विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( २०८ )
व्याख्या
तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य मदो दानमस्तेयेषु ते मदा मदयुक्ताः 'अर्श आदिभ्यो-
जित्यच् प्रत्ययः' । स्तम्बेरमा गजाः 'इभः स्तम्बेरमः पद्मी' इत्यमरः । तैर्मदोन्मत्त-
गजैर्मलये मलयपर्वते न सन्ति द्रुमा अस्मिन्निति निद्रुमः न निद्रुमोऽनिद्रुमः,
अनिद्रुमो निर्द्रुमः कृत इति निर्द्रुमीकृतस्तस्मिन् 'अभूततद्भावे संपद्यकर्तरि
च्विरिति च्विः प्रत्यय' । भक्षणाद्भञ्जनाच्च वृक्षरहिते कृते सति चन्दनवायूनां
चन्दनद्रुमसम्र्पकत्कच्छीतलसुगन्धिपवनानां दक्षिणानिलानामित्यर्थः । लक्षयम-
विनाशि चिरकालतभवेत्यर्थः । दुर्भिक्षमभावोऽभूदित्यहं मन्ये तर्कयामि ।
गत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
उसके मदोन्मत्त हाथियो द्वारा मलयाचल का, वृक्षों को तोडने और खाने से,
वृक्ष रहित कर दिये जाने पर चिरकाल के लिये शीतल, मन्द, सुगन्ध वायु का
(दक्षिणानिल का) अकाल पड गया होगा ऐसा में समझता हूँ ।
चन्दनस्यन्दिडिण्डीरच्छलेन मलयाचलः ।
पिण्डं श्रीखण्डवृक्षाणां परोक्षाणामिवाकरोत् ॥४॥
अन्वयः
मलयाचलः चन्दनस्यन्दिडिण्डीरच्छलेन परोक्षाणां श्रीखण्डवृक्षाणां
पिण्डम् इव अकरोत् ।
व्याख्या
मलयाचलो मलयाद्रिश्चन्दनाच्चन्दनवृक्षात्स्यन्दी प्रच्युतो डिण्डीरः फेनः
'डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः' इत्यमरः । तस्य च्छलेन व्याजेन परोक्षाणां भग्नानामत
एव परलोकगतानां श्रीखण्डवृक्षाणां चन्दनतरूणां पिण्डमिव श्राद्धपिण्डमिवाऽ-
करोत् कृतवान् । मृतेभ्यः सम्बन्धिभिः पिण्डदानं क्रियते तथैव मलयाचलः
स्वोत्पन्नानां सम्प्रति नष्टानां चन्दनवृक्षाणा चन्दनस्यन्दिफेनव्याजेन पिण्डदानं
कृतवानित्यर्थः ।
भाषा
मलयाचल ने टूटे हुए चन्दन वृक्षो से चूने वाले (सफेद) फेनो के मिष से
मानो मरे हुए अर्थात् नष्ट भए हुए चन्दन-वृक्षो का पिण्डदान किया ।

( २०९ )
सान्द्रचन्दननिष्यन्दपङ्किलैस्तस्य वारणैः ।
क्षणमौर्वाग्निसन्तापः प्रविश्य शमितोऽम्बुधेः ॥५॥
अन्वयः
सान्द्रचन्दननिष्यन्दपङ्किलैः वारणैः प्रविश्य अम्बुधेः ऽऔर्वाग्निसन्तापः
क्षणं शमितः ।
व्याख्या
सान्द्रो घनीभूतो यश्चन्दनस्य श्रीखण्डवृक्षस्य निष्यन्दः प्रस्रुतो द्रवीभूत-
पदार्थस्तेन पङ्किलैश्चन्दनवृक्षसंघर्षवशादार्द्रशरीरैर्वारणैर्गजैः प्रविश्य समुद्रमध्ये
जलक्रीडार्थं गत्वाऽम्बुधेः समुद्रस्यौर्वोऽग्निर्यौर्वाग्निर्बडवाग्निस्तस्मात्सन्तापः पीडा
क्षणं क्षणमात्रं शमितः शान्तिं नीतः । 'और्वस्तु बाडवो वडवानलः' इत्यमरः ।
तस्य शीतचन्दनस्यन्दलिप्ताङ्गेषु गजेषु समुद्रं प्रविष्टेषु समुद्रस्य वडवानलतापः
क्षणं शान्तिं गत इति भावः । गम्योत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
(अपने शरीरो को चन्दनवृक्षो से रगड़ने के कारण) गाढे २ चन्दन के रस
से लथपथ उसके हाथियो ने समुद्र में स्नानादि क्रीडा के लिए प्रवेश कर
(चन्दन की ठण्डक से) समुद्र की वडवानल की गर्मी को थोड़े देर के लिये
शान्त कर दिया ।
और्वाग्नितप्तपाथोधौ चन्दनस्यन्दवासिताः ।
शीतोपचारसाम्राज्यं भेजुर्मलयनिम्नगाः ॥६॥
अन्वयः
चन्दनस्यन्दवासिताः मलयनिम्नगाः और्वाग्नितप्तपाथोधौ शीतोपचार-
साम्राज्यं भेजुः ।
व्याख्या
चन्दनस्य श्रीखण्डवृक्षस्य स्यन्देन प्रस्रुतजलेन वासिताः सुगन्धित्वमापन्ना
मलयस्य मलयाद्रेर्निम्नगा नद्यः 'स्रोतस्विनी द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगापगा'
इत्यमरः । और्वाग्निना वडवानलेन तप्त उष्णतां प्रापितः पायोधिस्समुद्रस्त-
१४

