Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary

by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री

Report a copyright issue

DevanagariSanskritpublished493 pages

About this granth

Vikramankadevacharita (विक्रमाङ्कदेवचरितम्) is a historical epic by Bilhana, an eleventh-century Kashmiri poet who left his homeland and became court poet to the Chalukya emperor Vikramaditya VI of Kalyani. It celebrates that king and his dynasty, and with Kalhana's Rajatarangini it stands among the major historical poems in Sanskrit.

The poem traces the Chalukya line from Tailapa to Someshvara I, Vikramaditya's birth, education and conquests, the campaign against the Cholas and the throne of Kalyani, the svayamvara and marriage of Princess Chandralekha, the revolt of Jayasimha, and closes with the poet's account of himself and of Kashmir.

The Sanskrit preface of this edition recalls earlier ones, the first by Georg Bühler in the Bombay Sanskrit Series in 1875 with the help of Vamanacharya Jhalakikar and Bhimacharya; the catalogue names Pt. Vishwanath Shastri as editor. After an introduction and errata come about 470 pages of text, with appendices of choice verses, a verse index, names, a bibliography and a map of eleventh-century India.

Page 161Permalink

( १४० )

मारसर्पं सहति स्मेति भावः । उक्तञ्च 'प्रकृतिः खलु सा महीयसां सहते
नान्यसमुन्नतिं ययेति' ।

भाषा
रानी क्रोध से अपनी भौंहें उठा कर शब्द करने वाले आभूषणों को भी
देखती थी और तेज से अपनी जोत रूपी मस्तक को ऊपर स्थिर रखने वाले
घर के दीपों से भी ईर्ष्या करती थी । अर्थात् मेरे सामने इन भूषणों की
बोलने की हिम्मत कैसी और इन तेजस्वी दीयों को बिना सिर झुकाए मेरे
सामने ठहरने की हिम्मत कैसी—ऐसी वीर रस की, दोहदजनित भावनाएँ
उस रानी के मन में होती थी ।

इति स्फुरच्चारुविचित्रदोहदा निवेदयन्ती सुतमोजसां निधिम् ।
प्रतिक्षणं सा हरिणायतेक्षणा दृशोः सुधावर्तिरभून्महीभुजः ॥७७॥

अन्वयः
इति स्फुरच्चारुविचित्रदोहदा सुतम् ओजसां निधिं निवेदयन्ती हरिणा-
यतेक्षणा सा प्रतिक्षणं महीभुजः दृशोः सुधावर्तिः अभूत् ।

व्याख्या
इतीत्थं पूर्वोक्तरीत्या स्फुरत्प्रकाशितञ्चारुशोभनं विचित्रमसाधारणचम-
त्कारि दोहदं गर्भिणीच्छा 'दोहदं गर्भिणीच्छायामिच्छामात्रेऽपि दोहदम्' यस्या सा
सुतं पुत्रमोजसां बलानां 'ओजो दीप्तौ बले' इत्यमरः । निधिं निधानं निवेदयन्ती
विज्ञापयन्ती हरिण इव मृग इवाऽऽयते विस्तीर्णे ईक्षणे नेत्रे यस्या सा मृगायतनेत्रा
राज्ञी प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे महीभुजो नृपस्य दृशोर्नेत्रयोः सुधावर्तिः सुखसम्पर्का
पीयूषशलाकाऽभूत् । राज्ञी पीयूषशलाकावन्नृपस्य नेत्रयोरानन्दसम्पर्काऽभूदिति
भावः । अत्र रूपकालङ्कारः ।

भाषा
उपर्युक्त प्रकार से मनोहर और आश्चर्यजनक दोहदों से युक्त, (अतएव)
अपने पुत्र को बल का निधान सिद्ध करती हुई, मृग के समान बड़े बड़े नेत्र
वाली रानी, आँखों की अमृतानञ्जन की शलाका के ऐसा राजा को, प्रतिक्षण
आनन्द देती थी । अर्थात् ऐसी अपनी रानी को देख कर राजा को प्रतिक्षण
आनन्द होता था ।

Page 162Permalink

( १४१ )
कृतेषु सर्वेष्वथ शास्त्रवर्त्मना यथाक्रमं पुंसवनादिकर्मसु ।
विशेषचिह्नैर्निजमीशितुः क्षितेर्वधूः समासन्नफलं न्यवेदयत् ॥७८॥
अन्वयः
अथ क्षितेः ईशितुः वधूः यथाक्रमं सर्वेषु पुंसवनादिकर्मसु शास्त्रवर्त्मना
कृतेषु (सत्सु) विशेषचिह्नैः निजं समासन्नफलं न्यवेदयत् ।
व्याख्या
अथाऽनन्तर क्षितेः पृथ्व्या ईशितुरीश्वरस्य राज्ञो वधूः स्त्रीः क्रममनतिक्रम्य
वर्तत इति यथाक्रमं क्रमानुसारण सर्वेषु समग्रेषु पुंसवनादिर्येषां तानि कर्माणि
संस्कारास्तेषु, पुंसवनसीमन्तोन्नयने द्वावेव संस्कारौ गर्भाधानसंस्कारानन्तरमिति
बहुवचनमत्राऽनपेक्षितम् । परन्तु तान्त्रिकविधिना तृतीयोऽपि संस्कारो भवति ।
शास्त्रवर्त्मना धर्मशास्त्रप्रतिपादितमार्गेण कृतेषु सम्पादितेषु सत्सु विशेषचिह्नै-
र्विशिष्टलक्षणैर्निजं स्वीयं समासन्नं निकटवर्ति च तत् फल पुत्रोत्पत्तिरूपं न्यवेदयत्
सूचितवती ।
भाषा
इसके अनन्तर पृथ्वी के स्वामी की स्त्री रानी ने धर्मशास्त्र के अनुसार क्रम
से पुंसवन सीमन्तोन्नयन प्रभृति संस्कारों के सम्पादित होने पर, विशेष लक्षणों
से, शीघ्र होने वाले अपने पुत्र रूप फल की सूचना दी ।
त्रिलोकक्ष्म्येव सलीलमीक्षितः कृतद्रवैश्चन्द्रकरैरिवाप्लुतः ।
अदूरवाञ्छालतिकफलोदयः क्वचिन्न माति स्म मुदा नरेश्वरः ॥७९॥
अन्वयः
त्रिलोकक्ष्म्या सलीलम् ईक्षितः इव कृतद्रवैः चन्द्रकरैः आप्लुतः इव
अदूरवाञ्छालतिकफलोदयः नरेश्वरः मुदा क्वचित् न माति स्म ।
व्याख्या
त्रिलोकस्य त्रिभुवनस्य लक्ष्म्या राजश्रिया सलीलं सविलासममीक्षितो दृष्ट
इव, कृतो द्रवो जलरूपं येषां ते कृतद्रवास्तैर्द्रवीभूतैश्चन्द्रकरैःशशिकिरणैराप्लुतो-
ऽभिषिक्त इवाऽदूरे समीपस्थ एव वाञ्छालतिकया इच्छालातायाः फलस्य पुत्ररूप-

