तं भार्गवं परशुराममाशशङ्के शङ्कित-
वान् । अत्र नृपे परशुरामस्य सम्भावनादुत्प्रेक्षा१ ।
भाषा
अत्यधिक भयभीत समुद्र, तट के जंगलों में चमकते हुये अस्त्रों से शोभित
इस राजा को देखकर अपने को हटाने के लिये फिर से परशुराम आये हैं
क्या, ऐसा सन्देह करने लगा ।
१ कोकणदेश पूर्वं समुद्राभ्यन्तरे वर्तमानो भार्गवेण समुद्र समुत्सार्य स्वनिवा-
सायं निर्मित इति पौराणिकीकथाऽत्राऽनुसन्धेया ।

Page 104Permalink

( ८१ )
रत्नोत्करग्राहिषु यद्भटेषु तटत्रुटन्मौक्तिकशुक्तिभङ्ग्या ।
अस्फोटयत्तीरशिलातलेषु रोषेण मूर्धानमिवाम्बुराशिः ॥१०८॥
अन्वयः
अम्बुराशिः यद्भटेषु रत्नोत्करग्राहिषु (सत्सु) तटत्रुटन्मौक्तिकशुक्ति-
भङ्ग्या तीरशिलातलेषु रोषेण मूर्धानम् अस्फोटयत् इव ।
व्याख्या
अम्बूनां जलानां राशिस्समुद्रो यस्य राज्ञो भटेषु योधेषु रत्नानामुत्कराः
समूहास्तेषां ग्राहिषु सत्सु स्वायत्तीकृतवत्सु सत्सु तटेषु त्रुटन्ति स्फुटितानि
मौक्तिकानि याभ्यस्ताः शुक्तयस्तासां भङ्ग्या व्याजेन तीरे तटे यानि
शिलातलानि प्रस्तरभूमयस्तेषु रोषेण कोपेन मूर्धानं शिरसमस्फोटयदिवाखण्ड-
यदिब । अत्राऽपन्हतिमूलकोत्प्रेक्षालङ्कारः । समुद्रे शिरस्फोटनस्य क्रियाया
उत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा । नेमा स्फुटितमुक्ताशुक्तयः किन्तु समुद्रकर्तृकशिरस्फोट-
नमिति प्रतीत्या प्रतीयमानाऽर्यापन्हुतिरुत्प्रेक्षाङ्गम् । 'प्रकृतं यन्निषिध्यान्य-
त्साध्यते सात्वपन्हुतिः।'
भाषा
जिस राजा के योद्धाओ के, समुद्र के रत्न समूहों को ले लेने पर, तट पर
पडी हुई मोती निकाली, सीपो के भिष से मानो समुद्र ने क्रोध से किनारे
के पत्थरो पर माथा पटक २ कर अपना सिर टुकडे २ कर डाला ।
यं वीक्ष्य पाथोधिरधिज्यचापं शोणारमभिः शोषितशोणदेहेः
क्षोभादमीक्ष्णं रघुराजवाण-जीर्णव्रणस्फोटमिवाचचक्षे ॥१०६
अन्वयः
पाथोधिः अधिज्यचापं यं वीक्ष्य शोणितशोणदेहेः शोणा
अभीक्ष्णं क्षोभात् रघुराजवाणजीर्णव्रणस्फोटम् इव आचचक्षे ।
व्याख्या
पायांसि जलानि धीयन्तेऽस्मिन्निति पाथोधिः समुद्रो ज्या मौर्वीग
धिज्यचापो धनुर्यस्य तं यं नृप वीक्ष्याऽऽलोक्य शोणितबद्धधिरवत् स

Page 105Permalink

( ८२ )

लोहितास्रमतक्षतजशोणितम्' इत्यमर । शोणा रक्ता देहा येषा ते रुधिरस्तद्देहैः
शोणाश्मभी रक्तवर्णपाषाणै समुद्रादस्तलस्थितैस्तद्दर्शनव्याजेनेत्यर्थ. । अभीक्ष्णं
शश्वत् 'युक्ते द्वे साम्प्रत स्यान्नेऽभीक्ष्ण शश्वदनारते' इत्यमर । क्षोभात्
दुखात रघुराजस्य रामस्य बाणास्तेषा तत्प्रहारजनिता जीर्णा पुरातना व्रणा.
क्षतास्तेषा स्फोट विघटनमाचचक्ष इव संदर्शयामासेवेत्यर्थ । रामचन्द्रबाण-
जनितक्षता नाद्याऽपि गता अतो भवद्भिर्न बाणसंधान कार्यमिति प्रार्थयामासेति
भाव । अत्र रक्तपाषाणेषु जीर्णव्रणस्फोटस्य संभावनादुत्प्रेक्षालङ्कार ।

भाषा
मौर्वी चढे धनुष को लिय हुवे उस राजा को देखकर सतत दुख से समुद्र,
अपने भीतर के रक्त के सदृश लाल रग के लाल पत्थरो के द्वारा मानो रामचन्द्र
के बाणो के पुराने घाव फट रहे हो ऐसा दिखान लगा । अर्थात् रामचन्द्र के
बाणो से भय घाव अभी तक भरे नही हे अब तुम बाण मत मारो ऐसी प्रार्थना
करने लगा ।

राशीकृतं विश्वमिवायलोक्य वेलावने यस्य चमूसमूहम् ।
अम्भोविभूतेरपरिक्षयेण क्षारत्वमब्धिर्बहुमन्यते स्म ॥११०॥

अन्वयः
अब्धिः वेलावने राशीकृतं यस्य चमूसमूहं विश्वम् इव अवलोक्य
अम्भोविभूतेः अपरिक्षयेण क्षारत्वं बहुमन्यते स्म ।

व्याख्या
अब्धि समुद्रो वेलावने तटारण्ये राशीकृतमेकत्रीकृत यस्य राज्ञश्चमूसमूह
सैन्यसङ्घमेकत्रीभूत सम्पूर्ण विश्वमिव जगदिवाऽवलोक्य दृष्ट्वाऽम्भसो जलाना
विभूते सम्पदोऽपरिक्षयेण वैरस्येन पानादिकर्मणि व्ययाभावात् क्षारत्व लवण-
रसाधिक्यं बहुमन्यते स्म प्रशंसितवान् । अत्रापरिक्षयरूपकार्ये क्षारत्व कारण-
मिति प्रशसाहेतु । सेनासमूहस्य विश्वेन सह साम्यादुपमालङ्कार ।