( २१० )
स्मिन् शीतोपचारस्य सन्तापनिवारणपूर्वकशीतानयनस्य साम्राज्यं वैशिष्ट्यं भेजुः
सिषेविरे । समुद्रे चन्दनजलवासितानां नदीनां समागमात् समुद्रे शैत्यं जातं
बडवानलसन्तापश्च निवारित इति भावः ।
भाषा
बडवानल से तपे समुद्र में चन्दन के रस से सुवासित, मलयाचल की नदियां
शीतोपचार का काम करने लगीं ।
सखीव निखिलैस्तस्य सेनासीमन्तिनीजनैः ।
प्रीत्या मलयवायूनां जन्मभूमिरदृश्यत ॥७॥
अन्वयः
तस्य निखिलैः सेनासीमन्तिनीजनैः प्रीत्या सखी इव मलयवायूनां
जन्मभूमिः अदृश्यत ।
व्याख्या
तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य निखिलैस्समस्तैः सेनायां सेनया सह समागताः
सीमन्तिन्योऽङ्गनास्तासां जनतसमूहस्तैः प्रीत्या प्रेम्णा सखीव प्रेयसीव मलयवायूनां
दक्षिणानिलानां जन्मभूमिर्मलयपर्वतोऽदृश्यत परिवीक्षिता । संयोगावस्थायां
सुखप्रदानां दक्षिणानिलानां जन्मभूमिरङ्गनाभि सखीव प्रीत्या दृष्टेति भावः ।
भाषा
उसकी सेना में स्थित अङ्गनाओं ने दक्षिणानिल की जन्म भूमि मलयाचल को
(संयोगावस्था में दक्षिणानिल के सुखद होने के कारण) सखी के समान प्रेम
से देखा ।
मलयेन तदीयस्त्रीसुरभिश्वसितानिलैः ।
गुहाश्चन्दनवायूनां बीजार्थमिव पूरिताः ॥८॥
अन्वयः
मलयेन तदीयस्त्रीसुरभिश्वसितानिलैः गुहाः चन्दनवायूनां बीजार्थं
पूरिताः इव ।

( २११ )
व्याख्या
मलयेन मलयाचलेन तस्य विक्रमाङ्कदेवस्येमा इति तदीयाः स्त्रियो भार्यास्तासां
सुरभीणि सुगन्धीनि 'सुरभिर्घ्राणतर्पण । इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यात्' इत्यमरः ।
श्वसितान्येवाऽनिलास्तैस्तदीयाङ्गनासुगन्धिश्वसितानिलैर्गुहा व्यर्थश्चन्दनवायूनां
श्रीखण्डानिलानां बीजार्थं बीजसंरक्षणाय पूरिता इव परिपूर्णीकृता इव ।
गजकृतसमस्तचन्दनवृक्षनाशोऽपि आगामिनि समये कान्तासुरभिश्वसितरूपबीजैः
प्रभूताश्चन्दनवायवस्समुत्पत्स्यन्तीति धिया मलयेन तासां श्वसितानां गुहासु
बीजरूपेण संग्रहः कृत इति भावः । श्वसितानिलैर्गुहापरिपूरणे चन्दनवायुरूप-
बीजसंरक्षणस्य फलत्वेनोत्प्रेक्षणात्फलोत्प्रेक्षा, तया च तदीयाङ्गनानां श्वसिता-
निलैस्सह मलयपवनानामुपमा गम्यते ।
भाषा
मलयाचल ने, विक्रमाङ्कदेव के हाथियो द्वारा चन्दन वृक्षो का समूल नाश
कर दिये जाने पर, चन्दन की सुगन्ध से युक्त वायुओ का बीज बनाए रखने
के लिये मानो विक्रमाङ्कदेव की सेना में की अङ्गनाओ के सुगन्धित सांसो को
गुफाओ में भर लिया ।
गजोन्यूलितनिक्षिप्तचन्दनद्रुमसम्पदः ।
स मूल्यमिव रत्नानि जग्राह महतोऽम्बुधेः ॥६॥
अन्वयः
सः गजोन्यूलितनिक्षिप्तचन्दनद्रुमसम्पदः महतः अम्बुधेः रत्नानि
मूल्यम् इव जग्राह ।
व्याख्या
स विक्रमाङ्कदेवो गजैर्हस्तिभिः पूर्वमुन्मूलिता उत्पाटिता ,पश्चात्प्रक्षिप्तास्तं-
पातिताश्चन्दनद्रुमास्तद्रूपासम्पदो यस्मिन् स नागसमूहोत्पाटितसंपातितचन्दनमही-
रुहरूपसम्पत्तेर्महतोऽम्बुधेर्महासागरात् महासागरसकाशादित्यर्थः । रत्नानि
समुद्रस्थितविविधरत्नसमूहान् मूल्यमिव यत्तच्चन्दनद्रुमसम्पत्तेर्मूल्यार्थमिव जग्राह
गृहीतवान् । परिवृत्तिनामायङ्कारः । "परिवृत्तिर्विनिमयः समन्यूनाधि-
कैर्भवेत्" इति लक्षणात् ।

( २१२ )
भाषा
अपने हाथियों द्वारा उखाड़ कर फेंके हुए चन्दनवृक्षों की सम्पत्ति से यु
विशाल समुद्र से मानो उस विक्रमाङ्कदेव ने मूल्य में रत्नों को ले लिया ।
, शिलाभिः करटिक्षुण्ण-श्रीखण्डस्यन्दपाण्डुभिः ।
मलयस्तद्दलक्षोभादस्थिशेष इवाऽभवत् ॥९०॥
अन्वयः
मलयः करटिक्षुण्णश्रीखण्डस्यन्दपाण्डुभिः शिलाभिः तद्दलक्षोभा
दस्थिशेषः इव अभवत् ।
व्याख्या
मलयो मलयाचलः करटिभिर्गजैः क्षुण्णास्संमर्दिताः श्रीखण्डाश्चन्दनवृक्षास्ते
स्पन्देन प्रस्रुतद्रव्येण पाण्डुवर्णाः शुभ्रवर्णास्ताभिः शिलाभिर्हेतुभिस्तस्य =
सैन्यं तस्य क्षोभात्सङ्घर्षात्संमर्दनादित्यर्थ । अस्थीन्येव शेषा अवशिष्टांशा य
स इवाऽभवत् । शिलासु शुभ्रत्वसाम्यादस्थित्वरूपस्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा ।
भाषा
उस राजा के हाथियों से नष्ट किए हुए चन्दन वृक्ष के रस से सफेद =
हुई पत्थर की चट्टानों के मिष से मानो उस राजा की पलटनों से सम्मर्दित
होने से मलयाचल की हड्डियाँ अवशिष्ट रह गई हों ऐसा वह दिखाई देता था
अम्भोधिः श्रीभुजङ्गस्य निद्राभङ्गविधायिना ।
चमूकलकलेनेव कुपितः क्षोभमाययौ ॥९१॥
अन्वयः
अम्भोधिः श्रीभुजङ्गस्य निद्राभङ्गविधायिना चमूकलकलेन कुपितः स
इव क्षोभम् आययौ ।
व्याख्या
अम्भोधिस्समुद्रः श्रियो लक्ष्म्या भुजङ्गः पतिर्विष्णुस्तस्य विष्णोर्निद्राया भङ्गं
विदधातीति तेन निद्राविच्छेदकारिणा चमूकलकलेन सेनासञ्चलनशब्देन कुपि

