विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 164 of 493
Read in context( १३९ )
व्याख्या
गुरुर्महान् स्मयो मदो यस्याः सा 'दर्पोऽवलेपोऽवष्टम्भश्चित्तोद्रेकः स्मयो मद'
इत्यमरः। प्रकोपात् क्रोधादुपर्याकाशे स्थितासु विद्यमानासु तारास्वपि
तारकास्वपि 'नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्' इत्यमरः। मुहुर्वा-
रंवारं पाटले क्रोधारुणे दृशौ नयने चकार कृतवती। किं तारा स्त्रियो मत्त
श्रेष्ठाः। कथं तर्हि ता मदुपरि तिष्ठन्तीति क्रोधस्य कारणम्। दिशां काष्ठाना-
मङ्गना वेश्यास्ता एव पादोऽब्जमिव पद्ममिव तस्य संवाहनं संमर्दनं स्वचरणार-
विन्दसमर्दनं कारयितुमाजुहावाऽऽमन्त्रितवती च। चित्तोद्रेकेन दिगङ्गना
स्वचरणसंवाहनयोग्या निर्धारिता इति भावः।
भाषा
अत्यधिक मद से भरी रानी, ऊपर रहने वाली ताराओ की ओर क्रोध से
लाल आँखें कर बार बार ताकने लगी और दिगङ्गनाओं को अपने पदकमलों
को दबाने के लिए बुलाने लगी। अर्थात् गर्भ स्थित प्रतापी बालक जनित
मद में नाराखी स्त्रियां मेरे ऊपर कैसे गई इससे कोप हुआ और दिगङ्गनाएँ
मेरे पैर दबाने योग्य हैं, ऐसा अभिमान हुआ।
उदञ्चितभ्रूर्मुखराणि संततं विलोकयामास विभूषणान्यपि ।
अजायत स्तब्धशिरःसु तेजसा गृहप्रदीपेष्वपि बद्धमत्सरा ॥७६॥
अन्वयः
उदञ्चितभ्रूः (सा) मुखराणि विभूषणानि अपि सततं विलोकयामास ।
तेजसा स्तब्धशिरःसु गृहप्रदीपेषु अपि बद्धमत्सरा अजायत ।
व्याख्या
उदञ्चिते समुन्नते भ्रुवौ भ्रूभ्यामूर्ध्वभागो यस्या सा राज्ञी कोपभावयुक्ते-
त्यर्थः। मुखराणि शब्दायमानानि विभूषणान्याभूषणान्यपि संततमनावरतं
'संततेऽनारताश्रान्त संतताविरतानिशम्' इत्यमरः। विलोकयामास ददर्श। कोपे
भ्रुवौ समुन्नते भवत इति कोपेन वाचालतां प्राप्ताण्याभूषणांयवलोकितवती।
महान्तो वाचालस्य नैव सहन्त इति भावः। तेजसा तेजःपुञ्जेन स्तब्धानि
निश्चलानि शिरांसि ज्योतिंषि येषां तेषु गृहप्रदीपेषु गृहस्थदीपेष्वाप बद्धमत्सरा
कृतवैराऽसह्यायताऽभूत्। मयि विद्यमानायां बहुतेजस्विनीतरस्तू बद्धमत्सराऽभवत्