भाषा
सम्पूर्ण जगत् एकत्रित हो गया है ऐसा दिखाई पडने वाले जिस राजा के
सेनासमूह को अपने तट पर एकत्रित देखकर जलसम्पत्ति का जरा भी खर्च न

Page 106Permalink

( ८३ )
होने से समुद्र, अपने जल के खारेपन की सराहना करने लगा । अर्थात् यदि
जल नमकीन न होता तो उस राजा की सेना उसका सब जल पी जाती ।
उत्तम्भयामास पयोनिधेर्यस्तीरे जयस्तम्भमदम्भवीरः ।
असूयितं स्वैरविहारशीलैरालानभीत्या जलवारणेन्द्रैः ॥१११॥
अन्वय
अदम्भवीरः यः पयोनिधेः तीरे स्वैरविहारशीलैः जलवारणेन्द्रैः
आलानभीत्या असूयितं जयस्तम्भम् उत्तम्भयामास ।
व्याख्या
नास्ति दम्भ कपटो यस्मिन्स अदम्भ आडम्बररहितश्चासो वीरो योद्धा
यो राजा पयोनिधे समुद्रस्य तीरे तटे स्वैरं स्वच्छन्दं विहारस्य विहरणस्य शील
स्वभावो येषां तैर्जलवारणेन्द्रैस्समुद्रहस्तिभिरालानस्य करिबन्धरतम्भस्य 'तोन
वेणुकमालान बन्धस्तम्भेऽथ शृंखले' इत्यमरः । भीत्या भयेनाऽसूयितं दोषाविष्क-
रणेन निन्दित जयस्तम्भ विजयसूचकस्तम्भमुत्तम्भयामास निचखान । जयस्तम्भे
समुद्रगजानामावानस्य भ्रान्त्याऽसूयेति प्रतीत्या भ्रान्तिमानलङ्कारो व्यङ्ग्य ।
भाषा
दम्भरहित वीर, उस राजा ने, स्वच्छन्द विहार करने वाले जल हाथियो
द्वारा हाथी बाधन के खूंट के भय से ईर्ष्या युक्त दृष्टि से देखे जानेवाले विजय-
स्तम्भ को समुद्र के तट पर गाड दिया ।
लब्ध्वा यदन्तःपुरसुन्दरीणां लावण्यनिष्यन्दमुपान्तभाजाम् ।
गृहीतसारस्त्रिदशैः पयोधिः पीयूषसंदर्शनसौख्यमाप ॥११२॥
अन्वयः
त्रिदशैः गृहीतसारः पयोधिः उपान्तभाजां यदन्तःपुरसुन्दरीणां लाव-
ण्यनिष्यन्दं लब्ध्वा पीयूषसंदर्शनसौख्यम् आप ।
व्याख्या
त्रिदशैर्देवं 'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुरा' इत्यमरः । गृहीत
स्वायत्तीकृत सारस्तत्त्वममृतं यस्य स पयोधि समुद्र उपान्तं सामीप्यं भजन्ति

Page 107Permalink

( ८४ )
तास्तासां तटप्रान्तविहारिणीनां यस्य नृपस्यान्त पुरसुन्दरीणामन्तः-पुरपुरन्ध्रीणां
लावण्यनिष्यन्दं लावण्यरसं लब्ध्वा प्राप्य पीयूषस्यामृतस्य संदर्शनं चिरकाला-
नन्तरं प्रत्यक्षीकरणं तज्जन्यं सौख्यमानन्दं सुधादर्शनजन्यामोदसमानमानन्दमाप
लेभे। देवैरमृतस्य गृहीतत्वात्स्वसमीपे तस्याऽभावात्सम्प्रतं तल्लावण्यामृतं दृष्ट्वा
पूर्वमानन्दं प्रापेति भावः। स्त्रीणां लावण्यस्य पीयूषेण साम्यदर्शनादुपमालङ्कारः।
भाषा
देवो ने, जिसमें से अमृत जैसी सारभूत वस्तु निकाल ली है, ऐसे समुद्र ने
अपने तट पर घूमने वाली उस राजा की रानियों के लावण्य रूपी अमृत रस को
प्राप्त कर अमृत को प्रत्यक्ष देखने का सौख्य पाया। अर्थात् अपनी गई हुई
प्रिय वस्तु के फिर मिल जाने पर जैसा आनन्द होता है वैसा आनन्द समुद्र को
प्राप्त हुआ।
जयैकरागी विजयोद्यमेषु दृष्ट्वा प्रयाणावधिमम्बुधिं यः।
उत्कण्ठितोऽभूद्दशकण्ठशत्रु-सेतौ समस्यापरिपूरणाय ॥११३॥
अन्वयः
जयैकरागी यः विजयोद्यमेषु अम्बुधिं प्रयाणावधि दृष्ट्वा दशकण्ठशत्रु-
सेतौ समस्यापरिपूरणाय उत्कण्ठितः अभूत्।
व्याख्या
जयस्य विजयस्यैवैको रागी प्रेमी विजयैकरतिर्यो नृपो विजयोद्यमेषु विजय-
यात्रारवम्बुधिं समुद्र प्रयाणस्य गमनस्यावधिं चरमा सीमां दृष्ट्वा विज्ञायाऽग्रेगम-
नस्य प्रतिरोधकं मत्वा दशकण्ठस्य रावणस्य शत्रू रामस्तस्य सेतुस्तस्मिन् समस्या-
परिपूरणाय राम-निर्मितार्धनष्टसेतोः पुनर्निर्माणायोत्कण्ठित. समुत्सुकोऽभूत्।
भाषा
केवल विजय ही प्राप्त करने का प्रेमी वह राजा विजय-यात्राओ की चरम-
सीमा समुद्र को देखकर रावण के शत्रु राम जी के बनाये हुए टूटे पुल को पूरा
बनाने के लिये उत्कण्ठित हुआ।
दोर्दण्डदर्पाद्द्रविडप्रकाण्डं यः सम्मुखं धावितमेकवीरम् ।
अभाजनं वीररसस्य चक्रे बाणोत्करच्छिद्रपरम्पराभिः ॥११४॥