( २१३ )
ग्रस्तमिव क्रुद्धस्तत्रिव क्षोभं व्याकुलत्वमाययौ प्राप्तं । समुद्रक्षोभे सेनाकलकल-
श्रवणस्य हेतुत्वेनोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षालङ्कार ।
भाषा
लक्ष्मीपति भगवान् विष्णु की निद्रा का भङ्ग करने वाले सेना के कोलाहल
से मानो समुद्र कुपित होकर क्षुब्ध हो उठा ।
क्षुण्णास्तत्करिभिस्तोय-द्विपाङ्घ्रिनिगडोपमाः ।
शयानाः कुण्डलीभूय वार्धितीरे महोरगाः ॥१२॥
अन्वयः
वार्धितीरे तोयद्विपाङ्घ्रिनिगडोपमाः कुण्डलीभूय शयानाः महोरगाः
तत्करिभिः क्षुण्णाः ।
व्याख्या
वार्धे समुद्रस्य तीरे तट समुद्रतटे तोयस्य जलस्य द्विपा गजास्तेषामङ्घ्रय
पादास्तेषां निगडानां शृङ्खलानामुपमा सादृश्यं येषां ते समुद्रगजनिगडोपमा
'अथ शृङ्खले । अन्दूको निगडोऽस्त्री स्यात्' इत्यमर । कुण्डलीभूय मण्डलाकारेण
कुण्डलना विधाय शयाना सुप्ता महोरगा उरसा गच्छन्तीत्युरगा महान्त उरगा
महोरगा महासर्पास्तस्य विरूपाक्षदेवस्य करिभिर्हस्तिभि क्षुण्णा गजपादै
सम्मर्दिता । समुद्रतटे सर्पाणामाधिक्यं स्वाभाविकमेव । अत्रोपमालङ्कारः ।
भाषा
समुद्र तट पर जलहाथियों के पांव में बांधने के सिककड के सदृश मण्डल-
बांध कर सोए हुए बडे २ सांप, उस राजा के हाथियों से कुचल दिये गए ।
दधिरे तद्गजाः पाद-लग्नपाथोधिमौक्तिकाः ।
क्षुण्णनक्षत्रपुञ्जस्य सौन्दर्यं सुरदन्तिनः ॥१३॥
अन्वयः
पादलग्नपाथोधिमौक्तिकाः तद्गजाः क्षुण्णनक्षत्रपुञ्जस्य सुरदन्तिनः
सौन्दर्यं दधिरे ।

( २१६ )
ऽलभ्यत्वादधिकं शोकमोपेति भावः । कालकूटस्याप्युत्पत्तिः समुद्रादेव जातेति
पौराणिकी कथाऽत्राऽनुसन्धेया । अत्रातिशयोक्तिरलङ्कारः ।
भाषा
उसकी सेना द्वारा रत्नादि के लेलेने से लूट लिया गया हुआ समुद्र, दुःख
से, मरने का उपाय सोचते हुए अपने कालकूट नामक विष को शङ्कर ने अपने
गले में रख लिया है, यह सोचकर, बहुत शोक करने लगा । अर्थात् यदि वह
विष उसके पास होता तो उसके खाने से शीघ्र मृत्यु हो जाती ।
विद्रुमेषु समुद्रस्य कान्ताबिम्बौष्ठकान्तिषु ।
अराजन् राजपुत्रस्य प्रीतिपात्रीकृता दृशः ॥१७॥
अन्वयः
समुद्रस्य कान्ताबिम्बौष्ठकान्तिषु विद्रुमेषु राजपुत्रस्य प्रीतिपात्रीकृताः
दृशः अराजन् ।
व्याख्या
समुद्रस्य पयोधेः कान्तानां रमणीनां बिम्बफलवद्रक्तवर्णा ओष्ठा अध-
रास्तेषा कान्तिरिव कान्तिर्येषु तेषु विद्रुमेषु प्रवालेषु 'अय विद्रुमः पुंसि प्रवालं
पुनपुंसकम्' इत्यमरः । राजपुत्रस्य विक्रमाङ्कदेवस्य प्रीतेः स्नेहस्य पात्रीकृता
भाजनीकृताः प्रेमार्द्रा इत्यर्थः । दृशो नयनान्यराजन् शुशुभिरे लग्नानीति भावः ।
भाषा
स्त्रियों के बिम्ब फल के ऐसे लाल ओठों के समान दिखाई पड़ने वाले
समुद्र के मूंगों पर उस राजपुत्र की प्रेम भरी दृष्टि पड़ी ।
तेन केरलभूपाल-कीलालकलुषीकृतः ।
अगस्त्यमुनिसंत्रासमत्य़ाजयत पयोनिधिः ॥१८॥
अन्वयः
तेन केरलभूपालकीलालकलुषीकृतः पयोनिधिः अगस्त्यमुनिसंत्रासम्
अत्याज्यत ।

( २१७ )
व्याख्या
तेन विक्रमाङ्कदेवेन केरलस्य१ केरलदेशस्य भूपाला राजानस्तेषां कीलालेन
रुधिरेण 'शोणितेऽम्भसि कीलालम्' इत्यमरः । कलुषीकृतो मलिनीकृ-
तोऽपवित्रीकृत इत्यर्थः । पयोनिधिस्समुद्रोऽगस्त्यमुनेः कुम्भजमुनेस्त्रासमाच-
मनभयेणैव सर्वसमुद्रजलरिक्तीकरणरूपं भयमत्याज्यत तद्भयान्निवृत्तमकारयत ।
रक्तमिश्रितमपवित्रं समुद्रजलं कुम्भयोनि कदापि न पास्यतीति धिया
निर्भयत्वमिति भावः ।
भाषा
उसने केरलदेश के राजाओ को मारकर उनके रक्त से समुद्रजल को
मिश्रित कर अतएव अपवित्र कर समुद्र को अगस्त्य मुनि के भय से छुड़ा
दिया । अर्थात् अगस्त्य मुनि अब रक्त मिश्रित अपवित्र जल को कदापि न
पीऐंगे इसलिये समुद्र को अब उनका भय न रहा ।
उदरालोडनोद्भ्रान्त-दन्तसंक्रान्तपन्नगैः ।
पाथोघेरन्त्रमालेव तद्दन्तिभिरकृष्यत ॥१६॥
अन्वयः
उदरालोडनोद्भ्रान्तदन्तसंक्रान्तपन्नगैः तद्दन्तिभिः पाथोघेः अन्त्रमाला
इव अकृष्यत ।
व्याख्या
उदरस्य समुद्रकुक्षेरालोडनान्मन्थनादुद्भ्रान्ता भयग्रस्ता दन्तेषु रदनेषु
संक्रान्ताः संलग्नाः पन्नगाः सर्पा येषां तैस्तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य दन्तिभिः करिभिः
पाथोघेः पयोधेरन्त्रमाला इव पुरीत्तच्छ्रेणिरिव 'अन्त्रं पुरीतत्' इत्यमरः । आन्त्रमा-
लेवेत्यर्थः । अकृष्यताऽऽकृष्टता । अत्र दन्ते उद्भ्रान्तसंलग्नसर्पेष्वन्त्रमालाया
उत्प्रेक्षणात्स्वरूपोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
१ केरलदेशो भारतस्य दक्षिणपश्चिमकोणे विद्यमान 'द्रावकोर' सहिता-
न्यभूमिमण्डलात्मक आसीत् ।