Page 163Permalink

( १३८ )
भाषा
सायकाल के समय में पृथ्वीपति की चञ्चल नेत्रवाली रानी के हृदय में
प्रतिबिम्बित चन्द्रमा मानो गर्भ में सुख से रहने वाले राजपुत्र की गोल तकिया
का काम करता था ।
अतः परं भविष्णुवीरपुत्रानुरूपं तस्य दोहदं वर्णयति कवि :-
नृपप्रिया स्थापयितुं पदद्वयीमियेप दिक्कुञ्जरकुम्भभित्तिषु ।
चिराय धाराजलपानलम्पटा कृपाणलेखासु मुमोच लोचने ॥७४॥
अन्वयः
नृपप्रिया दिक्कुञ्जरकुम्भभित्तिषु पदद्वयीं स्थापयितुम् इयेप। चिराय
धाराजलपानलम्पटा कृपाणलेखासु लोचने मुमोच ।
व्याख्या
नृपप्रिया राजपत्नी दिक्कुञ्जराणा दिग्दन्तिना कुम्भा एव भित्तयः कुड्यानि
'भित्ति. स्त्री कुड्यम्' इत्यमरः। तासु पदद्वयीं चरणयुगलं स्थापयितुं निक्षेप्तु-
मिमेपाऽऽचकाङ्क्ष । चिराय चिरकालात् 'चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चि-
रार्थकाः' इत्यमरः। धारायाः प्रवाहस्य जलं पयस्तस्य पाने लम्पटा लालसा-
युक्ता सा नृपपत्नी कृपाणाना करवालाना रेखा धारा तासु करवालधारासु
लोचने नयने मुमोच प्रक्षिप्तवती । अत्र खड्गधारायां जलधारात्वारोपः ।
भाषा
रानी, दिग्गजो के गण्डस्थलरूपी दीवारो पर अपने दोनो पैर रखने की
इच्छा करने लगी । चिरकाल से धार का जल पीने की लालसा रखने वाली
रानी तलवारो की धारो पर अपनी आँखें डालने लगी । अर्थात् गर्भस्थित
बालक में वीर रस प्रधान रहने से रानी को वीर रस का दोहद होने लगा ।
मुहुः प्रकोपादुपरीस्थितासु सा चकार तारास्वपि पाटले दृशौ ।
गुरुस्मया कारयितुं दिगङ्गनाः पदाब्जसंवाहनमाजुहाव च ॥७५॥
अन्वयः
गुरुस्मया सा प्रकोपात् उपरिस्थितासु तारकासु अपि मुहुः पाटले दृशौ
चकार। पदाब्जसंवाहनं कारयितुम् दिगङ्गनाः आजुहाव च ।

Page 164Permalink

( १३९ )
व्याख्या
गुरुर्महान् स्मयो मदो यस्याः सा 'दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मद'
इत्यमरः। प्रकोपात् क्रोधादुपर्याकाशे स्थितासु विद्यमानासु तारास्वपि
तारकास्वपि 'नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्' इत्यमरः। मुहुर्वा-
रंवारं पाटले क्रोधारुणे दृशौ नयने चकार कृतवती। किं तारा स्त्रियो मत्त
श्रेष्ठाः। कथं तर्हि ता मदुपरि तिष्ठन्तीति क्रोधस्य कारणम्। दिशां काष्ठाना-
मङ्गना वेश्यास्ता एव पादोऽब्जमिव पद्ममिव तस्य संवाहनं संमर्दनं स्वचरणार-
विन्दसमर्दनं कारयितुमाजुहावाऽऽमन्त्रितवती च। चित्तोद्रेकेन दिगङ्गना
स्वचरणसंवाहनयोग्या निर्धारिता इति भावः।
भाषा
अत्यधिक मद से भरी रानी, ऊपर रहने वाली ताराओ की ओर क्रोध से
लाल आँखें कर बार बार ताकने लगी और दिगङ्गनाओं को अपने पदकमलों
को दबाने के लिए बुलाने लगी। अर्थात् गर्भ स्थित प्रतापी बालक जनित
मद में नाराखी स्त्रियां मेरे ऊपर कैसे गई इससे कोप हुआ और दिगङ्गनाएँ
मेरे पैर दबाने योग्य हैं, ऐसा अभिमान हुआ।
उदञ्चितभ्रूर्मुखराणि संततं विलोकयामास विभूषणान्यपि ।
अजायत स्तब्धशिरःसु तेजसा गृहप्रदीपेष्वपि बद्धमत्सरा ॥७६॥
अन्वयः
उदञ्चितभ्रूः (सा) मुखराणि विभूषणानि अपि सततं विलोकयामास ।
तेजसा स्तब्धशिरःसु गृहप्रदीपेषु अपि बद्धमत्सरा अजायत ।
व्याख्या
उदञ्चिते समुन्नते भ्रुवौ भ्रूभ्यामूर्ध्वभागो यस्या सा राज्ञी कोपभावयुक्ते-
त्यर्थः। मुखराणि शब्दायमानानि विभूषणान्याभूषणान्यपि संततमनावरतं
'संततेऽनारताश्रान्त संतताविरतानिशम्' इत्यमरः। विलोकयामास ददर्श। कोपे
भ्रुवौ समुन्नते भवत इति कोपेन वाचालतां प्राप्ताण्याभूषणांयवलोकितवती।
महान्तो वाचालस्य नैव सहन्त इति भावः। तेजसा तेजःपुञ्जेन स्तब्धानि
निश्चलानि शिरांसि ज्योतिंषि येषां तेषु गृहप्रदीपेषु गृहस्थदीपेष्वाप बद्धमत्सरा
कृतवैराऽसह्यायताऽभूत्। मयि विद्यमानायां बहुतेजस्विनीतरस्तू बद्धमत्सराऽभवत्

Page 165Permalink

( १४० )
मात्सर्यं वहति स्मेति भावः । उक्तञ्च 'प्रकृतिः खलु सा महीयसां सहते
नान्यसमुन्नतिं ययेति' ।
भाषा
रानी क्रोध से अपनी भौंहें उठा कर शब्द करने वाले आभूषणों को भी
देखती थी और तेज से अपनी जोत रूपी मस्तक को ऊपर स्थिर रखने वाले
घर के दीपो से भी ईर्ष्या करती थी । अर्थात् मेरे सामने इन भूषणो की
बोलने की हिम्मत कैसी और इन तेजस्वी दीपो को बिना सिर झुकाए मेरे
सामने ठहरने की हिम्मत कैसी-ऐसी वीर रस की, दोहदजनित भावनाएँ
उस रानी के मन में होती थी ।
इति स्फुरच्चारुविचित्रदोहदा निवेदयन्ती सुतमोजसां निधिम् ।
प्रतिक्षणं सा हरिणायतेक्षणा दृशोः सुधावर्तिरभून्महीभुजः ॥७७॥
अन्वयः
इति स्फुरच्चारुविचित्रदोहदा सुतम् ओजसां निधिं निवेदयन्ती हरिणा-
यतेक्षणा सा प्रतिक्षणं महीभुजः दृशोः सुधावर्तिः अभूत् ।
व्याख्या
इतीत्थं पूर्वोक्तरीत्या स्फुरत्प्रकाशितञ्चारुशोभनं विचित्रमसाधारणचम-
त्कारि दोहदं गर्भिणीच्छा 'दोहदं गर्भिणीच्छायामिच्छामात्रेऽपि दोहदम्' यस्या सा
सुतं पुत्रमोजसां बलानां 'ओजो दीप्तौ बले' इत्यमरः । निधिं निधानं निवेदयन्ती
विज्ञापयन्ती हरिण इव मृग इवाऽऽयते विस्तीर्णे ईक्षणे नेत्रे यस्या सा मृगायतनयना
राज्ञी प्रतिक्षणं क्षणे क्षणे महीभुजो नृपस्य दृशोर्नयनयोः सुधावर्तिः सुखसमर्पका
पीयूषशलाकाऽभूत् । राज्ञी पीयूषशलाकावन्नृपस्य नेत्रयोरानन्दसमर्पकाऽभूदिति
भावः । अत्र रूपकालङ्कारः ।
भाषा
उपर्युक्त प्रकार से मनोहर और आश्चर्यजनक दोहदो से युक्त, (अतएव)
अपने पुत्र को बल का निधान सिद्ध करती हुई, मृग के समान बड़े बड़े नेत्र
वाली रानी, आँखों की अमृताञ्जन की शलाका के ऐसा राजा को, प्रतिक्षण
आनन्द देती थी । अर्थात् एसी अपनी रानी को देख कर राजा को प्रतिक्षण
आनन्द होता था ।