Page 108Permalink

( ८५ )
अन्वयः
यः दोर्दण्डदर्पात् सम्मुखं धावितं द्रविडप्रकाण्डम् एकवीरं बाणोत्क-
रच्छिद्रपरम्पराभिः वीररसस्य अभाजनं चक्रे।
व्याख्या
यो राजा दोर्दण्डयोर्भुजदण्डयोर्दर्पादभिमानात्सम्मुखमभिमुखं धावितं वेगेना-
ऽऽगतं द्रविडेषु द्रविडदेशीयमनुषेषु प्रकाण्डं श्रेष्ठमेकवीरमप्रतिमभटं चोलदेशेश्वरं
बाणानामिषूणामुत्करस्समूहस्तं कृताभिश्छिद्रपरम्पराभि शरवर्षजनितच्छिद्रैर्वीर-
रसस्योत्साहरूपजलस्याऽभाजनमनाथय चक्रे। जलपात्रे छिद्रसत्वाद्यथा जलं
तत्र न तिष्ठति तथैव तस्मिन् राज्ञि शरवर्षजनितच्छिद्रैर्वीररसस्याऽभावो जात
इति भावः।
भाषा
जिस राजा ने, अपने भुजबल के अभिमान से सामने दौड पडे हुए द्रविड
देशीय योद्धाओ में अप्रतिम वीर चोल देश के राजा को बाणो की वर्षा से
छिद्रमय बनाकर उसमें वीररस रूपी जल का अभाव कर दिया। अर्थात्
उसका सब वीररस, छेद वाले बर्तन मे से जैसे पानी चू कर वह बर्तन खाली
हो जाता है वैसे उन छिद्रो से बाहर चू गया और वह वीररसहीन हो गया।
अर्थात् हार गया।
पृथ्वीभुजङ्गः परिकम्पिताङ्गीं यशःपटोल्लुण्ठनकेलिकारः।
विधृत्य काञ्चीं भुजयोर्बलेन यश्चोलराज्यश्रियमाचकर्ष ॥११५॥
अन्वयः
यः यशःपटोल्लुण्ठनकेलिकारः पृथ्वीभुजङ्गः भुजयोः बलेन काञ्चीं
विधृत्य परिकम्पिताङ्गीं चोलराज्यश्रियम् आचकर्ष।
व्याख्या
य प्रसिद्धो यशश्चेलकीर्तिरेव पटस्तस्योल्लुण्ठनमुत्क्षेपणमपहरणमेव
केलिस्तां करोतीति यश पटोल्लुण्ठनकेलिकार पृथ्या पृथिव्या भुजङ्ग पति
कामुकश्च भुजयोर्बलेन काञ्चीं तन्नाम्नीं नगरीं रशनाञ्च विधृत्य जित्वा प्रगृह्य
च परिकम्पितमङ्ग यस्या सा भयेन प्रेम्णा च कम्पयुक्तां चोलराज्यस्य श्रिय
लक्ष्मीं छलनाञ्चाऽऽचकर्षाऽऽकृष्टवान्। अत्र नृपराज्यलक्ष्म्योर्व्यवहारेऽप्रकृतस्य

Page 109Permalink

( ८६ )
विटकर्तृकस्य काञ्चीपरिग्रहेण हठादन्यसाधारणनायिकासमाकर्षणरूपस्याप्रकृत-
व्यवहारस्याऽभेदसमारोपात्समासोक्तिरलङ्कारः ।
भाषा
चोलराज की कीर्त्ति रूपी वस्त्र को उतार देने की अर्थात् अपहरण करने
की क्रीडा करने वाले उस राजा या कामुक ने अपनी भुजाओं के बल से काञ्ची-
नगरी को जीत कर या करधनी पकड कर भय से या प्रेम से कापने वाली चोल
राजा की राज्यलक्ष्मी को या कामिनी को अपनी ओर खींचा । अर्थात् जिस
प्रकार कोई कामुक किसी कापत्ती हुई कामिनी की साडी छोडकर अपने हाथो मे
उसकी करधनी पकड कर उस अपनी ओर खींचता है उसी प्रकार उस राजाने
यश कमाने की इच्छा से अपन भुजबल से काञ्चीनगरी को जीत कर भय से
कम्पित चोलराज की लक्ष्मी को अपनी ओर खींच लिया ।
चोलस्य यद्भीतपलायितस्य भालत्वचं कण्टकिनो वनान्ताः ।
अद्यापि किं वानुभविष्यतीति व्यपाटयन्द्रष्टुमिवाक्षराणि¹ ॥११६॥
अन्वयः
वनान्ताः कण्टकिनः यद्भीतपलायितस्य चोलस्य भालत्वचम् अद्यापि
(अयं) किं वा अनुभविष्यति इति अक्षराणि द्रष्टुम् इव व्यपाटयन् ।
व्याख्या
वनान्ता वनप्रान्तस्था कण्टकिन कण्टकाकीर्णा वृक्षा यस्माद्राज्ञ आहवमल्ल-
देवाद्भीत्या भयेन पलायितस्य सुतरा दूर गतस्य चोलस्य चोलदेशनृपस्य भालत्वच
ललाटचर्म, अद्याप्यत परमपि चोलराजोऽय कि वा कीदृशान्यन्यदुःखान्यनु-
भविष्यतीत्यक्षराणि ललाटलिखितानि द्रष्टुमिव व्यपाटयन् विदारितवन्त । अत्र
वनान्तकण्टकवृक्ष-कर्तृकभालत्वग्विपाटने 'अद्यापि किं वाऽयमनुभविष्यतीत्यक्षर-
दर्शनस्य प्रयोजनत्वेनोत्प्रेक्षणात्फलोत्प्रेक्षा ।
भाषा
जगल के कण्टकी वृक्षा ने इस आहवमल्ल देव राजा के भय से भागने वाले
चोल देश के राजा के ललाट के चमडे को मानो इसके भाग्य में अब और
¹ श्लोकोऽय बहुष्वलङ्कारग्रन्थेषूदाहरणार्थमुद्धृत ।

Page 110Permalink

( ८७ )

कौन २ दुख लिखे हैं इन अक्षरों को पढ़ने के लिये चीर डाला । अर्थात् भय
से कांटों में से भागते २ उसके ललाट का चमड़ा कट गया ।

दहत्यशेषं प्रतियोगिवर्गमनर्गले यद्भुजशौर्यवह्नौ ।
प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिचिन्त्यमानो न कोऽपि मन्त्रः प्रतिबन्धकोऽभूत् ॥११७॥