( २१४ )
व्याख्या
पादेषु पदेषु लग्नानि संसक्तानि पाथोघेः समुद्रस्य मौक्तिकानि येषां ते
चरणसंसक्तमुक्ताकलापास्तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य गजा हस्तिनः क्षुण्णः पादसम्बन्धेन
संचूर्णितो नक्षत्रपुञ्जो तारकासमूहो येन तस्य "नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु
वा स्त्रियाम्' इत्यमरः । सुरदन्तिन ऐरावतस्य सौन्दर्यं शोभां दधिरे संप्राप्ताः ।
निदर्शनालङ्कारः ।
भाषा
उसके हाथी, जिनके पावो में समुद्र के मोती लग गये थे, नक्षत्र समूहो
को कुचलने वाले इन्द्र के ऐरावत हाथी की शोभा प्राप्त कर रहे थे ।
तस्य वाहनमेकैकं गाहमानममन्यत ।
मन्दुरास्मरणायातमुच्चैःश्रवसमम्बुधिः ॥१४॥
अन्वयः
अम्बुधिः तस्य गाहमानम् एकैकं वाहनं मन्दुरास्मरणायातम् उच्चैः-
श्रवसम् अमन्यत ।
व्याख्या
अम्बुधिः समुद्रः तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य गाहमानं समुद्रं प्रविशन्तमेकैकमेकैकं
प्रत्येकं वाजिनं मन्दुरा वाजिराला 'वाजिराला तु मङ्गुरा' इत्यमरः । तस्याः
स्मरणेनाऽऽयातं मदीया वाजिराला समुद्रेऽवतिष्ठत इति स्मृत्या समागतमुच्चै-
: श्रवसमित्द्राश्वममन्यत मेने । तस्य वाजिनोऽतीव श्रेष्ठा इति भावः । समुद्रा-
: देवोच्चैःश्रवत उत्पत्तिरिति पौराणिकी कथाऽत्र सूचिता ।
भाषा
समुद्र ने, समुद्र में स्नान करने वाले उसके हर एक घोडे को, अपनी अश्व-
: शाला का स्मरण कर आया हुआ उच्चैःश्रवा नाम का इन्द्र का घोडा ही
: समझा । अर्थात् उसको हर एक घोड़ा उच्चैःश्रवा के ऐसा ही था । उच्चै-
: श्रवा नामक इन्द्र के घोडे की उत्पत्ति समुद्र में से ही हुई है ।
तद्दन्तिपदसंघट्ट-त्रुटन्मौक्तिकशुक्तिकः ।
: चक्रेऽम्बुधिर्भयोद्भ्रान्त-हृदयस्फुटनभ्रमम् ॥१५॥

( २१५ )
अन्वयः
तद्दन्तिपदसंघट्टत्रुटन्मौक्तिकशुक्तिकः अम्बुधिः भयोद्भ्रान्तहृदय-
स्फुटनभ्रमं चक्रे ।
व्याख्या
तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य दन्तिनो हस्तिन 'दन्ती दन्तावलो हस्ती द्विरदोऽनेकपो
द्विप' इत्यमर । तेषा पदाना चरणाना सघट्ट आमर्दस्तेन त्रुटन्ति स्फुटन्ति
मौक्तिकानि मुक्ताफलानि यासु ता शुक्तयो मुक्तास्फोटा 'मुक्तास्फोटः स्त्रियां
शुक्ति' इत्यमर । यस्मिन् सोऽम्बुधि सागरो भयेन त्रासेनोद्भ्रान्त विह्वलं
यद्धृदयं तस्य स्फुटन विच्छेदस्तस्य भ्रम भ्रान्ति चक्रे । शुक्तिस्फोटनजनित-
शब्देन समुद्रस्य हृदय स्फुटति किमिति प्रेक्षकाणा भ्रान्तिर्जातेति भाव । अत्र
भ्रान्तिमानलङ्कार ।
भाषा
उसके हाथियो के पाव के नीचे दब कर टूटने वाली मोतियो की सीपो से
अर्थात् उनके शब्दो से, प्रेक्षको को, भय से विह्वल समुद्र का हृदय ही तो नही
फट रहा है, ऐसा भ्रम हुआ ।
अन्विष्यन्मरणोपायं दुःखात्तत्सैन्यलुण्ठितः ।
कालकूटं हरग्रस्तं शुशोच पयसां निधिः ॥१६॥
अन्वयः
तत्सैन्यलुण्ठितः पयसा निधिः दुःखात् मरणोपायम् अन्विष्यन्
हरग्रस्तं कालकूट शुशोच ।
व्याख्या
तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य सैन्यैर्यत्प्रलुण्ठितं हस्त्यश्वपदात्याहृतमेतद्भावित पयसां
जलानां निधि समुद्रो दुःखाच्चमूसङ्क्षोभजन्यक्लेशान्मरणस्य मृत्योरुपायं
यत्नमन्विष्यन् ध्यायन् हरेण शिवेन ग्रस्त स्वगले स्थापितं कालकूटं, कालकूटंनाम
पूर्वं समुद्रे स्थितमुग्रं विषं शुशोच शोकेन सस्मार । मरणस्य सरलोपायमन्यं
कञ्चिदमन्यमान कालकूटस्यैव तादृश सामर्थ्यं निदिध्यानानन्तरस्य या हरग्रस्त्वेक-

