विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 168 of 493
Read in context( १४३ )
सद्भिः प्रकटीभूतैः सहस्रशोऽसंख्यैः शकुनैः शुभचिह्नैर्नृपतेर्नृपरथाङ्गह्वमल्लदेवस्य
महोत्सर्व हर्षातिरेकं महोत्सेकं वा'-'उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः'
इत्यमरः। समर्पयन्तो जनयन्ती सती विवेश प्रविष्टा ।
भाषा
इसके बाद प्रधान ज्योतिषी द्वारा बताए हुए शुभ दिन, वैद्यों द्वारा स्थापित
समग्र आवश्यक औषधियों से युक्त, रक्षा के लिये फेंकी हुई मन्त्राक्षतों तथा
लिखे हुए मण्डलों या यन्त्रों से शोभित, चतुर कुलवङ्गनाओं द्वारा सुखप्रसव के
योग्य विधि विधान पूर्वक पूजित, प्रसूति घर में, होने वाले हजारों शुभ शकुनों
से राजा को परम् आनन्द देती हुई, सुन्दर भौंहों वाली रानी ने प्रवेश किया ।
अथ कलापकेन पुत्रोत्पत्तिं वर्णयति कविः-
ततः प्रदीपेष्वाप तत्र विस्फुरत्प्रभाधरेष्वात्तिवशाज्जपत्स्विव ।
विलासहंसीमपि बालकान्वितां परिच्छदे प्रष्टुमुपायमुत्सुके ॥८२॥
अन्वयः
ततः तत्र विस्फुरत्प्रभाधरेषु प्रदीपेपु अपि आर्त्तिवशात् जपत्सु इव
परिच्छदे बालकान्वितां विलास हंसीम् अपि उपायं प्रष्टुं समुत्सुके सति
(नृपतेर्नन्दनोऽजायतेति पञ्चाशीतिश्लोकेन सम्बन्धः ।)
व्याख्या
ततः सूतिकागृहप्रवेशानन्तरं तत्र सूतिकागृहे धरन्तीति धरा विस्फुरन्त्या
देदीप्यमानायाः प्रभायाः कान्तेर्धरास्तेषु देदीप्यमानकान्तिधरेषु प्रदीयेषु गृहदीपे-
घ्वार्त्तिवशात् पीडाकारणात् जपत्स्विव नृपकान्तायाः प्रसववेदनोन्मूलनाय
मन्त्रजपं कुर्वत्सु सत्स्विव, ^जपकर्तृपक्षे विस्फुरन्तीस्तस्तः प्रसरन्ती प्रभा यस्य
स विस्फुरत्प्रभोऽधरो येषां ते तेषु जपःसु मन्त्रजपं कुर्वत्सु, परिच्छदे परिजने
दास्यादिके बालकान्वितां युक्तां नवजातबालयुक्तां विलास हंसीमपि क्रीडाहंसी-
मप्युपायं प्रसववेदना निवारणपूर्वकपुत्रोत्पत्त्युपायं प्रष्टुं समुत्सुके समुत्कण्ठिते सति
नृपतेर्नन्दनोऽजायतेत्यनेनाऽन्वयः । अत्र जपत्स्वित्येवमथोत्प्रेक्षालङ्कारः । उत्तरा-
र्धोऽतिशयोक्तिश्च ।