Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

स्पन्दकारिका (भट्ट कल्लट स्पन्दवृत्ति व हिन्दी व्याख्या सहित)

Spanda Karika with Spanda Vritti & Hindi Commentary

by महर्षि वसुगुप्त / भट्ट कल्लट

Source: मोतीलाल बनारसीदास · मोतीलाल बनारसीदास · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished190 pages

सूत्रों की अनुक्रमणिका

Page 175Permalink

परिशिष्ट I
सूत्रों की अनुक्रमणिका
संख्या सूत्रार्ध पृष्ठांक
१. अगाधसंशयाम्भोधिसमुत्तरणतारिणीम् । १६३
२. अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् । १०४
३. अतस्तत्कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत्सदा । ७७
४. अतो बिन्दुरतो नादो रूपमस्मादतो रसः । १३८
५. अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये । १०१
६. अनेनाधिष्ठिते देहे यथा सर्वज्ञतादयः । १३३
७. अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात्सृष्टिस्तद्धर्मकत्वतः । १२७
८. अप्रबुद्धधियस्त्वेते स्वस्थितिस्यगनोद्यताः । ९५
९. अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसि । १२१
१०. अवस्थायुगलञ्चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् । ८०
११. अहं सुखी च दुःखी च रक्तश्चेत्यादिसंविदः । ३४
१२. इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् । ११८
१३. इयमेवामृतप्राप्तिरयमेवात्मनो ग्रहः । १२२
१४. एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः । १३६
१५. कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते । ८१
१६. गुणादिस्पन्दनैःष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् । ९२
१७. ग्लानिर्विलुम्पिका देहे तस्याश्चाज्ञानतः सृतिः । १३६
१८. जाग्रदादिविभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति । ३०
१९. तत्रैव संप्रलीयन्ते शान्तरूपा निरञ्जनाः । ११२
२०. तथा यत्परमार्थेन यदा यत्र यथास्थितम् । १३२
२१. तथा स्वप्नेऽप्यभीष्टार्थान् प्रणयस्यानतिक्रमात् । १२६
२२. तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञबलशालिनः । ११२
२३. तदा तस्मिन्महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे । १०७
२४. तदास्याकृत्रिमो धर्मो ज्ञातृत्वकर्तृत्वलक्षणः । ६३
२५. तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहंबुद्धिवर्तिना । १५७
२६. तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् । ६६
२७. तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदान्यभिचारिणी । ८४
२८. तामाश्रित्योर्ध्वमार्गेण सोमसूर्यावुभावपि । १०७

Page 176Permalink

१६६ स्पन्दकारिका
संख्या सूत्रार्ध पृष्ठांक
२९. तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः । .११८
३०. दिदृक्षयेव सर्वार्थान् यदा व्याप्यावतिष्ठते । १४०
३१. दुर्बलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते । १३३
३२. न तु योन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् । ८२
३३. न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यो ग्राहको न च । ४२
३४. न हीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते । ५०
३५. नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्यमूढता । ७१
३६. निजाशुद्धासामर्थ्यस्य कर्तव्येष्वभिलाषिणः । ५४
३७. परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः । १५०
३८. प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेत् ज्ञानेनालोच्य गोचरम् । १४२
३९. भुंक्ते परवशो भोगं तद्भावात्संसरत्यतः । १५८
४०. यत्र स्थितमिदं सर्वं कार्यं यस्माच्च निर्गतम् । २५
४१. यतः करणवर्गोऽयं विमूढोऽमूढवत् स्वयम् । ४५
४२. यथा ह्यर्थोऽस्फुटो दृष्टः सावधानेऽपि चेतसि । १३२
४३. यथेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतोऽर्थान् हृदि स्थितान् । १२६
४४. यदा त्वेकत्र संरूढस्तदा तस्य लयोद्भवौ । १६०
४५. यस्मात्सर्वमयो जीवः सर्वभावसमुद्भवात् । ११८
४६. यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ । १५
४७. यामवस्थां समालम्ब्य यदयं मम वक्ष्यति । १०७
४८. लभते तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वमादरात् । ४५
४९. शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् । १४५
५०. स्वरूपावरणे चास्य शक्तयः सततोत्थिताः । १५१
५१. सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी । १५१
५२. ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः । ८९