( २१८ )
भाषा
विक्रमाङ्कदेव के हाथियों के, समुद्र के भीतर घुस कर उसका मन्थन करने
से, घबड़ा कर उनके दाँतों में लपटे हुए सर्पों से ऐसा प्रकट होता था मानों
हाथियों ने समुद्र की अतड़ियाँ खींच ली हों ।
तद्भयात्सिंहलद्वीप-भूपतिः शरणागतः ।
विशश्रामाश्रमपदे लोपामुद्रापतेर्मुनेः ॥२०॥
अन्वयः
तद्भयात् शरणागतः सिंहलद्वीपभूपतिः लोपामुद्रापतेः मुनेः आश्रमपदे
विशश्राम ।
व्याख्या
तस्माद्विक्रमादित्याद्भूय भीतिस्तस्माच्छरणमागतो रक्षार्थं तत्समीपे समुप-
स्थितः सिंहलद्वीपस्य सीलोननाम्ना प्रसिद्धस्य द्वीपस्य भूपतिर्नृपतिर्लोपामुद्रायाः
अगस्त्यपत्न्याः पतेर्मुनेरगस्त्यस्य 'अगस्त्यः कुम्भसम्भवः । मैत्रावरुणिरस्यैव
लोपामुद्रा सधर्मिणी' इत्यमरः । आश्रमपदे विशश्राम विश्रान्तिमाजगाम ।
सिंहलद्वीपस्याऽपि युद्धं विना विजयोऽनेन कृत इति भावः । अगस्त्याश्रमप्राप्त्या
तस्य तापसाश्रमस्वीकारोऽपि सूचितः ।
भाषा
उसके भय से शरण में आया हुआ सीलोन का राजा, अगस्त्यमुनि के
आश्रम में विश्राम करने लगा अर्थात् राजपाट छोड़कर तपस्या करने लगा ।
धुनानेन धनुश्चित्रं कृतास्तेन मुखेन्दवः ।
गाङ्गकुण्डपुरस्त्रीणां गलत्कुण्डलमण्डलाः ॥२१॥
अन्वयः
धनुः धुनानेन तेन गाङ्गकुण्डपुरस्त्रीणां मुखेन्दवः गलत्कुण्डलमण्डलाः
कृताः (इति) चित्रम् ।

( २१९ )
व्याख्या
धनुश्चापं धुनोनेन संचालयता टङ्कारयता वा तेन विक्रमाङ्कदेवेन 'गाङ्ग-
कुण्डस्य गाङ्गकुण्डचोलपुरनामकस्य पुरस्य नगरस्य स्त्रीणां ललनानां मुखेन्दव
आननचन्द्रा गलन्ति भूमौ पतन्ति कुण्डलमण्डलानि कर्णभूषणसमूहा येभ्यस्ते
स्रस्तोत्तंससमूहाः कृता विरचिता इति चित्रमाश्चर्यकरम् । गाङ्गकुण्ड-चोलपुरस्य
विजयः कृतस्तेन युद्धे मृतानां पतीनां नाशात् स्त्रीणामाभूषणत्यागः संजात इति
भावः । अथवा कर्णफोटकेन भयंकरधनुष्टङ्कारेण पूरिताना कर्णाना शम्पना-
तद्गतभूषणपतनं जातमिति भावः । अत्रधनु कम्पनेन कुण्डलाना निपत-
नोक्तेयाऽसङ्गत्यलङ्कारः । "कार्यकारणयोभिन्नदेशतायामसंगतिः" इति लक्षणात् ।
भाषा
उसके धनुष की टङ्कार करते रहने से गङ्गकुण्ड चोलपुर की स्त्रियों के
मुखचन्द्र, कान के आभूषणों से रहित हो गए, यह एक आश्चर्य की बात है ।
अर्थात् धनुष के कर्ण के लिये असह्य, टङ्कारों से कान का पर्दा फटने लगने से
कानों को जोर से हिलाने पर, उनमें के आभूषण गिर गए । अथवा पतिमरण
से आभूषण धारण करना बन्द हो गया ।
यशःकूर्चिकया चित्रं दिग्भित्तिषु निविष्टया ।
द्रविडीगण्डफलके तेनावर्त्यत पाण्डिमा ॥२२॥
अन्वयः
तेन दिग्भित्तिषु निविष्टया यशःकूर्चिकया द्रविडीगण्डफलके पाण्डिमा
अवर्त्यत इति चित्रम् ।
व्याख्या
तेन कुमारेण विक्रमाङ्कदेवेन दिश एव भित्तयस्तासु निविष्टया संप्राप्तिया
यशसः स्वकीर्ते कूर्चिका यशोरूपश्वेतीकरणद्रव्यपदार्थस्य लेपनयन्त्रं तया द्रविडीनां
द्राविडाङ्गनानां गण्डफलके कपोलस्थले पाण्डिमा शुक्लत्वमवर्त्यत प्रावर्त्यत
शुक्लत्वं कृतमित्यर्थः । इति चित्रमाश्चर्यकरम् । पतिमरणात् खेदात्
१ राजेन्द्र चोल (गंगैगोण्ड) निर्मापिता चोलराजधानी । कावेरीनद्यास्तटे
विद्यमानाऽसीत् । सम्प्रति गङ्गकुण्डचोलपुरनाम्ना प्रसिद्धा ।

० ( २२० )'
शुद्धकुङ्कुमादिरक्तीकरणलेपाभावाच्च शुक्लत्वं जातमिति भावः । अत्राप्य-
सङ्गत्यलङ्कारः ।

भाषा
दिशा रूपी भीतों पर उसके यशरूपी सफेदी की कूची के फिरने से द्रविड़
देश की ललनाओं के कपोलस्थल सफेद पड़ गये, यह एक आश्चर्य की बात है ।
अर्थात् द्रविड़ देश के वीरों को मारडालने से उनकी स्त्रियों के कपोलस्थल दुःख
से अथवा केसरिया चन्दन आदि का प्रयोग न होने से सफेद पड़ गये थे ।

गलितोत्तुङ्गशृङ्गत्वद् द्विषां तेन जिगीषुणा ।
अपि लूनशिरस्केव राजधानी व्यधीयत ॥२३॥