Page 166Permalink

( १४१ )
कृतेषु सर्वेष्वथ शास्त्रवर्त्मना यथाक्रमं पुंसवनादिकर्मसु ।
विशेषचिह्नैर्निजमीशितुः क्षितेर्वधूः समासन्नफलं न्यवेदयत् ॥७८॥
अन्वयः
अथ क्षितेः ईशितुः वधूः यथाक्रमं सर्वेषु पुंसवनादिकर्मसु शास्त्रवर्त्मना
कृतेषु (सत्सु) विशेषचिह्नैः निजं समासन्नफलं न्यवेदयत् ।
व्याख्या
अथाऽनन्तरं क्षिते पृथ्व्या ईशितुरीश्वरस्य राज्ञो वधू स्त्री क्रममनतिक्रम्य
वर्तत इति यथाक्रमं क्रमानुसारेण सर्वेषु समग्रेषु पुंसवनमादिर्येषां तानि कर्माणि
संस्कारास्तेषु, पुंसवनसीमन्तोन्नयने द्वयेव संस्कारौ गर्भाधानसंस्कारानन्तरमिति
बहुवचनमत्राऽनपेक्षितम् । परन्तु तान्त्रिकविधिना तृतीयोऽपि संस्कारो भवति ।
शास्त्रवर्त्मना धर्मशास्त्रप्रतिपादितमार्गेण कृतेषु सम्पादितेषु सत्सु विशेषचिह्नै-
र्विशिष्टलक्षणैर्निजं स्वकीय समासन्नं निकटवर्ति च तत् फलं पुत्रोत्पत्तिरूपं न्यवेदयत्
सूचितवती ।
भाषा
इसके अनन्तर पृथ्वी के स्वामी की स्त्री रानी ने धर्मशास्त्र के अनुसार क्रम
से पुंसवन सीमन्तोन्नयन प्रभृति संस्कारों के सम्पादित होने पर, विशेष लक्षणों
से, शीघ्र होने वाले अपने पुत्र रूप फल की सूचना दी ।
त्रिलोकलक्ष्म्येव सलीलमीक्षितः कृतद्रवैश्चन्द्रकरैरिवाप्लुतः ।
अदूरवाञ्छालतिकफलोदयः क्वचिन्न माति स्म मुदा नरेश्वरः ॥७९॥
अन्वयः
त्रिलोकलक्ष्म्या सलीलम् ईक्षितः इव कृतद्रवैः चन्द्रकरैः आप्लुतः इव
अदूरवाञ्छालतिकफलोदयः नरेश्वरः मुदा क्वचित् न माति स्म ।
व्याख्या
त्रिलोकस्य त्रिभुवनस्य लक्ष्म्या राजश्रिया सलील सविलासमिक्षितो दृष्ट
इव, कृतो द्रवो जलरूपं येषां ते कृतद्रवास्तैर्द्रवीभूतैश्चन्द्रकरैःशशिकिरणैराप्लुतोऽ-
भिषिक्त इवाऽदूरे समीपस्थ एव वाञ्छालतिवाया इच्छांलताया फलस्य पुत्ररूप-

Page 167Permalink

( १४२ )
स्योदयः प्रादुर्भावो यस्य स नरेश्वरो राजा मुदाऽऽनन्दप्रवाहेण क्वचिन्न भाति स्म
हर्षस्येयत्तां न प्राप्नोति स्म। राजनि तस्मिन् हर्षातिरेको जात इति भावः।
अत्रोत्प्रेक्षारूपकयोः संसृष्टिः।
भाषा
त्रिभुवन की राज्यश्री से सप्रेम अवलोकित होने के समान तथा चन्द्रकिरणों
को जलरूप में परिवर्तित कर उस जल से स्नान किये हुए के समान, शीघ्र ही
जिसकी इच्छा लता में पुत्र रूप फल का उद्गम होने वाला है, ऐसा वह राजा
हर्ष से फूले नही समाता था।
अथ युग्मेन नृपवल्लभायाः सूतिकागृहप्रवेशं वर्णयति कविः—
भिषग्भिरापादितसर्वभेषजं वितीर्णरक्षाविधिमण्डलाक्षतम्।
विशारदाभिः प्रसवोचिते विधौ निरन्तरं गोत्रवधूभिरञ्चितम् ॥८०॥
विवेश सुभ्रूश्च सूतिकागृहं प्रधानदैवज्ञनिवेदिते दिने।
समुल्लसद्भिः शकुनैः सहस्रशः समर्पयन्ती नृपतेर्महोत्सवम् ॥८१॥
अन्वयः
अथ सुभ्रूः प्रधानदैवज्ञनिवेदिते दिने भिषग्भिः आपादितसर्वभेषजं
वितीर्णरक्षाविधिमण्डलाक्षतं प्रसवोचिते विधौ विशारदाभिः गोत्रवधूभिः
निरन्तरम् अञ्चितं सूतिकागृहं समुल्लसद्भिः सहस्रशः शकुनैः नृपतेः
महोत्सवं समर्पयन्ती विवेश।
व्याख्या
अथानन्तरं सुष्ठु भ्रुवौ यस्याः सा सुभ्रू राजमहिषी प्रधानेः श्रेष्ठैर्दैवज्ञैर्मौहूर्त्तिकैः
'सांवत्सरो ज्योतिर्विदो दैवज्ञगणकावपि। स्युर्मौहूर्त्तिकमौहूर्तज्ञानिकातार्तिका
अपि' इत्यमरः। निवेदिते कथिते दिने शुभदिवसे भिषग्भिर्वैद्यैरापादितानि
सम्पादितानि सर्वाणि समग्राणि भेषजान्यौषधिरूपाणि यस्मिंस्तत्, वितीर्णानि
दत्तानि रक्षाविषये नवजातबालरक्षार्थं मण्डलानि यन्त्रविशेषव्यवस्था अभिमन्त्रित
मन्त्राक्षताश्च यस्मिंस्तत्, प्रसवस्य जननकर्मण उचिते सुखप्रसवकारिणि समुचिते
विधायनुष्ठाने विशारदाभिस्तत्कार्यकुशलाभिः गोत्रवधूभिः कुलाङ्गनाभिर्निरन्तरं
सततमञ्चितं पूजितं सूतिकागृहमरिष्टं 'अरिष्टं सूतिकागृहम्' इत्यमरः। समुल्ल-

