विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 74 of 493
Read in context( ५० )
दीक्षाऽभिनिवेशस्तस्या रतिश आकृष्टमनसस्तन्तो विलासेच्छया मनोविनोदाभि-
लाषेण नागरखण्डचुम्बिनो नागवल्लीलग्ना पूगद्रुमाः क्रमुकवृक्षा यस्या तस्या
दक्षिणस्या दिशि पदं स्वनिवासस्थानं चक्रुः रचयामासुः ।
भाषा
इस चालुक्य वंश के विजय की इच्छा रखने वाले कुछ राजा लोग सम्पूर्ण
जगत् का जीत कर विलासिता के रस में पड़कर, पान की बँवर से सटकर
जहाँ सुपाड़ी के पेड़ लगे रहते हैं, एसी दक्षिण दिशा में राज्य करने लगे ।
तदुद्भवैर्भूपतिभिः सलीलं चोलीरहः-साक्षिणि दक्षिणाब्धेः ।
करीन्द्रदन्ताङ्कुरलेखनीभिरलेखि कूले विजय-प्रशस्तिः ॥६५॥
अन्वयः
तदुद्भवैः भूपतिभिः चोलीरहस्साक्षिणि दक्षिणाब्धेः कूले करीन्द्रदन्ता-
ङ्कुरलेखनीभिः विजयप्रशस्तिः सलीलम् अलेखि ।
व्याख्या
तस्माद्दक्षिणचालुक्यवंशशङ्खादुद्भव उत्पत्तिर्येषां तैर्भूपतिभिर्नृपै श्चोलदेशोद्भूताना
स्त्रीणां रहस एकान्तविलासस्य साक्षिणि साक्षिभूते दक्षिणाब्धेर्दक्षिणसमुद्रस्य कूले
तटे 'कूलं रोधश्च तीरञ्च प्रतीरञ्च तटं त्रिषु' इत्यमरः । करीन्द्राणां महागजानां
दन्ता रदना 'रदना दशना दन्तारदा' इत्यमरः । तेषामङ्कुरा अग्रिमसूक्ष्मभागा
एव लेखम्यस्ताभिर्विजयस्य जयस्य प्रशस्ति प्रशंसा सलील सविलास यथास्यात्त-
थाऽलेखि लिखिता । करीन्द्रदन्ताङ्कुरेषु लेखनीत्वारोपाद्रूपकालङ्कारः । तदा
दक्षिणाब्धेस्तटे चोलक्षणीपतीनां राज्यमासीदितीतिहासः । तेषां महती गजसे-
नाऽपि प्रसिद्धाऽऽसीत् ।
अरथ
उस दक्षिण चालुक्य वंश में पैदा भए हुए राजाओ ने चोल-देशीय स्त्रियो
के रहस्य पूर्ण विलासा स परिचित दक्षिण सागर क तट पर वडे २ हाथियो
के दातो की नोक रुपी कल्मो से अपने विजय की प्रशसा खेलवाड में ही लिख
दी । अर्थात हाथी की सेना ले जाकर सबको परास्त करने से वहाँ उनकी
कीर्ति फैल गई ।