अन्वयः
अनर्गले यद्भुजशौर्यवह्नौ अशेषं प्रतियोगिवर्गं दहति(सति) प्रत्यर्थि-
पृथ्वीपतिचिन्त्यमानः कः अपि मन्त्रः प्रतिबन्धकः न अभूत् ।

व्याख्या
नास्त्यर्गलं प्रतिबन्धकं यस्मिंस्तस्मिन् यस्य राज्ञो भुजस्य शौर्यरूपाग्नौ
शौर्यरूपदग्धावशेषं समग्रं प्रतियोगिवर्गं शत्रुसमूहं दहति भस्मसात्कुर्वति सति
प्रत्यर्थिपृथ्वीपतिभिः शत्रुभूतरानिभिश्चिन्त्यमानो विचार्यमाणः स्मृतः कोऽपि
मन्त्रः काऽपि मन्त्रशक्तिः 'षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजा' इत्यमरः )
वह्निशामकमन्त्रश्च यथा-उत्तर्रस्मिंश्च दिग्भागे मरीचो नाम राक्षस । तस्य
मूत्रपुरीषाभ्यां हुतस्तम्भः प्रजायते' । प्रतिबन्धकः प्रतिरोधको नाऽभूत् । मन्त्रेण
वह्निः प्रतिबध्यते मन्त्रशक्त्या च राज्यं रक्ष्यते । भुजशौर्ये वह्नित्वारोपाद्रूपकम् ।
शौर्यव्यवहारे वह्निव्यवहारस्याप्यभेदप्रतिपत्तिः ।

भाषा
जिस राजा की अप्रतिहत भुजबल रूपी अग्नि में सब शत्रुओं के जलते
रहने पर अर्थात् उसके भुजबल से शत्रुओं का नाश होते रहने पर, विपक्षी
राजाओं द्वारा प्रयुक्त षाड्गुण्यादि उपाय वा "उत्तरस्मिंश्च दिग्भागे मरीचो नाम
राक्षस । तस्य मूत्रपुरीषाभ्यां हुतस्तम्भ प्रजायते" सदृश अग्निस्तम्भक मन्त्र
उस अग्नि का शामक न हुआ । अर्थात् उस राजाको विपक्षी राजाओं को
परास्त करते रहने से रोकने में विपक्षियों का कोई उपाय सफल न हुआ ।

भूमस्तस्य किमस्त्रकौशलविधौ देवस्य विक्रामतः
पुष्पेषोरिव यस्य दुष्परिहराः सर्वैरखर्वाः शराः ।
राज्ञामप्रतिभानमेव विदधे युद्धेषु यस्योर्जित-
ज्यानिष्ठ्यूतनितान्तनिष्ठुररवप्राप्ताग्रवादो भुजः ॥११८॥

Page 111Permalink

( ८८ )
अन्वयः
यस्य पुष्पेषोः इव अखर्वाः शराः सर्वैः दुष्परिहराः यस्य ऊर्जितज्या-
निष्ड्यूतनितान्तनिष्ठुररवप्राप्ताग्रवादः भुजः युद्धेषु राज्ञाम् अप्रतिभानम्
एव विदधे, तस्य विक्रामतः देवस्य अस्त्रकौशलविधौ किं ब्रूमः ।
व्याख्या
यस्य राज्ञ पुष्पेपो कुसुमबाणस्य कामस्य इवाऽखर्वा प्रबला शरा बाणास्स-
र्वैर्वारैर्दुष्परिहरा दुःखेन परिहर्तुं शक्या कृच्छ्रेण प्रतिरोधनीया निवारणीया
इत्यर्थः । यस्योर्जितया बलवत्या ज्यया मौर्त्या निष्ड्यूतो निस्सृतो नितान्त-
मत्यन्त निष्ठुर कठोरो रव शब्दस्तेन प्राप्तो लब्धोऽग्रवादो युद्धाह्वानाय प्रथम-
ध्वानो यस्य स भुजो युद्धेषु रणेषु राज्ञा नृपाणामप्रतिभान प्रतिभाराहित्य
विवेकशून्यत्व मूकत्व वा कि कर्तव्यताविमूढत्वमित्यर्थः । विदधे चक्रे, तस्य विक्रमत
पराक्रमशालिनो देवस्याऽऽहवमल्लदेवस्य, ‘नामैकदेशग्रहणे नामग्रहणम् ।’ अस्त्राणा
कौशलविधौ सञ्चालनप्रावीण्यविधौ शस्त्रास्त्रविद्यानैपुण्यविषये किं ब्रूम किमपि
कथनीय नाऽस्ति । अवाङ्गोचरयमेवेत्यर्थः । अत्र शार्दूलविक्रीडितच्छन्दः ।
‘सूर्याश्वैर्मसजास्ततस्ततगा शार्दूलविक्रीडितमिति’ ।
भाषा
उस पराक्रमी राजा आहवमल्लदेव की अस्त्र चलाने की प्रवीणता के
सम्बन्ध में विशेष क्या कहा जाय जिसके कामदेव के समान प्रबल बाणों को
कोई भी टाल नहीं सकता था और जिसकी शक्तियुक्त मौर्वी के अत्यन्त कठोर
शब्दो द्वारा सर्व प्रथम ललकार ने वाली भुजा, युद्धो में शत्रुओ को किंकर्तव्यता-
विमूढ अतएव मूक बना देती थी ।
इति श्री त्रिभुवनमल्लदेव विद्यापति-काश्मीरकभट्ट श्री बिल्हणविरचिते
विक्रमाङ्कदेवचरिते महाकाव्ये प्रथम सर्गः ।
नेत्राब्जाभ्रयुगाङ्कविक्रमशरत्कालेऽथ दामोदरात्
भारद्वाज-कुलोत्तमात्समुदितः श्रीविश्वनाथः सुधीः ।
चक्रे रामकुबेरपण्डितवरारसप्राप्तसाहाय्यकः
सर्गेऽस्मिन्प्रथमे रमाकरुणया टीकाद्वयं निर्मलम् ॥
ॐ शान्ति शान्ति शान्ति