Page 168Permalink

( १४३ )
सद्भिः प्रकटीभूतैः सहस्रशोऽसंख्यैः शकुनैः शुभचिह्नैर्नृपतेर्नृपरथाङ्गह्वमल्लदेवस्य
महोत्सर्व हर्षातिरेकं महोत्सेकं वा'-'उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः'
इत्यमरः। समर्पयन्तो जनयन्ती सती विवेश प्रविष्टा ।
भाषा
इसके बाद प्रधान ज्योतिषी द्वारा बताए हुए शुभ दिन, वैद्यों द्वारा स्थापित
समग्र आवश्यक औषधियों से युक्त, रक्षा के लिये फेंकी हुई मन्त्राक्षतों तथा
लिखे हुए मण्डलों या यन्त्रों से शोभित, चतुर कुलवङ्गनाओं द्वारा सुखप्रसव के
योग्य विधि विधान पूर्वक पूजित, प्रसूति घर में, होने वाले हजारों शुभ शकुनों
से राजा को परम् आनन्द देती हुई, सुन्दर भौंहों वाली रानी ने प्रवेश किया ।
अथ कलापकेन पुत्रोत्पत्तिं वर्णयति कविः-
ततः प्रदीपेष्वाप तत्र विस्फुरत्प्रभाधरेष्वात्तिवशाज्जपत्स्विव ।
विलासहंसीमपि बालकान्वितां परिच्छदे प्रष्टुमुपायमुत्सुके ॥८२॥
अन्वयः
ततः तत्र विस्फुरत्प्रभाधरेषु प्रदीपेपु अपि आर्त्तिवशात् जपत्सु इव
परिच्छदे बालकान्वितां विलास हंसीम् अपि उपायं प्रष्टुं समुत्सुके सति
(नृपतेर्नन्दनोऽजायतेति पञ्चाशीतिश्लोकेन सम्बन्धः ।)
व्याख्या
ततः सूतिकागृहप्रवेशानन्तरं तत्र सूतिकागृहे धरन्तीति धरा विस्फुरन्त्या
देदीप्यमानायाः प्रभायाः कान्तेर्धरास्तेषु देदीप्यमानकान्तिधरेषु प्रदीयेषु गृहदीपे-
घ्वार्त्तिवशात् पीडाकारणात् जपत्स्विव नृपकान्तायाः प्रसववेदनोन्मूलनाय
मन्त्रजपं कुर्वत्सु सत्स्विव, ^जपकर्तृपक्षे विस्फुरन्तीस्तस्तः प्रसरन्ती प्रभा यस्य
स विस्फुरत्प्रभोऽधरो येषां ते तेषु जपःसु मन्त्रजपं कुर्वत्सु, परिच्छदे परिजने
दास्यादिके बालकान्वितां युक्तां नवजातबालयुक्तां विलास हंसीमपि क्रीडाहंसी-
मप्युपायं प्रसववेदना निवारणपूर्वकपुत्रोत्पत्त्युपायं प्रष्टुं समुत्सुके समुत्कण्ठिते सति
नृपतेर्नन्दनोऽजायतेत्यनेनाऽन्वयः । अत्र जपत्स्वित्येवमथोत्प्रेक्षालङ्कारः । उत्तरा-
र्धोऽतिशयोक्तिश्च ।

Page 169Permalink

( १४४ )
भाषा
प्रसूति घरमे जाने के बाद वहाँ रानी की प्रसव वेदना को कम करने के
ध्येय से मन्त्रजप करने में ओठ के हिलने से उसकी फैलने वाली कान्ति से युक्त
जप करने वालो के ऐसे तेज जलने वाले दीपो के भी मानो जप करते रहने
पर, दासियो के, नवजात बच्चे वाली पालतू हथिनी को भी प्रसव वेदना कम
होकर पुत्र उत्पन्न होने का उपाय पूछने के लिए, उत्कण्ठित होने पर (राजा को
पुत्र हुआ यह ८५ श्लोक के वाक्य से सम्बद्ध है ।)
निखातरक्षौषधिगेहदेहली-समीपसज्जीकृतशस्त्रपाणिषु ।
इतस्ततस्त्राटनमक्षतोत्करैर्विधाय हुँकारिषु मन्त्रवादिषु ॥८३॥
अन्वयः
निखातरक्षौषधिगेहदेहलीसमीपसज्जीकृतशस्त्रपाणिषु मन्त्रवादिषु अक्षतो-
त्करैः इतः ततः त्राटनं विधाय हुँकारिषु (सत्सु) (नृपतेर्नन्दनोऽजायते-
त्यनेनाऽन्वयः । )
व्याख्या
निखाता गर्त विधाय तत्र निक्षिप्ता रक्षाया बालरक्षाया ओषधयो भेषजानि
यस्या सा चासौ गेहदेहली सूतिकागृहावग्रहणी 'गृहावग्रहणी देहली' इत्यमर ।
तस्यास्समीपे सज्जीकृताः स्थापिताः शस्त्र पाणौ येषा ते सशस्त्रमनुष्या यैस्तेषु
मन्त्रवादिषु मन्त्रपाठकेष्वक्षतोत्करैरभिमन्त्रिताक्षतसमूहैरितस्ततस्त्राटनं रक्षाविधि-
विशेष "मन्त्राक्षतान्परितो विक्षिप्य तान्त्रिकैर्बालरक्षार्थं क्रियमाणोऽनर्थनिवारण-
विधिविशेषस्त्राटनम्" विधाय सम्पाद्य हुँकारिषु हुंकारशब्द कुर्वत्सु सत्सु ।
(नृपतेर्नन्दनोऽजायतेति सम्बन्धः)
भाषा
गड्ढा खोदकर जहाँ प्रसूतिरक्षा की ओषधियां गाड़ी हुई थीं ऐसी प्रसूतिघर
की देहली के पास सशस्त्र मनुष्यो को बैठाने वाले मान्त्रिको के इधर उधर
मन्त्राक्षतो को फेंककर त्राटनविधि करने हुँकार शब्द करते रहने पर (राजा
को पुत्र हुआ ।)
गृहोदरस्थे जरतीपरिग्रहे किमप्युपांशु स्वमतोपदेशिनि ।
वितीर्णकर्णासु निवासपञ्जरादनल्पशोकासु शुकाङ्गनास्वपि ॥८४॥

Page 170Permalink

( १४५ )
अन्वयः
गृहोदरस्थे जरतीपरिग्रहे उपांशु किमपि स्वमतोपदेशिनि (सति),
अनल्पशोकासु शुकाङ्गनासु अपि निवासपञ्जरात् वितीर्णकर्णासु सतीषु
(नृपतेर्नन्दनोऽजायतेत्यन्वयः) ।
व्याख्या
गृहोदरस्थे प्रसूतिगृहमध्यस्थे जरतीपरिग्रहे वृद्धनारीसमूहे उपांशु रहः शनै-
रित्यर्थः । ‘विविक्तविजनच्छन्ननिःशलाकास्तथा रहः । रहश्चोपांशु' इत्यमरः ।
किमपि प्रच्छन्नमुपायमालम्ब्य स्वमतस्य स्वाभिप्रायस्योपदेशिनि प्रकाशयत्यात्म्यति
सति । अनल्पः शोको यासां तासु बहुशोकासु कीराङ्गनास्त्वपि शुकस्त्रीष्वपि
निवासपञ्जरात् स्वनिवासस्थानभूतपिञ्जरादेव न तु बहिर्निःसृत्य तस्योपाया-
भावात् । वितीर्णो दत्तः कर्णः श्रवणं याभिस्तासु किम्भवतीति सोत्कण्ठिता-
स्तासां सर्वमाकर्णयन्तीषु सतीषु । (नृपतेर्नन्दनोजायतेति सम्बन्धः ।) अत्रा-
तिशयोक्त्यलङ्कारः ।
भाषा
प्रसूतिघर में वृद्धी स्त्रियों के धीरे धीरे अपने विचार के अनुसार कुछ
उपाय बताते रहने पर, अत्यधिक दुःखी, पिंजरे में की गुग्गियो के भी कान
देकर सब सुनते रहने पर । (राजा को पुत्र हुआ ।)
अलभ्यत प्राक्तनचक्रवर्तिना न जन्म यत्राद्भुतधाम्नि केनचित्।
तथाविधं लग्नमवाप्य नन्दनः शिवप्रसादान्नृपतेरजायत ॥८५॥
अन्वयः
'अद्भुतधाम्नि यत्र प्राक्तनचक्रवर्तिना केनचित् अपि जन्म न अलभ्यत
तथाविधं लग्नम् अवाप्य शिवप्रसादात् नृपतेः नन्दनः अजायत ।
व्याख्या
अद्भुतधाम्न्याश्चर्यमयं धाम स्थानं तस्मिन्नाश्चर्यसमुत्पादकवस्तूनां यस्मिन्
समुद्योतो भवति तादृशे यत्र लग्ने प्राक्तनः पूर्वजातस्यासी चक्रवर्तिः सार्वभौमश्च
तेन केनचिदपि राजा जन्म जनुः 'जनुर्जननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः' इत्यमरः ।
नालभ्यत न लेभे तथाविधं लग्नं शुभमुहूर्तमवाप्य संप्राप्य शिवप्रसादाच्छङ्करकृपा-
कटाक्षात् नृपतेर्नृपमाहवमल्लदेवं 'कर्मणि षष्ठी' पुत्रः सूनुरजायत समुत्पन्नः ।
१०