Page 177Permalink

परिशिष्ट II
पारिभाषिक शब्दों की अनुक्रमणिका
अ अभाव-भावना ७४
अख्याति ५५, ५८, ६०, ७८, ८० अभाव-समाधि ७१, ७२, ७३, ७४, ७७
अघोरा १५० अभिमानन ४६
अचित् ३७ अभेद-व्याप्ति ५५, ५८
अणु ४५, ४६, ६२, ६६, ८४ अभेद-सम्बन्ध ५३
अतृप्ति ९८ अमूढ़ता ७१
अधिष्ठान-अवस्था ९१ अमृतत्व १२२
अधिष्ठेय-अवस्था ९० अल्पकर्तृता ६१
अनन्त भट्टारक ८७ अल्प-ज्ञातृता ६१
अनन्यमुखापेक्षो } ५६, ५७, ६४ अलंग्रास-युक्ति १०७, १२४
(कर्तृत्व) } अवभासन १८, २०, २३, २५, २६, २७,
अनात्मवादी ३८ ३९, ७५
अनात्मवादी बौद्ध ३७ अवधानात्मक-शक्ति १२७
अनित्यता ९८ अव्यापकता ९९
अनित्यत्व ६२ अव्यापकत्व ६२
अनुग्रहात्मक कृत्य १६ अवरोह-क्रम ११०
अनुत्तर-तत्त्व १७, २७, २८, ४०, ४९, ५८, अवस्थाता ३४
६२, ६४ अशुद्धाध्व ६०, ६१
अनुभव-काल ४० अशुद्धि (मल) ५५, ५८, ५९
अनुभविता ७१ अशून्य ७६
अनुभूति ३४, ३५, ४४, ५५, ५८, ५९, ६९, असत्-रूप ७२
७८, ७९ असमवायि-कारण २८
अनुसंधानात्मक } १८ अहन्ता ५९, ६१, ७०
अहंरूपता } अहं-अभिनिवेश ४४
अनुस्यूत ३४, ४५, ४६, ६७, ८५ अहंकार ३९, ४४, ४६
अनेकाकारता २८, ४० अहं-प्रत्यवमर्शात्मक ४९, ६५
अपूर्णत्व ६२ अहं-प्रत्यवमर्शात्मक } ५७
अप्रतिष्ठित-स्पन्द ९३ (सामान्य-स्पन्द) }
अप्रबुद्ध ९५ अहं-प्रतीति ३४
अभाव-ब्रह्मवादी ७०, ७१, ७२, ७३ अहम्-रूप २५, २७, १३४, १४७

Page 178Permalink

१६८ स्पन्दकारिका
अहं-विमर्श १७, २५, ६७, ८०, १४४, ई
१४७, १५६ ईश्वर ११७
अहं-विमर्शात्मक १७, २३, ३०, ५४, ८०, ईश्वर-प्रत्यभिज्ञा ५६
८४ ईश्वर-स्वरूप ८६
अहं-विमर्शमयी } ५६, ६६
(विश्वात्मक-स्फुरणा) } उ
अहं-स्फुरणामय २३
उच्छलनात्मक १७
आ उत्पलदेव २८
आकार २३, २४, २८, ५५, ५६, ६६ उदय १५
आकाश-पुष्प १९ उन्मीलन-समाधि ७०
आणव-मल ५९, ९९, १०० उन्मुखता १७, ६१, ६५
आत्मा १७, ३८, ४०, ४१, ७३ उन्मेष-निमेष १७, २१, २४, १५७
आत्म-बल ५०, ५४, ६३, ६६, १३५, १३७ उपस्थ ४६
आधिभौतिक सुखवाद ४१ उपाधियां ४१, ४३, ४४
आन्तर २६, ३०, १३९ उपाधिविशिष्ट } ३६, ३७
आन्तर-चक्र ४८ आत्मवाद }
आनन्दात्मक स्वातन्त्र्य २ ऊ
आनन्द-शक्ति १९, २६, ५५, ५९ ऊर्ध्व-मार्ग १११
आनन्द-स्वरूप २३ ऊर्मि १७, ६५
आवरण २५, २८, ४८, ५३, ८०, ८७, ९५, अं
९९, १०२ अंतर्मुख-स्पन्द २१, ६५, ८३
आवागमन ६७, ६९ अंतर्विमर्श २६
आश्चर्यमानता ६९ क
आश्चर्य-स्पन्दरूपता ६९ करण-वर्ग ४६, ५५
आश्यानता २९ करणेश्वरी-चक्र ४५, ४६, ५५
कर्तृता ५६, ६३, ६४, ६५, ७५, ८०, ८१
इ कर्तृत्व २२, २५, २८, ६७, ८०, ८४
इच्छा-शक्ति २०, २१, २२, ५०, ५३, ५८, क्रम २९
६४, ८६, ९७ क्रम-मुद्रा ६९, ७०
इदन्ता ६१, ७१ कला २२, ६२, ८८, ९६
इदम् १८, २१, ९७ कला-समूह १४५, १४६, १५०
इदं-रूपता २५ कार्म-मल ५९
इन्द्रिय-वर्ग ४७ कार्यता २८, ८०, ८१
इष्यमाण-विश्वकल्पना २०