अन्वयः
जिगीषुणा तेन द्विषां राजधानी अपि गलितोत्तुङ्गशृङ्गत्वात् लूनशिरस्का
इव व्यधीयत ।

व्याख्या
जेतुमिच्छुर्जिगीषुस्तेन जिगीषुणा विजयैषिणा तेन विक्रमाङ्कदेवेन द्विषां
शत्रूणां 'द्विड्विपक्षाहितामित्र दस्युशात्रवशत्रवः' इत्यमरः । राजधानी धीयन्ते
राजानोऽस्यामिति धानी, राज्ञो धानी राजधानी प्रधानपुरी अपि गलितानि
भग्नानि सन्ति पतितान्युत्तुङ्गान्यत्युच्चानि शृङ्गाणि शिखराणि 'कूटोऽस्त्री
शिखरं शृङ्गम्' इत्यमरः । यस्याः सा तस्या भावो गलितोत्तुङ्गशृङ्गत्वं
तस्मात् कारणाल्लूनं छिन्नं शिरो मस्तकं यस्याः सा लूनशिरस्केव 'शेषाद्विभाषेति
कप्' व्यधीयत सम्पादिता । तस्या अत्युच्चप्रासादशिखरपतनात् राजधानी
छिन्नमस्तकेव भाति स्मेति भावः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

भाषा
विजय की इच्छा रखने वाले विक्रमाङ्कदेव ने शत्रु की राजधानी के ऊँचे २
शिखरों के टूट कर नीचे गिर पड़ने के कारण, मानो उसे भी सिर कटी
बना दिया ।

तत्तत्प्रतापमवोचन्त वस्त्रैर्विगलदश्रुभिः ।
पुरन्ध्रयो नरेन्द्राणां जलाद्र्रैस्समतां गतैः ॥२४॥

( २२४ ) ·
इत्यमरः । सूत्रं भग्नावशेषचिह्नपररेखैव शेषोऽवशिष्टांशो यस्याः सा पक्षे
प्रकर्षेणाऽऽकारे सूत्रमेव शेषो यस्याः साऽभूत् । श्लेषानुप्रणितः समासोक्तिरलङ्कारः ।
भाषा
उस राजकुमार के भुजबल से त्रस्त और क्षणभर में जिसके बहुमूल्य रत्न
नष्ट हो गए हैं ऐसी द्रविड़ राजा की राजधानी काञ्ची प्राकार (बाहरी दीवार)
के नष्ट हो जाने से उसके चिह्न की लकीर मात्र शेष रह गई हो ऐसी हो गई
थी । पक्ष में उस राजकुमार के बाहु से हिलाई गई द्रविड़ देश रूपी कामिनी
की करधनी, हिलाने से बहुमूल्य रत्नों के गिर पड़ने के कारण, आकार में डोरा
मात्र शेष रह गया हो, ऐसी हो गई थी ।
तेनानास्पदमात्मीय—प्रतापोत्कर्षरागिणा ।
चक्रेऽनङ्गप्रतापस्य १वेङ्गिभूपाङ्गनाजनः ॥२६॥
अन्वयः
आत्मीयप्रतापोत्कर्षरागिणा तेन वेङ्गिभूपाङ्गनाजनः अनङ्गप्रतापस्य
अनास्पदं चक्रे ।
व्याख्या
आत्मनोऽयमित्यात्मीयः प्रतापः प्रभावस्तस्योत्कर्षोऽभिवृद्धिस्तस्य रागिणाऽ-
भिलाषुकेण तेन राजकुमारेण वेङ्गिभूपस्याऽङ्गनाजनो रमणीसमूहोऽनङ्गप्रतापस्य
कामदेवप्रभावस्याऽनास्पदमभाजनं चक्रे कृत । वेङ्गिभूपस्य पराजयादापति-
सागरमग्नास्तदङ्गनाः कामसम्बन्धिविलासरतिक्रीडादीन् सकलान् सुखान्य्विस्मृत-
वत्य इति भावः । अथवा पतिमरणात्तासां कामक्रीडा सर्वथा लुप्तेति भावः ।
भाषा
अपने प्रताप का उत्कर्ष चाहने वाले उस राजकुमार ने वेङ्गिभूपाल की
रानियों को कामदेव के प्रताप का अस्थान कर दिया । अर्थात् राजा के मर
जाने से उनमें काम वासना लुप्त हो गई ।
१ वेंगिदेशो भारतस्य दक्षिणपूर्वे गोदावरीकृष्णानयोर्मध्ये विद्यमान आसीत् ।

( २२५ )
आक्रान्तरिपुचक्रेण १चक्रकोटपतेः परम् ।
लिखिताश्चित्रशालासु तेनामुच्यन्त दन्तिनः ॥३०॥
अन्वयः
आक्रान्तरिपुचक्रेण तेन चक्रकोटपतेः चित्रशालासु लिखिताः दन्तिनः
परम् अमुच्यन्त ।
व्याख्या
आक्रान्तं समाक्रान्तं विजितमित्यर्थः । रिपुचक्रं शत्रुचक्रवालं येन तेन
विजितारिसमूहेन तेन विक्रमाङ्कदेवेन चक्रकोटनामकस्थानस्य पतिः स्वामी तस्य
चक्रकोटदेशाधिपत्य चित्राणां शालासु गृहेषु चित्रमन्दिरेषु लिखिताश्चित्रिता
दन्तिनो गजाः परं केवलममुच्यन्त मुक्ताः । चक्रकोटपतेस्सकला गजा स्वायत्तीकृता
इत्यर्थः । अत्र केवलं चित्रलिखिता गजा एव त्यक्ता इत्युक्त्या सर्वाऽपि गजसेना
स्वायत्तीकृतेति प्रतीत्याऽर्थापत्तिरलङ्कारः ।
भाषा
शत्रु समूह को जीतने वाले उस राजकुमार विक्रमाङ्कदेव ने चक्रकोट के
राजा की चित्रशाला में चित्रित हाथियो को ही केवल छोड़ दिया अर्थात् उसके
सव हाथी ले लिये ।
कृतकार्यः परावृत्य कियत्यप्यध्वनि स्थितः ।
अथ गम्यत्वमरतेरकस्मादेव सोऽगमत् ॥३१॥
अन्वयः
अथ कृतकार्यः सः परावृत्य कियति अध्वनि अपि स्थितः (सन्)
अकस्मात् एव अरतेः गम्यत्वम् अगमत् ।
व्याख्या
अथ दिग्विजयानन्तरं कृतं कार्यं दिग्विजयलक्षणं येन सः सम्पादितोद्देश्यः
१ वङ्गिदेशस्योत्तरतश्चक्रकोटनगरमासीत् । एतत्प्रदेशो हस्तिनामभिख्याता
'आइने अकबरी' पुस्तकेनाऽपि समर्थ्यते ।
१५