३. चोल राज्य अभियान व कल्याणी सिंहासन

Page 171Permalink

( १४६ )
भाषा
जैसे अद्भूतगुणयुक्त शुभलग्न में पूर्वजनि किसी भी सार्वभौम राजा ने जन्म
नहीं पाया था ऐसे शुभ लग्न में भगवान् शंकर की कृपा से राजा को पुत्र हुआ ।
चतुर्भिः पताका-कलापकमित्यर्थः ।
सुरप्रसूनन्यपतन्सषट्पद-ध्वनीनि दध्वान सुरेन्द्रदुन्दुभिः ।
परं प्रसादं ककुभः प्रपेदिरे गुणैः कुमारस्य सहोत्थितैरिव ॥८६॥
अन्वयः
सषट्पदध्वनीनि सूरप्रसूनानि अपतन् । सुरेन्द्रदुन्दुभिः दध्वान ।
कुमारस्य सहोत्थितैः गुणैः ककुभः परं प्रसादं प्रपेदिरे इव ।
व्याख्या
षट्पदानां भ्रमराणां 'षट्पदभ्रमरालयः' इत्यमरः । ध्वनिना शब्देन सहि-
तानि सषट्पदध्वनीनि सुरप्रसूनानि देवकुसुमानि 'प्रसूनं कुसुमं सुमम्' इत्यमरः ।
आकाशादपतन् पुष्पवृष्टिर्बभूवेत्यर्थः । सुरेन्द्रस्य पाकशासनस्य दुन्दुभिः दुंदुमिति
शब्देन भातीति दुन्दुभिः भेरी 'भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान्' इत्यमरः । दध्वान
शब्दं चकार । कुमारस्य नवजातशिशोः सहोत्थितैर्जन्मना साकं समुत्पन्नैर्गुणैर्द्र-
यादाक्षिण्यादिमहापुरुषगुणैः ककुभः दिशः 'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च
हरितश्च ताः' इत्यमरः । प्रसादं प्रसन्नतां निर्मलत्वं वा प्रपेदिरे इव प्राप्ता इव ।
अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
आकाश से भौंरो की गुंजार से युक्त नन्दन वन के फूलो की वृष्टि होने
लगी । देवो के राजा इन्द्र का नगाडा बजने लगा । कुमार के साथ उत्पन्न
उसके उज्ज्वलगुणो से मानो सब दिशाएँ प्रसन्न अर्थात् उज्ज्वल हो गईं ।
नवप्रतापाङ्कुरचक्रकान्त्या निरन्तरारात्रिकदीपसम्पदा ।
श्रियं जगल्लोचनबालचन्द्रमाः समाजहारोदयसन्ध्ययेव सः ॥८७॥
अन्वयः
जगल्लोचनबालचन्द्रमाः सः नवप्रतापाङ्कुरचक्रकान्त्या निरन्तरारात्रिक-
दीपसम्पदा उदयसन्ध्यया इव श्रियं समाजहार ।

Page 172Permalink

( १४७ )
व्याख्या
जगतां भुवनानां भुवनगतमनुष्याणां लोचनानि नयनानि तेषां कृते सुखदाय-
कत्वादबालचन्द्रमा बालशशी स नयनातदिशिर्गवस्य नूतनस्य प्रतापस्य तेजसोऽ-
ङ्कुराणां किरणाना चक्रं वर्तुलाकारं मण्डलं तद्वत्कान्त्या रमणीयया निरन्तरम-
विच्छिन्नं पड्क्त्याकारमाऽऽरात्रिकं बालस्य पुरस्तात् प्रज्वलितं दीपं भ्रमणं तस्य
दीपसम्पदा दीपसम्पत्त्या, उदयसन्ध्ययेव सायं सन्ध्ययेव श्रियं शोभां समाजहार
स्वीचकार । अर्थात् द्वितीयाचन्द्रः सन्ध्याकाले लोकैरारातिक्येन पूज्यते तद्वदयं
बाल आरातिक्येन शोभितोऽभूदिति भाव । अत्रोपमारूपकयोः सकरः ।
भाषा
१ जगत् भर के मनुष्यो की आंखो को आनन्द देने वाला बालचन्द्र स्वरूप
वह बालक, नूतन तेज की किरणो के चक्र के समान रमणीय सतत आरती के
दीपक की ज्योति से साम काल की बालचन्द्र की शोभा को उत्पन्न कर
रहा था । प्राय सभी लोग दूज के चांद को सायं काल में आरती कर पूजा
करते हैं । वैसे ही यह भी आरती से शोभित हुआ ।
आसन्नरत्नगृहभित्तिषु निर्मलासु लोकोत्तरेण वपुषा प्रतिबिम्बितेन ।
सेवां स्मरिष्यति कृतज्ञतयेव दिग्भिरङ्के गृहीत इव राजसुतो रराज ॥८८॥
अन्वयः
राजसुतः निर्मलासु आसन्नरत्नगृहभित्तिषु प्रतिबिम्बितेन लोकोत्तरेण
वपुषा (अयं) कृतज्ञतया सेवां स्मरिष्यति (इति) दिग्भिः अङ्के गृहीतः इव
रराज ।
व्याख्या
राज्ञः सुतो राजपुत्रो निर्मलासु निर्मलकान्तिष्वाऽऽसन्नाः समीपयाश्च
रत्नगृहभित्तयो रत्नखचितगेहकुड्यानि तासु प्रतिबिम्बितेन प्रतिच्छायां गतेन
लोकोत्तरेणाऽलौकिकेन वपुषा शरीरेण 'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वत्मं विग्रहः'
इत्यमरः । हेतुनाऽयं कुमारः कृतज्ञतया कृतमुपकृतं जानाति स्मरतीति कृतज्ञ-
स्तस्य भावः कृतज्ञता तया सेवामस्मत्कृतां सेवां स्मरिष्यतीति दिग्भिःकाष्ठाभिरङ्के
उत्सङ्गे गृहीत इव धारित इव रराज शुशुभे । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः । वसन्त-
तिलकाच्छन्दः । उक्ता वसन्ततिलका तभजाजगौगः ।"