Page 112Permalink

॥ श्री ॥
महाकवि श्री बिल्हण विरचितं
विक्रमाङ्कदेवचरितम्

द्वितीयः सर्गः ।
अथ कल्याणनाम्नीं चालुक्यराजधानीं पञ्चविंशतिश्लोकैर्वर्ण-
यति महाकविः ।
चकार कल्याणमिति क्रमादसौ पुरं परार्ध्यं पृथिवीपुरन्दरः ।
यदुच्चहर्म्यावलिदीपसंपदां विभाव्यते कज्जलसंनिभं नभः ॥१॥
अन्वयः
असौ पृथिवीपुरन्दरः क्रमात् कल्याणम् इति परार्ध्यं पुरं चकार यदुच्च-
हर्म्यावलिदीपसंपदा कज्जलसन्निभं नभः विभाव्यते ।
व्याख्या
असावाहवमल्लदेवनामा पृथिव्या पृथ्व्या पुरन्दर इन्द्र क्रमात् कियता
कालेन कल्याणमिति कल्याणनामकं परार्ध्यं श्रेष्ठं ‘परार्द्धाग्र्याप्रहरप्राग्र्यकाष्ठ्या-
धीय्यमप्रियम्’ इत्यमर । पुर नगरं चकार निर्मापयामास यस्य पुरस्य हर्म्याणि
प्रासादास्तेषामावलि पंक्ति ‘वीथ्यालिश्रावलि पंक्ति श्रेणीत्यमर’ । तस्या
दीपसपदा दीपजालाना कज्जलसनिभ कज्जलसदृश नभोऽन्तरिक्ष ‘नभोन्तरिक्ष-
गगनमनन्त सुरवर्त्म खम्’ इत्यमर । विभाव्यते ज्ञायतेस्म । उत्प्रेक्षालङ्कार ।
सर्गेऽस्मिन्वशस्थच्छन्द ‘जतोतु वंशस्थमुदीरित जरौ’ ।
भाषा
इस आहवमल्लदेव राजा ने धीरे २ कल्याण नामका एक धष्ठ नगर बसाया

Page 113Permalink

( १० )
जिसके धनियों के ऊँचे २ मकानों की कतार पर जलने वाले असंख्य दीपो के
कज्जल के समान आकाश दिखाई देता था । अर्थात् काला आकाश उन दीपो
का धूवाँ मालूम होता था ।
निवर्त्तिताश्चन्दनलेपपाण्डुभिर्नतध्रुवां यत्र समुन्नतैः स्तनैः ।
मुखानिला एव कदर्थनक्षमा भवन्ति माने मलयाद्रिवायवः ॥२॥
"
अन्वयः
यत्र नतध्रुवां चन्दनलेपपाण्डुभिः स्तनैः निवर्त्तिता मुखानिलाः एव
माने कदर्थनक्षमाः मलयाद्रिवायवः भवन्ति ।
व्याख्या
यत्र पुरे नते वक्रे ध्रुवौ दृग्भ्यामूर्ध्वभागौ 'ऊर्ध्वं दृग्भ्यां भ्रुवौ स्त्रियां'
इत्यमरः । यासां तास्तासामङ्गनानां चन्दनस्य लेपेन पाण्डुभि शुक्लवर्णैः
समुन्नतैस्तुङ्गैः स्तनै पयोधरैर्निवर्त्तिता मुखान्निस्सृत्य स्तनैस्संघट्य पुन परावृत्ता
मुखानिला एव माने मानावस्थायां कदर्थने व्यथोत्पादने मानभङ्गकरणे च क्षमा-
समर्था मलयाद्रेर्वायवो दक्षिणानिला भवन्ति । मलयाद्रिवायुवद्विरहव्यथासंदीप-
नक्षमा भवन्तीति भाव । अत्र रूपकालंङ्कार ।
भाषा
जिस नगर की नारियां के मुख से निकलने वाले वायु ही चन्दन के लेप
से श्वेत वर्ण उच्च कुचों से टकरा कर फैलते हुए, मानावस्था में विरह व्यथा
को उत्पन्न करने में समर्थ मलयानिल ही हो जाते है । मलयानिल जिस
प्रकार चन्दन वृक्षों के सम्पर्क से सुगन्धित होकर पहाड़ों से टकरा कर फैलते
हुए अपनी सुगन्ध और शैत्य से विरह व्यथा कारण होते हैं वैसे ही नारियों
के मुखानिल स्तन पर के चन्दन लेप से सुवासित व शीत होकर ऊँचे कठोर
स्तनों से टकरा कर मन्दगति से फैलते हुए मानावस्था में उनके पतियों को
विरह व्यथा कारक होकर उनका मान भङ्ग करने में समर्थ होते थे ।
क्षपाकरः कातररश्मिमण्डलः पुरन्ध्रिगण्डस्थलकान्तिसम्पदा ।
विकीर्णसंमार्जनभस्मरेणुना विभर्ति यस्मिन्मुकुरेण तुल्यताम् ॥३॥

Page 114Permalink

( ११ )
अन्वयः
यस्मिन् पुरन्ध्रीगण्डस्थलकान्तिसम्पदा कातररश्मिमण्डलः क्षपाकरः
विकीर्णसंमार्जनभस्मरेणुना मुकुरेण तुल्यतां बिभर्ति ।
व्याख्या
यस्मिन्नगरे पुरन्ध्रीणां पतिव्रतास्त्रीणां 'पुरन्ध्री सुचरित्रा तु सती साध्वी
पतिव्रता' इत्यमरः । गण्डस्थलस्य कपोलस्थलस्य कान्तीनां रुचीनां संपदा
समूहेन कातर हतप्रभ रश्मिमण्डलं किरणजालं यस्य सः 'किरणप्रग्रहौ रश्मी-
त्यमरः । क्षपाकरश्चन्द्रः 'नक्षत्रेशः क्षपाकरः' इत्यमरः । विकीर्णः पतितः
समाtypes/मार्ज/नस्य गृहसमार्जनस्य भस्मरेणुर्धूलिर्यस्मिंस्तं तेन मुकुरेण दर्पणेन 'दर्पणे
मुकुरादर्शौ' इत्यमरः । सह तुल्यतां समानतां बिभर्ति धारयति । उपमा-
लङ्कारः ।
भाषा
जिस नगर में सती स्त्रियों के कपोलस्थल की कान्ति के आधिक्य से हतप्रभ
किरण समूह वाला चन्द्रमा, झाडू देन में उडी हुई धूली के कणों से आच्छादित
ऐने के समान दिखाई देता था ।
विलासदोलायितदन्तपत्रयोः क्षपासु यत्रेन्दुरलक्ष्यमण्डलः ।
प्रविश्य संक्रान्तिमिषेण योषितां कपोलयोः कान्तिजलं विलुम्पति ॥४॥
अन्वयः
यत्र क्षपासु संक्रान्तिमिषेण प्रविश्य विलासदोलायितदन्तपत्रयोः योषितां
कपोलयोः अलक्ष्यमण्डलः इन्दुः कान्तिजलं विलुम्पति ।
व्याख्या
यत्र पुरे क्षपासु रात्रिषु विलासे स्वैरक्रीडायां दोलायिते दोलावदाचरिते
पुरःपश्चाद्गतागते दन्तपत्रे ताटङ्कौ ययोस्तयोर्योषितां नारीणां 'स्त्रीयोषिदबला
योषा नारी सीमन्तिनी वधू' इत्यमरः । कपोलयोर्गण्डस्थल्योरलक्ष्यमविज्ञातं
मण्डलं बिम्बं यस्य स इन्दुश्चन्द्र संक्रान्तिमिषेण प्रतिबिम्बव्याजेन प्रविश्य गत्वा
कान्तिजलं लावण्यामृतं विलुम्पति पिबति । चन्द्रतोऽधिककान्तिमत्त्वात्कपोलयो-
त्पतितस्य चन्द्रप्रतिबिम्बस्य व्याजेनेन्दु कामिनीनां स्वकान्तिविवृद्ध्यर्थं लावण्या-