( २३२ )
भाषा
उसके भुजबल ने चोलराजाओं के अन्त पुर की दरबानी, चञ्चल पूंछ रूपी
दण्डे को धारण करने वाले सिंहों को सौंप दी । अर्थात् उस नगर से सब
मनुष्यों के भाग जाने पर नगर के वीरान जंगल हो जाने से उसके अन्त पुर को
गुफा समझ उसमें शेर रहने लगे ।
चिन्तया दुर्बलं देहं द्रविड़ो यत्पलायितः ।
संकटाद्रिदरीद्वार-प्रवेशे बहुमन्यत ॥२६॥
अन्वयः
यत्पलायितः द्रविड़ः संकटाद्रिदरीद्वारप्रवेशे चिन्तया दुर्बलं देहं बहु
अमन्यत ।
व्याख्या
यस्माद्विक्रमाङ्कदेवात्पलायित समराङ्गण स्वगृहञ्च परित्यज्य द्रुतगति-
मवलम्ब्य प्रधावितो द्रविड़ो द्रविड़देशनृप संकट सवाधमल्पावकाशमित्यर्थ ।
‘संकट नातु सबाध’. इत्यमरः । यदद्रे पर्वतस्य दरीणा कन्दराणा ‘दरी तु
कन्दरो वा स्त्री’ इत्यमरः । द्वार ‘स्त्री द्वार्द्वार प्रतीहार’ इत्यमरः । तस्य
प्रवेशस्तस्मिन् पर्वतकन्दराणामल्पावकाशद्वारप्रवेशे चिन्तया पराजयचिन्तया
दुर्बल सामर्थ्यहीनमत एव कृश देह शरीर बहुमन्यत प्रशंसितवान् । शरीरस्य
स्थूलत्वेऽल्पावकाशाद्रिदरीद्वारे प्रवेशाभावे स्वसंरक्षणमसम्भवमिति स्वकृशत्वं
प्रशंसितवानिति भावः ।
भाषा
विक्रमाङ्कदेव के भय से घर दुवार छोड़ कर भागा हुआ द्रविड़ देश का
राजा, पर्वत की कन्दराओं के सकुचित द्वार में (छिपने के लिये) घुसने योग्य,
चिन्ता से कृश भये हुए अपने शरीर की बहुत प्रशंसा करने लगा । अर्थात्
शरीर स्थूल होने से वह उस कन्दरा में न घुस सकता और उसको छिपने का
अवसर न मिलता । इसलिये अपने दुबले पतले शरीर की सराहना करने लगा ।
दृश्यन्तेऽद्यापि तद्भीति-विद्रुतानां द्रुमालिषु ।
१अलकाश्चोलकान्तानां कर्पूरतिलकाङ्किताः ॥२७॥
१ अलिका इत्यपि पाठभेद ।

( २२३ )
अन्वयः
द्रुमालिषु तद्भीतिविद्रुतानां चोलकान्तानाम् अलकाः अद्यापि कर्पूरति-
लकाङ्किताः दृश्यन्ते ।
व्याख्या
द्रुमाणां वृक्षाणामाल्यः पक्तयस्तासु द्रुमाणामाल्यो येषु वा घनेषु तस्माद्रा-
जकुमाराद्भीतिभयं तया विद्रुतानां पलायितानां, चोलकान्तानां चोलदेशस्थका-
मिनीनामलकाः केशपाशा अद्यापि कर्पूरेण कर्पूरमिश्रितेन तिलकेनाऽङ्किता
शोभिताः दृश्यन्ते इति विरोधः । पक्षे कर्पूरनामकतिलकनामकवृक्षैराङ्किताः
सम्बद्धा इति परिहारः । पतिमरणात्तद्भीतिविद्रुतानां स्त्रीणां अलकाः कर्पूर-
तिलकेनाऽङ्किता दृश्यन्त इति विरोधस्तत्परिहारस्तु कर्पूरतिलकवृक्षेषु व्यासक्ता
अलका इति भावः । अत्र श्लेषानुप्रणितो विरोधाभासालङ्कारः ।
भाषा
उस राजा के भय से वृक्षों के समूह में से या जंगलों में से भागने वाली
चोल देश की नारियों के केश आज भी कपूरमिश्रित तिलक से शोभित दिखाई
देते हैं । विधवा होकर, भागने वाली स्त्रियों के केश में तिलक, इस विरोध के
दूर करने के लिय उन स्त्रियों के कर्पूर और तिलक के वृक्षों से फंसे हुए केश
दिखाई देते हैं ऐसा अर्थ करने से विरोध दूर हो जाता है ।
क्षणाद्विगलितानर्घ्य-पदार्था द्रविडचितेः ।
प्राकारसूत्रशेषाभूत् काञ्ची तद्बाहुकम्पिता ॥२८॥
अन्वयः
तद्बाहुकम्पिता क्षणात् विगलितानर्घ्यपदार्था द्रविडक्षितेः काञ्ची प्राकार-
सूत्रशेषा अभूत् ।
व्याख्या
तस्य विक्रमाङ्कदेवस्य बाहुना भुजेन कम्पिता घर्षिता पक्षे सञ्चालिता
क्षणात् क्षणमात्रादेव विगलिता भ्रष्टा पक्षे पतिता अनर्घ्यपदार्था बहुमूल्यरत्नादि-
पदार्था यस्याः सा द्रविडक्षितेर्द्रविडराजपृथिव्याः काञ्ची तन्नामनगरी पक्षे
रसना प्राकारस्य प्राचीरस्य 'प्राकारो वरणः सालः प्राचीरं प्रान्ततो वतिः'