Page 173Permalink

( १५० )
अन्वयः
अथ विधानवित् असौ अवनीनाथः समुचिते कर्मणि आस्थापरेण
पुरोधसा कथितं सर्वं विधाय प्रति सूनुस्पर्शात् मुहुः महोत्सवम् अन्वभूत् ।
हि इह गृहिणां गार्हस्थ्यस्य इदं प्रधानं फलम् ।
व्याख्या
अथ पुत्रजन्मानन्तरं विधानं शास्त्रविधिं वेत्ति जानातीति विधानविच्छास्त्र-
विधिज्ञोऽसौ प्रसिद्धोऽवनीनाथः पृथिवीपतिः समुचिते पुत्रजन्मसमयोचिते कर्मणि
धार्मिककृत्ये आस्था दृढभक्तिः परं प्रधानं यस्य स तेन धार्मिककार्येषु दृढभक्ति-
परायणेन पुरोधसा पुरोहितेन 'पुरोधास्तु पुरोहितः' इत्यमरः । कथितं सूचितं
सर्वं समग्रं धर्मकृत्यं जातकर्मादिकं विधाय सम्पाद्य प्रतिसूनुस्पर्शात् प्रत्येकं पुत्र-
स्पर्शविसरान्मुहुः पुनः पुनः 'मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्णम्' इत्यमरः । महोत्सवं
महदानन्दमन्वभूदनुभवविषयमकुर्वत । हि यस्मात्कारणादिहाऽस्मिन् संसारे
गृहिणां गृहस्थाश्रमवासिनां जनानां गार्हस्थ्यस्य गृहस्थधर्मस्येदं पुत्रमुखदर्शन-
रूपमेव प्रधानं मुख्यं फलम् । अत्राऽर्थान्तरन्यासालङ्कारः । हरिणीच्छन्दः ।
“रसयुगहयैन्सौ स्लो गो यदा हरिणी तदा ।”
भाषा
पुत्र जन्म होने के अनन्तर शास्त्रीय विधियों को जाननेवाले उस राजा ने
श्रद्धालु कुलपुरोहित द्वारा कथित पुत्र जन्म के लिये उचित सब जातकर्म वादि
धर्म कृत्यों को विधिवत् कर पुत्रदेह के प्रत्येक स्पर्श के अवसर से बार २ परम
आनन्द का अनुभव किया । क्योंकि इस संसार में गृहस्थाश्रम में रहने वालो
के लिये गार्हस्थ्य धर्म का पुत्र प्राप्ति ही मुख्य फल है ।
इति श्री त्रिभुवनमल्लदेव-विद्यापति-काश्मीरकभट्ट श्री बिल्हणविरचिते
विक्रमाङ्कदेव-चरिते महाकाव्ये द्वितीय सर्गः ।
नेत्राब्जास्त्रयुगाङ्कविक्रमशरत्कालेऽथ दामोदरात्
भारद्वाज-सुधोत्तमारसमुदितः श्रीविश्वनाथः सुधीः।
चक्रे, रामकुबेरपण्डितवरत्प्राप्तसाहाय्यक-
ष्टीकायुग्ममिदं रमाकरुणया सर्गे द्वितीये शुभे ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

Page 174Permalink

॥ श्री ॥
महाकवि श्री विल्हण विरचितं
विक्रमाङ्कदेवचरितम्
तृतीयः सर्गः
अथ नवजातराजकुमारं वर्णयति कविः—
स विक्रमेणाद्भुततेजसा च चेष्टाविशेषानुमितेन बालः ।
श्रीविक्रमादित्य इति क्षितीन्दोरवाप विख्यातगुणः समाख्याम् ॥१॥
अन्वयः
स विख्यातगुणः बालः चेष्टाविशेषानुमितेन विक्रमेण अद्भुततेजसा
च क्षितीन्दोः श्रीविक्रमादित्यः इति समाख्याम् अवाप ।
व्याख्या
सः प्रसिद्धो विख्यातगुण प्रसिद्धगुणो बालो बालकश्चेष्टाविशेषेणाऽऽकारेङ्गि-
तादिव्यवहारेणानुमितो विज्ञातस्तेन विक्रमेण शौर्येणाऽद्भुततेजसाऽऽश्चर्यचुम्बि
प्रतापेन च क्षिते पृथिव्या इन्दुश्चन्द्र (प्रजाह्लादकरत्वात्) तस्मादाहवमल्लदेवनृपात्
श्रीविक्रमादित्य इति विक्रमेण पराक्रमेण तेजसा चाऽऽदित्यस्वरूप इति समामन्व-
र्थामाख्यां नाम 'आख्याऽह्वे अभिधानञ्च नामधेयञ्च नाम च' इत्यमरः ।
अवाप प्राप ।
भाषा
प्रसिद्ध गुणों से युक्त उस बालक ने अपने विशेष लक्षणों से अनुमित
आश्चर्य कारक तेज तथा भावि विक्रम का परिचय देकर पृथ्वी के चन्द्र स्वरूप
राजा आहवमल्लदेव से विक्रम में और तेज में सूर्य की समानता का सूचक
श्री विक्रमादित्य यह अन्वर्थक नाम पाया ।

Page 175Permalink

( १४८ )
भाषा
राजकुमार के अलौकिक शरीर की परछाई, पास की रत्नों से जड़ी घर
की साफ़ दीवारों पर पड़ने के कारण, मानो दिशाओं से यह राजपुत्र, यह
समझ कर कि यह बड़ा होने पर कृतज्ञता से हमारी सेवाओं को स्मरण करेगा,
गोदों में लिया हुआ शोभित होता था।
अकथयदवनीन्दोर्नन्दनोत्पत्तिवार्त्ता
प्रथमममरवृन्दानन्दिनान्दीनिनादः ।
तदनु तदनुरूपोत्साहतः सुन्दरीणां
त्वरितगमनलीलागद्गदो वाग्विलासः ॥८६॥
अन्वयः
अमरवृन्दानन्दिनान्दीनिनादः प्रथमम् अवनीन्दोः नन्दनोत्पत्तिवार्त्ताम्
अकथयत्। तदनु तदनुरूपोत्साहतः सुन्दरीणां त्वरितगमनलीलागद्गदः
वाग्विलासः (अकथयत्) ।
व्याख्या
अमरवृन्दानां देवसमूहानामानन्दी सुखप्रदो नान्दीनिनादो मङ्गलध्वनिः प्रथमं
पूर्वमवनीन्दोराहवमल्लदेवनृपं (कर्मणि षष्ठी) नन्दनस्य पुत्रस्योत्पत्तेर्जन्मनो वार्त्तां
वृत्तान्तं 'वार्त्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः' इत्यमरः । अकथयदसूचयत् । तदनु
तत्पश्चात् तस्य पुत्रजन्मनोऽनुरूपो योग्यो य उत्साहो हर्षातिरेकस्तस्मात् 'पञ्च-
म्यास्तसिल्' । सुन्दरीणामन्तःपुरललनानां त्वरितं शीघ्रञ्च तद् गमनं तस्य
लीलया विलासेन गद्गदोऽविस्पष्टः कम्पमानश्च वाग्विलासः कलकलशब्दः
पुत्रोत्पत्तिवृत्तान्तं राजेऽकथयत् न्यवेदयत् । अत्राऽक्रमातिशयोक्त्यलङ्कारः ।
मालिनीच्छन्दः । “ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः" ।
भाषा
देवताओ की आनन्द देने वाली मङ्गलध्वनि के होने ने राजा को पहिले
पहिले पुत्र उत्पन्न होने की सूचना दी । इसके बाद पुत्रोत्पत्ति के अनुरूप हर्ष
से अन्तः पुर की ललनाओ के शीघ्रता से इधर उधर चलते २ गद्गद होकर
बोले हुए कलकल शब्दो ने राजा को पुत्रोत्पत्ति से सूचित किया ।