Page 115Permalink

( १२ )
मृतपानं करोतीत्यर्थः । चन्द्रतोऽप्यधिककान्तिमन्मुख्यः स्त्रिय इति भावः।
अत्र सापन्हवा गम्योत्प्रेक्षा तत उपमानापेक्षयोपमेयस्य गुणाधिक्यप्रतीत्या
व्यतिरेकध्वनिश्च।
भाषा
जिस नगर में रात्रियों में विलास में हिलने वाले कर्ण के आभूषणों से युक्त
स्त्रियों के कपोल स्थलों में चन्द्रमा अप्रत्यक्ष रूप से, प्रतिबिम्ब के बहाने से
प्रविष्ट होकर उनके लावण्यामृत का पान करता है। अर्थात् उन स्त्रियों के
मुख, चन्द्रमा से अधिक कान्तियुक्त थे।
गतोऽपि यत्र प्रतिबिम्बवर्त्मना समीपतां वञ्चयितुं प्रगल्भते ।
मुखानि जाग्रन्मदनानि सुभ्रुवां सयामिकानीव न यामिनीपतिः ॥५॥
अन्वयः
यत्र यामिनीपतिः प्रतिबिम्बवर्त्मना समीपतां गतः अपि जाग्रन्मदनानि
सयामिकानि इव सुभ्रुवां मुखानि वञ्चयितुं न प्रगल्भते ।
व्याख्या
यत्र पुरे यामिन्या रात्रेः पतिः स्वामी चन्द्रः 'विभावरीतमास्विन्यौ रजनी
यामिनी तमी' इत्यमरः । प्रतिबिम्बवर्त्मना प्रतिबिम्बमार्गेण प्रतिबिम्बव्याजेन
वा समीपतां सामीप्यं गतोऽपि प्राप्तोऽपि जाग्रन्मदनः कामो येषु तानि समुद्दीप्त-
मन्मथानीति भावः । अतएव यामिकैः प्रहररक्षकैः सहितानि युक्तानीव सुभ्रुवां
कामिनीनां मुखान्यास्यानि वञ्चयितुं प्रतारयितुं न प्रगल्भते न समर्थो भवति ।
अत्र नूतनहेतुकल्पनया काव्यलिङ्गमलङ्कारः 'हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गं
निगद्यते।'
भाषा
जिस पुर में, चन्द्रमा, प्रतिबिम्ब के बहाने से समीप जाने पर भी कामोद्दीपन
से मस्त कामिनियों के मुखों को, पहरा देने वालों के समान कामदेव के वहाँ
जागते रहन के कारण, ठग नहीं सकता था। अर्थात् अपनी सौभाग्यसम्पत्ति
तथा सौन्दर्य से उन कामिनीयों के मुखों को नीचा नहीं दिखा सकता था।

Page 116Permalink

( १२ )
जलाशया यत्र हसन्ति सन्ततं नवेन्द्रनीलद्रवनिर्मलोदराः ।
शरत्समुत्सारितमेघकर्दमं कलिन्दकन्याह्रदमेचकं नभः ॥६॥
अन्वयः
यत्र नवेन्द्रनीलद्रवनिर्मलोदराः जलाशयाः शरत्समुत्सारितमेघकर्दमं
कलिन्दकन्याह्रदमेचकं नभः सन्ततं हसन्ति ।
व्याख्या
यत्र कल्याणकटकनामकनगरे नवो नूतन इन्द्रनीलमणीनां द्रवो द्रुतपदार्थस्तद्व-
न्निर्मलं मलरहितमुदरं मध्यं येषां ते जलाशयाः सरांसि शरदा शरद्ऋतुना
समुत्सारिता दूरीकृता मेघा एव कर्दमाः पङ्काः यस्मात्तत् कलिन्दकन्याया
यमुनाया ह्रदोऽगाधपयस्तद्वन्मेचकं कृष्णवर्णं नभ आकाशं सन्ततं सततं हसन्ति
स्वशोभया तिरस्कुर्वन्ति । शरदृत्तौ नभसि मेघा न दृश्यन्ते जले च पङ्करा-
हित्यान्नैर्मल्यं जायते । अत्र जलाशयानां नभसा सादृश्यप्रतीतेरुपमाया हसन्तीति
पदेन व्यङ्ग्यत्वम् ।
भाषा
जिस कल्याणकटक नगर मे नये इन्द्रनील मणियो के द्रव के समान स्वच्छ
स्तर वाले जलाशय, शरद ऋतु के आने पर मेघ रूपी कीचड से रहित और
यमुनानदी के अगाध जल के समान नीले रग के आकाश की हँसी उडाते है ।
अर्थात् उन जलाशयो की नीलिमा आकाश की नीलिमा से सुन्दर थी ।
प्रकर्षवत्या कपिशीर्षमालया यदुद्भटस्फाटिकवप्रसंहतिः ।
विलोकयत्यम्बरकेलिदर्पणे विलासधौतामिव दन्तमण्डलीम् ॥७॥
अन्वयः
यदुद्भटस्फाटिकवप्रसंहतिः प्रकर्षवत्या कपिशीर्षमालया विलासधौतां
दन्तमण्डलीम् अम्बरकेलिदर्पणे विलोकयति इव ।
व्याख्या
यस्य कल्याणपुरस्योद्भटा बृहती स्फाटिका स्फटिकमणिशिलानिर्मिता वप्रस्य
प्राकारस्य संहतिः सन्ततिः श्रेणिः प्रकर्षवत्याऽत्युन्नतया कपिशीर्षाणि प्राकारस्यो-