( २२६ )
स विक्रमाङ्कदेवः परावृत्य निवृत्य कियत्यध्वन्यपि मार्गेऽपि स्थितस्सन् विजय-
प्रदेशात्परावृत्य स्वदेशमार्गे कियदद्दूर समागतोऽपि सन्नकस्मादेवाशङ्कितोपनत-
मरतेरुद्वेगस्य यन्त्यत्व पात्रत्वमगमत् प्राप्त. ।
भाषा
बाद में दिग्विजय का कार्य सम्पन्न कर लौटते हुए मार्ग में कुछ दूर भी
आजाने पर, वह अकस्मात् अशान्ति का पात्र बन गया अर्थात् वह उद्विग्न
हो उठा।
स शङ्कातङ्कमासाद्य स्फुरणाद्वामचक्षुषः ।
श्रेयोऽस्तु तातपादाना-मिति सास्रमवोचत ॥३२॥
अन्वयः
सः वामचक्षुषः स्फुरणात् शङ्कातङ्कम् आसाद्य तातपादानां श्रेयः अस्तु
इति सास्त्रम् अवोचत ।
व्याख्या
स राजकुमारो वाम दक्षिणेतर चक्षुर्नयन तस्य वामनयनस्य स्फुरणाच्च-
लनात् शङ्कया सन्देहस्याऽऽशङ्क भयमासाद्य प्राप्य तातपादाना पूज्यचरणाना
(मम पितु.) श्रेय कल्याणमस्त्विति घचोऽखेनाऽश्रुणा सहित यथास्यात्तथाऽवोच-
तोक्तवान् ।
भाषा
बाईं आंख के फडकने से सन्देह से भयभीत होकर उसने आंसू बहाते हुए
पिता जी का शुभ हो, ऐसा कहा ।
अद्दश्यैः कैश्चिदागत्य चिन्तया शून्यचेतसः ।
तस्यामङ्गलवार्तेव कापि कर्णे न्यधीयत ॥३३॥
अन्वयः
अद्दश्यैः कैश्चित् इव आगत्य चिन्तया शून्यचेतसः तस्य कर्णे का अपि
अमङ्गलवार्ता न्यधीयत ।

( २२७ )
व्याख्या
अवृष्टपरदृष्टिगोचरैः कैश्चिदियाऽनिर्दिष्टनामकैरिवाऽऽगत्य संप्राप्य चिन्तयाऽऽ-
ध्यानेन 'स्याच्चिन्तास्मृतिराध्यानम्' इत्यमरः । शून्यं चेतश्चित्तं यस्य तस्य
विवेकरहितहृदयस्य 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः । तस्य
विक्रमाङ्कदेवस्य कर्णे श्रोत्रे काऽपि काचित् विचित्राऽप्यमङ्गलवार्ताऽशुभवृत्तान्तो
न्यधीयत स्थापिता कथितत्यर्थः ।
भाषा
प्रत्यक्ष पहिचान में न आने वाले लोगो के समान कुछ लोगो ने मानो
आकर चिन्ता से शून्य हृदय उस राजपुत्र के कान में कोई अमङ्गल बात कही।
शुभाशुभानि वस्तूनि संमुखानि शरीरिणाम् ।
प्रतिबिम्बमिवायान्ति पूर्वमेवान्तरात्मनि ॥३४॥
अन्वयः
संमुखानि शुभाशुभानि वस्तूनि शरीरिणाम् अन्तरात्मनि प्रतिबिम्बम्
इव पूर्वम् एव आयान्ति ।
व्याख्या
संमुखानि सम्मुखमागतानि सन्निकटवर्तीनीत्यर्थः । शुभं मङ्गल्यमशुभममङ्गल्यं
तानि मङ्गल्यामङ्गल्यरूपानि वस्तूनि घटनाः शरीरिणां प्राणिनामन्तरात्मनि प्रति-
बिम्बमिव प्रतिच्छायामिव प्रागेवाऽऽयान्ति पूर्वमेव समागच्छन्ति । भवितव्यतायाः
परिज्ञानं प्राणिनामन्तः प्रथममेव सूचितम्भवतीति भावः ।
भाषा
निकट भविष्य में होने वाली शुभ और अशुभ घटनाएं प्राणियों के हृदय
में प्रतिबिम्ब के समान पहिले ही प्रतिबिम्बित हो जाती हैं।
अवगाहितनिःशेष-शास्त्रनिर्मलधीरपि ।
अकारणमसौ प्राप्तः कुमारो यदधीरताम् ॥३५॥

( २२८ )
अन्वयः
यद् अवगाहितनिःशेषशास्त्रनिर्मलधी अपि असौ कुमारः अकारणम्
अधीरतां प्राप्तः ।
व्याख्या
यद्यस्मात् कारणादवगाहितानि विलोडितानि निःशेषशास्त्राणि सकलागमा-
स्तैर्निर्मला विशदा धीर्बुद्धिर्यस्य सः 'बुद्धिर्मनीषा धिषणा धीः प्रज्ञा शेमुषी मतिः'
इत्यमरः । निर्मथितसकलशास्त्रतत्त्वतया विशदप्रज्ञोऽपि असौ कुमारो विक्रमाङ्क-
देवोऽकारण कारणरहितं यथा स्यात्तथाऽधीरता चाञ्चल्य प्राप्त । सचिन्तो
भूदित्यर्थः । यदित्यनेन पूर्वश्लोकार्थ सम्बध्यते ।
भाषा
इस कारण से सम्पूर्ण शास्त्रों के अध्ययन से निर्मल बुद्धि वाला भी वह
राजकुमार निष्कारण ही अधीर हो उठा ।
सर्वस्वदानमालोच्य दुर्निमित्तप्रशान्तये ।
अप्रयाणमसौ चक्रे ततः कृष्णानदीतटे ॥३६॥
अन्वयः
ततः असौ दुर्निमित्तप्रशान्तये सर्वस्वदानम् आलोच्य कृष्णानदीतटे
अप्रयाणं चक्रे ।
व्याख्या
ततस्तदनन्तरमसौ प्रसिद्ध कुमारो दुर्निमित्तस्य वामाक्षिस्फुरणरूपदुश्शकुनस्य
प्रशान्तये निवारणाय सर्वस्वस्य विजयापहृताना सकलवस्तूना दान पात्रेषु वितरणं
समालोच्य निर्धार्य कृष्णानद्यास्तटे तीरेऽप्रयाणमवस्थान चक्रे । तत्रैव स्थितोऽभू-
दित्यर्थ ।
भाषा
इसके अनन्तर वह (बाँई आँख का फडकना रूप) बुरे शकुन की शान्ति
के लिये, विजय में प्राप्त सब वस्तुओं का दान कर देने का निश्चय कर,
कृष्णा नदी के तट पर रुक गया ।