Page 176Permalink

( १४९ )
चञ्चच्चारणदीयमानकनकं संनद्धगीतध्वनि
स्फूर्जद्गाथकलुण्ठ्यमानकरटि प्रारब्धनृत्योत्सवम् ।
पूर्णं मङ्गलतूर्यदुन्दुभिरवैरुत्तालवैतालिक-
श्लाघालङ्घितपूर्वपार्थिवमथ क्ष्माभर्तुरासीद्गृहम् ॥६०॥
अन्वय
अथ क्ष्माभर्तुः गृहं चञ्चच्चारणदीयमानकनकं संनद्धगीतध्वनि स्फूर्ज-
द्गाथकलुण्ठ्यमानकरटि प्रारब्धनृत्योत्सवं मङ्गलतूर्यदुन्दुभिरवैः पूर्णम्
उत्तालवैतालिकश्लाघालङ्घितपूर्वपार्थिवम् आसीत् ।
व्याख्या
अथ पुत्रोत्पत्तिवार्ताप्रसरानन्तर क्ष्माभर्तुः पृथ्वीपतेराहवमल्लदेवस्य गृहं प्राप्ता-
दश्र्चञ्चद्भ्यो हर्षेण चञ्चलचित्तेभ्यश्चारणेभ्यः कुशीलवेभ्यो 'चारणास्तु कुशी-
लवाः' इत्यमरः । दीयमानं वितीर्यमाणं कनकं सुवर्णं यस्मिंस्तत्, संनद्धो जायमानो
गीतानां स्त्रीकर्तृकगायनाना 'सोहर इति लोके प्रसिद्धम्' ध्वनिः शब्दो यत्र तत्,
स्फूर्जन्तो हर्षेण विलसन्तो गायका गायकास्तैर्लुण्ठ्यमाना हठाद्गृह्यमाणाः करटिनो
हस्तिनो यत्र तत्, प्रारब्धः समारब्धो नृत्योत्सवो नृत्यसमारम्भो यत्र तत्, मङ्गलं
मङ्गलसूपतूर्यदुन्दुभिरवो वाद्यविशेषशब्दस्तैः पूर्णं परिपूर्णम्, उत्ताला अत्युच्चैः
शब्दायमाना वैतालिकाः स्तुतिपाठकास्तैः श्लाघया प्रशंसया लङ्घिता अतिक्रान्ता अघ-
रीकृता इत्यर्थः । पूर्वपार्थिवाः पूर्ववर्तिनृपा यस्मिंस्तदाऽऽसीत् । तादृशं गृहमासीदिति
भावः । शार्दूलविक्रीडितच्छन्दः । सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ।
भाषा
पुत्र होने की खबर फैलने के बाद राजा के महल में अत्यन्त प्रसन्न नटों को
इनाम में सोना दिया जाने लगा, सोहर का गान प्रारम्भ हो गया, हर्ष से मस्त गवैया
हाथियों को जबर्दस्ती इनाम में लेने लगे, नाच आरम्भ हो गया, मङ्गलमय तुरही
और दुन्दुभी का नाद छा गया और बडे ऊँचे शब्दो में स्तुति-पाठक लोग पूर्ववर्ती
राजाओ से तुलना करते हुये, इस राजा का वर्णन अधिक बढाकर करने लगे ।
अथ सूतिकाकर्मण्यास्थापरेण पुरोधसा
कथितमवनीनाथः सर्वं विधाय विधानवित् ।
प्रति मुहुरसौ सूनुस्पर्शान्महोत्सवमन्वभू-
दिह हि गृहिणां गार्हस्थ्यस्य प्रधानमिदं फलम् ॥६१॥

Page 177Permalink

( १५२ )
देवस्य चालुक्यविभूषणस्य भार्या यशोरञ्जितदिङ्मुखेन ।
तेनावदातद्युतिना रराज साम्राज्यलक्ष्मीरिव विक्रमेण ॥२॥
अन्वयः
चालुक्यविभूषणस्य देवस्य भार्या यशोरञ्जितदिङ्मुखेन अवदातद्युतिना
तेन साम्राज्यलक्ष्मीः विक्रमेण इव रराज ।
व्याख्या
चालुक्यस्य चालुक्यवंशस्य विभूषणमलङ्काररूपस्तस्य देवस्य राज्ञ आहव-
मल्लदेवस्य भार्या जाया ‘भार्या जायाऽथ पुं भूम्नि दाराः स्युात् कुटुम्बिनी’ इत्यमरः ।
यशसा कीर्त्या रञ्जितानि प्रसादितानि दिशामशानां मुखान्यग्रभागा येन स तेनाऽ-
वदाता सिता द्युतिः कान्तिर्यस्य तेन धवलकान्तिना ‘अवदातः सितो गौरो वलक्षो
धवलोऽर्जुनः’ । इत्यमरः । तेन राजकुमारेण विक्रमेण साम्राज्यस्य सार्वभौमत्वस्य
लक्ष्मीः धीविक्रमेण शौर्येणेव रराज शोभिताऽभूत् । अत्रोपमालङ्कारः ।
भाषा
जिस प्रकार साम्राज्य की लक्ष्मी (विक्रम) पराक्रम से शोभित होती है
उसी प्रकार चालुक्यवंश के भूषण राजा आहवमल्लदेव की रानी सब दिशाओं
के अग्र भागों को अपने यश से उज्ज्वल करने वाले गौर वर्ण अपने पुत्र विक्रम
से शोभित हुई ।
अथ बाललीलां वर्णयति कविः-
आलम्ब्य हारं करपल्लवेन पयोधरं पातुमसो प्रवृत्तः ।
भोगेष्वबाह्या गुणिनो ममेति स्वभावमात्मीयमिवाव्यधत्त ॥३॥
अन्वयः
असौ हारं करपल्लवेन आलम्ब्य पयोधरं पातुं प्रवृत्तः ( सन् ) मम
भोगेषु गुणिनः अबाद्याः इति आत्मीयं स्वभावम् अव्यधत्त इव ।
व्याख्या
असौ बालो स्वमातुर्हारं मुक्ताहारं करपल्लवेन हस्तपल्लवेनाऽऽलम्ब्य विधृत्य
पयोधरं स्तनं पातुं स्तनगतदुग्धपानं कर्तुं प्रवृत्तो लग्नस्सन् मम भोगेषु भोग्य-