Page 117Permalink

( ९४ )
च्चतमभागाः ( बुर्जिया इतिलोके प्रसिद्धाः ) तेषां माला पंक्तितस्तया विलासेनाऽ-
प्रयासेन सुगन्धिमञ्जनेन वा धोता क्षालितामत एव शुभ्रा दन्तानां रदानां
मण्डली समूहम्मम्बरमेवाऽऽकाशमेव केलिदर्पणस्तस्मिन्नवलोकयतीव पश्यतीव ।
आकाशरूपदर्पणे वप्रस्य स्वकीयशीर्षरूपदन्तानामवलोकनमुत्प्रेक्ष्यते । अत
उत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
जिस कल्याण नगरी की स्फटिक की चट्टानों से बनी दीवारों की कतार,
उन्नत श्वेत गुम्बजों के बहाने से मानो सुगन्धित मञ्जन से अप्रयास से ही दतुवन
किए हुए अपने श्वेत दांतों को आकाशरूपी क्रीडादर्पण में देखती हैं ।
पुराङ्गनावक्त्रसहस्रकान्तिभिस्तिरोहिते रात्रिषु तारकापतौ ।
क्व रौप्यकर्पूरकरण्डपाण्डुरः शशीति यत्र भ्रममेति रोहिणी ॥८॥
अन्वयः
यत्र रात्रिषु रोहिणी तारकापतौ पुराङ्गनावक्त्रसहस्रकान्तिभिः तिरोहिते
(सति) रौप्यकर्पूरकरण्डपाण्डुरः शशी क्व इति भ्रमम् एति ।
व्याख्या
यत्र रात्रिषु निशासु 'निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा'
इत्यमरः । रोहिणी चन्द्रप्रिया तारकाणां ताराणां 'नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाऽ-
प्युडु वा स्त्रियाम्' इत्यमरः । पतिश्चन्द्रस्तस्मिन् पुरस्य कल्याणपुरस्याङ्गना
ललनास्तासां वक्त्राणि मुखानि तेषां सहस्राणि तेषां कान्तिभिरत्युत्कटप्रभाभिरित-
रोहिते पिहिते सति रूपेण रजतेन निर्मितो रौप्यो यः कर्पूरकरण्डः कर्पूराधानपात्र-
मिनेवस्तद्वत्पाण्डुरः शुभ्रः शशी चन्द्रः क्व कुत्र गर्तत इति भ्रमं भ्रान्तिमर्या-
त्सन्देहमेति समासादयति । अङ्गनामुखानां चन्द्रसादृश्यातिशयमूलकचन्द्रा-
भेवप्रतीत्या पार्थक्येन चन्द्रप्रतीतिरेव नास्तीति भावः । अथवा पुराङ्गना
मुखचन्द्रसहस्रकान्तिभिस्तिरोहिते चन्द्रेऽस्मत्पतिश्चन्द्रः क्वेति रोहिणी भ्रममेति ।
अत्रसन्देहालङ्कारो व्यङ्ग्यः । मीलितारङ्कारश्च । 'मीलितं वस्तुनो गुप्तिः
केनचित्तुल्यलक्ष्मणा ।'
भाषा
जिस पुर में रात को हजारों स्त्रियों के मुखों की कान्ति से चन्द्रमा के न

Page 118Permalink

( ९५ )
'पहिनाने जाने पर चांदी की कपूर की डिबिया के सदृश शुभ्रवर्ण चन्द्रमा यहां
है, ऐसा चन्द्रपत्नी रोहिणी को सन्देह हुआ करता था ।
यदीयलौलास्फटिकस्थलीभुवाममुग्धदुग्धान्धिसमत्विषां पुरः ।
दवाग्निनिर्दग्धवनस्थलोपमं विलोक्यते कज्जलकशमलं नभः ॥६॥
अन्वयः
अमुग्धदुग्धाब्धिसमत्विषां यदीयलीलास्फटिकस्थलीभुवां पुरः कज्जल-
कश्मलं नभः दवाग्निनिर्दग्धवनस्थलोपमं विलोक्यते ।
व्याख्या
अमुग्धः स्वच्छश्चासौ दुग्धाब्धिः क्षीरसागरस्तेन समाः समानास्त्विषः
कान्तयो यासां ता यदीयाः कल्याणपुरसम्बन्धिन्यो लीलाया विलासस्य क्रीडार्थ-
मारचिताः स्फटिकस्थलयः स्फटिकमणिनिर्मितभूमयस्तासां पुरोऽग्रे कज्जल-
वत्कश्मलं श्यामवर्णं नभ आकाशं दवाग्निना दावानलेन निर्दग्धं भस्मीकृतं
वनस्थलमरण्यप्राग्तस्तस्योपमासादृश्य यस्य तद्वद्विलोक्यते दृश्यते । स्फटिक-
स्थल्याकाशयोर्नैर्मल्यसामान्यत्वेऽपि स्फटिकस्थल्याः शुभ्रवर्णत्वादधिकसौन्दर्य-
'मिति भावः । ततश्च व्यतिरेकध्वनिः ।
भाषा
निर्मल क्षीर सागर के समान शुभ्र कान्ति वाले जिस कल्याण पुर के स्फटिक
के बने हुवे क्रीडाङ्गणों के सामने कज्जल के ऐसा काला आकाश दावानल से
जले हुए वनस्थल के समान दिखाई देता था ।
तटद्रुमाणां प्रतिबिम्बमालया सपारिजातामिव दर्शयञ्छ्रियम् ।
स यत्तडागः कुरुते विडम्बनां गृहीतसारस्य सुरैः पयोनिधेः ॥१०१॥
अन्वयः
सः यत्तडागः तटद्रुमाणां प्रतिबिम्बमालया सपारिजातां श्रियं दर्शयन्
सुरैः गृहीतसारस्य पयोनिधेः विडम्बनाम् इव कुरुते ।
व्याख्या
सः प्रसिद्धो यस्य कल्याणपुरस्य तडागस्सरस्तटद्रुमाणा तीरस्थवृक्षाणां