Page 178Permalink

( १५३ )
वस्तुपु गुणिनो गुणवन्त पुरुषा हारादय श्लिष्टगुणपदार्थसूत्रसंशयिता अतस्तेऽपि
गुणिनोऽवाह्या अन्तरङ्गा मया सह गुणवन्तोऽपि भोग्यवस्तुपु सुखमनुभवन्त्वित्या-
त्मीयं स्वभावं स्वकीयां प्रकृतिमन्ययतैवेव फलितवानिव । नाऽहं स्वोपभोग्य-
वस्तुपु गुणिनो विहायोपभोगे प्रवृत्तो भविष्यामीति सूचयन्निव गुणिनं मुक्ताहारं
करेण धृत्वा स्तनपानरुपोपभोगे प्रवृत्त इति भावः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
यह बालक अपनी माता के मोती के हार को अर्थात् गुणी को अपने कोमल-
पत्ते के ऐसे सुकुमार हाथ से पकड़ कर स्तनपान करता हुआ मानो अपने
स्वभाव को प्रकट करता था कि उसके उपभोगो में गुणीलोग कभी भी छूट
नही सकते अर्थात् वह गुणियों को अपने उपभोगो में सदैव साथ रक्खेगा ।
(गुण शब्द का अर्थ डोरा होने से डोरे में परोया मोती का हार भी गुणी कहा
जा सकता है ।)
मातृस्तनोत्सङ्ग-विलासहार-प्रभा प्रविश्येव विनिःसरन्ती ।
तस्यानिमित्तस्मितचन्द्रिकाभू-न्नरेन्द्रनेत्रोत्सववैजयन्ती ॥४॥
अन्वयः
तस्य मातृस्तनोत्सङ्गविलासहारप्रभा प्रविश्य विनिःसरन्ती इव अनि-
मित्तस्मितचन्द्रिका नरेन्द्रनेत्रोत्सववैजयन्ती अभूत् ।
व्याख्या
तस्य बालकस्य मातुः स्तनौ कुचौ मातृस्तनौ तयोरुत्सङ्गे मध्ये विलासहारो
विलासार्थं धृतो मुक्ताहारस्तस्य प्रभा कान्तिर्मार्गं प्रविश्याऽभ्यन्तरं गत्वा पुनः
विनिस्सरन्तीय बहिरागतेव नास्ति निमित्तं कारणं यस्मिंस्तत् स्मितमेवेद्धास
एव चन्द्रिका ज्योत्स्ना 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना' इत्यमरः । चन्द्रप्रकाश
इत्यर्थः । नरेन्द्रस्य राज्ञो नेत्रोत्सवस्य नयनानन्दस्य 'लोचनं नयनं नेत्रमीक्षणं
चक्षुरक्षिणी' इत्यमरः । वैजयन्ती वितापरित्री पताका तत्स्वरूपाऽभूत् ।
श्वेतवर्णा मुक्ताहारकान्तिरेव बालं प्रविश्य बालकस्याऽकारणवेक्षारूपचन्द्रिका-
रूपेण बहिरागता नृपस्य नयनानन्दकरी बभूवेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
उस बालक की माता के कुचो के मध्य में विलसित मोती के हार की सफेद

Page 179Permalink

( १५४ )
कान्ति, मानो उस बालक के भीतर प्रविष्ट होकर उसके स्वाभाविक मुसकान
रूप सफेद चन्द्रिका के रूप में फिर बाहर निकलती हुई राजा के नेत्रों के
आनन्दोत्सव को सूचित करने वाली पताका थी। अर्थात् राजा को बालक के
अकारण स्वाभाविक स्मित से अत्यन्त हर्ष होता था।
मुष्टिप्रविष्टारुणरत्नदीप-प्रभालता तस्य समुल्लसन्ती ।
विपक्षकण्ठक्षतजानुलिप्ता कृपाणलेखा सहजेव रेजे ॥५॥
अन्वयः
तस्य मुष्टिप्रविष्टारुणरत्नदीपप्रभालता समुल्लसन्ती सती विपक्षकण्ठ-
क्षतजानुलिप्ता सहजा कृपाणलेखा इव रेजे।
व्याख्या
तस्य बालकस्य मुष्ट्यो. प्रविष्टा प्राप्ता यारुणा रक्तवर्णा रत्नदीपाना
प्रभारूपिणी लता कान्तिवल्ली सा समुल्लसन्ती सुशोभिता सती विपक्षाणां शत्रूणां
कण्ठारुतेषा क्षतजं रुधिरं तेनाऽनुलिप्ताऽनुरञ्जिता सहजा सहैवोत्पन्ना स्वाभाविकी
जन्मसिद्धा कृपाणलेखेव खड्गलेखेव रेजे समलङ्कृताऽऽसीत् । बालकमुष्टि-
प्रविष्टरत्नदीपरक्तवर्णकान्ति शत्रुक्ण्ठरुधिरानुलिप्तसहजकृपाणलेखेव शुशुभे
इति भाव ।
भाषा
उस बालक की मुट्ठी मे प्रवृष्ट रत्नदीप की लाल रग की कान्ति, शत्रुओ
के कटे हुए गलो के खून से रानी, जन्म सिद्ध, साथ ही में उत्पन्न तलवार की
धार के ऐसी शोभित होती थी।
त्यक्त्वोपविष्टान्न्यदसौ कुमारः समुत्थितानां सविधे जगाम ।
आगामि तेनाधिकमुन्नतात्मा नीचेषु वैमुख्यमिवाचचक्षे ॥६॥
अन्वयः
यन् असौ उन्नतात्मा कुमारः उपविष्टान् त्यक्त्वा समुत्थितानां सविधे
जगाम तेन नीचेषु आगामि अधिकं वैमुख्यम् आचचक्षे इव।

Page 180Permalink

( १५५ )
व्याख्या
यद्यस्मात्कारणादसौ स उन्नतोऽभ्युदयोन्मुख आत्मा यस्य स, कुमारो राजपुत्र
उपविष्टान् भूमावासीनान् पुरुषान् त्यक्त्वा विहाय तदुत्सङ्गं परित्यज्येत्यर्थः ।
समुत्थितानामूर्ध्वस्थानां पुरुषाणां सविधे तदङ्केषु जगाम स्वेच्छया गतवान् तेन
कारणेन नीचेषु नीचजनेष्वागामि भविष्यदधिकमतद्रूपं वैमुख्यं विरुद्धदिशि गतं मुखं
यस्य स तस्य भावो वैमुख्यं नीचप्रतिकूलत्वमचाचक्षत इव जनादेवाऽसूचयदि-
वेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
चूंकि यह उन्नत आत्मा वाला बालक बैठे हुए मनुष्यों की गोदों को छोड़
कर खड़े भये हुए मनुष्यों की गोदों में जाता था इससे मानो उसने प्रकट कर
दिया कि यह भविष्य में नीचे या नीच मनुष्यों से अधिक विमुख रहेगा ।
धात्रेयिकाया स्मितपूर्वकं य-द्दत्त हुङ्कारमसौ कुमारः ।
अपूरयत्तेन नृपस्य कर्णौ पेयूषगण्डूषपरम्पराभिः ॥७॥
अन्वयः
यत् असौ कुमारः धात्रेयिकायाः स्मितपूर्वकं हुङ्कारम् अदत्त तेन पेयूष-
गण्डूषपरम्पराभिः नृपस्य कर्णौ अपूरयत् ।
व्याख्या
यद्यस्मात्कारणादसौ पूर्वोक्तः कुमारो राजपुत्रो धात्रेयिकाया उपमातुः
स्मितपूर्वकं सस्मितं हुङ्कारशब्दं बालस्वाभाविकशब्दमदत्त दत्तवान् तेन
कारणेन पेयूषस्याऽमृतस्य गण्डूषं मुखप्रकृतिः 'गण्डूषो मुखपूर्तौ स्यादल्पहस्ताम्बु-
सावपि । प्रसृत्या प्रमितेऽपिह्यात्' इति हेमः । तेषां परम्पराभि सन्ततप्रयो-
गैर्नृपस्य राज्ञः कर्णौ श्रोत्रेऽपूरयत् संपूरितवान् । उपमात्रे हुङ्कारदानहृष्टबाल-
लीलया राजाऽन्तरङ्गपरिपूर्य्यमानो बभूवेति भावः । स्वभावोक्तिरलङ्कारः ।
भाषा
यह बालक अपनी दाई के पुचकारने पर मुस्कुराते हुए हुँकारी भरता था
इससे वह राजा के दोनों कानों को अमृत के गण्डूष की परम्परा से भर देता
था । अर्थात् उन हुंकारियों को सुन कर राजा को परम आनन्द होता था ।