Page 119Permalink

( ९६ )
तडागे प्रतिबिम्बानां प्रतिच्छायानां गत्या पंक्त्या पारिजातैरनेककल्पवृक्षैः
सहितां युक्तां श्रियं शोभां दर्शयन् विज्ञापयन् सुरैर्देवैर्गृहीतसारस्यापहृतकल्प-
वृक्षस्य पयोनिधेः समुद्रस्य विडम्बनामुपहासमिव कुरुते । समुद्रात्तु पारिजातस्यै-
कस्यैवोत्पत्तिः सोऽपि देवैरपहृत इति समुद्रो निस्सारः । अस्मिंस्तडागेत्वनेके-
कल्पवृक्षाः परिदृश्यन्ते केनाऽपि हृताश्च नेति समुद्रात्स्योत्कर्ष परिहासस्य
बीजम् । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारो गम्यः ।
भाषा
जिस कल्याणपुर का तालाब, तटपर के वृक्षो की परछाही पड़ने से अपन
भीतर अनेक कल्पवृक्ष होने की शोभा दिखाता हुआ, देवताओ द्वारा कल्पवृक्ष
निकाल लिए गए हुए समुद्र की मानो हंसी उड़ा रहा है ।
प्रतिक्षणं क्षालितमन्युना रणे प्रयुक्तरक्षस्य नृपेण मानिना ।
न यस्य कक्षां शतमन्युरक्षिता पुरी पुराग्रहरस्य गाहते ॥११॥
अन्वयः
शतमन्युरक्षिता पुरी रणे प्रतिक्षणं क्षालितमन्युना मानिना नृपेण
प्रयुक्तरक्षस्य पुराग्रहरस्य यस्य कक्षा न गाहते ।
व्याख्या
शतं मन्यवो ऋतयो क्रोधाश्च यस्य सः शतमन्युरिन्द्रः 'मन्युर्दन्ये ऋतौ
क्रुधि ।' इत्यमरः । 'जिष्णुर्लेखर्षभः शक्र. शतमन्युर्दिवस्पतिः ।' इत्यमरः ।
तेन रक्षिता पालिता पुरी अमरावती नगरी रणे युद्धे प्रतिक्षणं निरन्तरं क्षालितो
दूरीकृतो मन्युः क्रोधो येन स तेन निर्मन्युना ऋतुरहितेन वा मानिना सगर्वेण,
'गर्वाभिमानोऽहङ्कारोमानश्चित्तसमुन्नतिः ।' इत्यमरः । नृपेण राज्ञाऽऽहवमल्ल-
देवेन प्रयुक्ता कृता रक्षा यस्य तस्य पुराणां 'निर्धारणे षष्ठी' नगराणां मध्ये
प्राग्रहरस्य श्रेष्ठस्य यस्य कल्याणपुरस्य कक्षां साम्यं न गाहते न प्राप्नोति ।
शतक्रतुकारिणा शतकोपकारिणा चेन्द्रेण यत्कार्यं क्रियते तत्कार्यमनेनाऽऽहवमल्ल-
देवराजेन निर्मन्युर्नय यज्ञरहितेनाऽपि यज्ञानुष्ठानादिकं विनैव साध्यत इतिभावः ।
अत्र व्यतिरेकालङ्कारः । 'अधिक्यमुपमेयस्योपमानान्न्यूनता तया ।'
भाषा
एक सौ यज्ञ करने वाले और सैकडो बार क्रोध करने वाले इन्द्र से रक्षित

Page 120Permalink

( १७ )
अमरावती पुरी, युद्धो में लगातार शत्रुओं का संहार करने से प्रशान्त क्रोध
वाले, या यज्ञो से अपनी कार्य-सिद्धि की अपेक्षा न करने वाले, अभिमानी
आहवमल्लदेव राजा से रक्षित, पुरो में श्रेष्ठ कल्याणपुर की बराबरी नहीं
कर सकती है ।
करोति गण्डस्थलचन्द्रमण्डले विलासवेलन्मणिकुण्डलातिथौ ।
न यत्र वित्रस्तकुरङ्गचक्षुषां निघर्षभीत्येव पदं कुरङ्ककः ॥१२॥
अन्वयः
यत्र वित्रस्तकुरङ्गचक्षुषां विलासवेलन्मणिकुण्डलातिथौ गण्डस्थल-
चन्द्रमण्डले कुरङ्ककः निघर्षभीत्या इव पदं न करोति ।
व्याख्या
यत्र कल्याणपुरे वित्रस्तानि स्त्रीणां विशालनेत्रकान्त्या भीतानि कुरङ्गाणां
मृगाणां चक्षूंषि नयनानि याभ्यस्तासां पुराङ्गनानां विलासेन विभ्रमेण वेल्लन्ती-
तस्ततः परिकम्पमानानि मणिनिर्मितकुण्डलानि कर्णभूषणाण्येवाऽतिथयो यस्य
तस्मिन्, क्रीडाचञ्चलमणिनिर्मितकर्णावतंसविभूषिते गण्डस्थलमेव चन्द्रमण्डलं
शुभ्रत्वाद्वर्तुलत्वादतिशयशोभास्पदत्वाद्वा तस्मिन् कुरङ्ककश्चन्द्रमण्डलस्थित-
कलङ्करूपो मृगो निघर्षस्य कुण्डलसङ्घर्षजन्यगात्रोच्छेदस्य भीत्या भयेन पदं स्थानं
न करोति तत्र न गच्छति । पुराङ्गनानां मुखानि निष्कलङ्कानीति भावः ।
अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
जिस नगर में, अपनी बड़ी २ सुन्दर आंखो से मृगों के नेत्रों को त्रस्त
करने वाली स्त्रियों के, खेल में हिलने वाले कान के आभूषणों से शोभित गण्ड-
स्थल (गाल) रूपी चन्द्रमण्डल में चन्द्रमा का कलङ्क रूप मृग, कर्णभूषणों की
रगड़ के भय से नहीं आता। अर्थात् चन्द्र सदृश कपोल होने पर भी चन्द्र
सकलङ्क है किन्तु उनका गण्डस्थल निष्कलङ्क है।
समुच्छलन्मौक्तिककान्तिवारिभिः सुवर्णकुम्भैः सुरसद्ममूर्धगैः ।
प्रपा पिपासापरितापशान्तये नभश्चरीणामिव येन निर्मिता ॥१३॥
७