Page 179Permalink

परिशिष्ट II १६९
कार्यत्व २२, २५, २८, ६९, ८१, ८४
कार्यरूप-जगत् २८
काल २४, २८, ६३, ६५, ६७, ८१, ९७
किञ्चित्-कर्तृत्व ६५, ९७
किञ्चित्-चलन १७, १८, ६५, ६६
किञ्चित्-ज्ञत्व ६५, ९८
क्रिया ५३, ५६, ५८, ५९, ६४
क्रिया-शक्ति २०, २३, २९, ४३, ५५, ९४
कुमारिल ३७
कूर्मांग-संकोच १०६
ख
खेचरी २३, ४७, ४८
ग
गति-निरोध १०५
गतिमयता २२
गुण २८, ४१
गुणस्पन्द ९३
गुणी २८, ४१
गोचरी २३, ४७, ४८
गन्ध २४, ३२, ४८, ६५, ६९
ग्राहक ४२, ५२, ५७
ग्राहकता ४२, ५३, ७८
ग्राहक-भूमिका ३९
ग्राह्य ४२, ४९, ५१-५२
ग्राह्यता ४२, ७८
ग्राह्य-भूमिका ३९
ग्राह्य-वर्ग ५३, ६२
ग्लानि १३५
घ
घनता २९
घोरा १४९
घोरतरा १४९
च
चक्रेश्वर १२६, १६०, १६१, १६२
चन्द्रमा १०८
चार्वाक ३४, ३८, ४०
चित्-चमत्कार १३६, १३७
चित्-शक्ति २०, ५५, ९६
चिति ५७
चिति-क्रिया ५७
चिति-शक्ति १६, ४८, ४९
चित्त ४४, ७०, १०१, १०२, १०३, १०४,
१०९, ११२, ११४, १२८
चिद्-गगनचरी ४८
चिद्-घन १७, ३१
चिद्-दर्पण २९
चिद्-रूप २८, ५३, ६७, ६९, ८१, ८५,
९१, ११३
चिदात्मा २८
चिदाकाश १०९, १११
चिन्मात्ररूप ९१
चेतन १५, २९, ३१, ३४, ४०, ४५, ४७,
५७, ९०
चेतना-शक्ति १६, ४७
चैतन्य १६, १७, २९, ३८, ४०, ५०, ५५,
५६, ५७, ५९, ६५-६६, ७९, ९०
चैतन्यात्मक-स्वभाव ३४
चैतन्य-विशिष्ट ४१
चैतन्य-सत्ता २९, ३५
चैतन्य-सत्तारूप २८
ज
जड़ १८, ७६, ८०, ८४
जड़-प्रमेयवर्ग ५१
जड़-वर्ग ४५
जड़-स्वभाव ३२, ३३, ८५, ८९

धारणा ३१ पशु-दशा २०

Page 180Permalink

१७० स्पन्दकारिका
CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri
जाग्रत्-अवस्था ८९, ९०, ९१, ९८ निमीलन-समाधि ७०
जाग्रत्-स्वातन्त्र्य १३० निमेष १५, २१
जीव २८ निरंजन ११३, ११४
जीव-कला १५२ निर्वाण ७३, ७५
जीवात्मा ६५ निर्वाण-दीक्षा १२२, १२३, १२४, १२५
त निर्विकल्पाभास १४१
तन्मात्र ३९ निर्विकल्प-ज्ञानक्षण ३५, ४०
तमोगुण ३२, ४३, ७८, ९३ निस्तिमित-बुद्धिदशा १०५
तुरीय-दशा ६७, ६८, ७० निस्तरंगमहोदधिकल्प ६४
तुरीयदशारूप प
स्वच्छन्दभूमिका ६७, ६८
तुरीय-भूमिका ६८, ८२ पति-दशा १९, २०
तुर्या ३०, ८८, ८९, ९१ पति-प्रमाता ४८, ५०, ५१, ५३, ५४, ५५,
तुर्यातीत ३० ५६, ५७, ६२
तुर्यातीत-दशा ६८ पतिप्रमातृभाव ५४, ६६
द परप्रकाशबिन्दु १२४
दर्पण-नगर २९ पर-प्रतिभा १०१
दिक्-चरी २३, ४७, ४८ परब्रह्म ६३
दुःख ३४, ३५, ३६, ४०, ४२, ४३, परमार्थसत् ४२, ४३, ७२
५९, ८७ परा ४०, १४६
दुःखिता ३७, ३८, ३९, ९४, ९५, ९६ पराचित्-भूमिका ७०
देहात्मवाद ३५, ३८, ४१ परामर्श २७
ध परामृतरस १५१, १५३
धारणा ३१ पशु-दशा २०
ध्यान २७ पशु-प्रमाता ४९, ५०, ५१, ५४
पशु-प्रमातृभाव ४८, ५०, ५४, ६६,
न पशु-शक्ति १५७
नागार्जुन ७२ पश्यन्ती ४८
नाद ७७, १३८ पिधान ५६, ५९
नाम ३६ पीठेश्वरी १४८
नामरूपात्मक विकल्प ३६ पुरुष-तत्त्व ९७
नित्योदित-समाधि ६९ पुर्यष्टक ३९, ४१, ५१, ८२, ९९, १५८,
नित्य-चेतन ४८ १५९, १६२
नित्यत्व ५८ पूर्ण-अहंविमर्श १७
Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal
नित्य-युक्त ११९ पूर्ण-कर्तृता ५६, ५९, ७०, ७५

प्रकाश ५७ बुद्धि ४६

Page 181Permalink

परिशिष्ट II १७१
पूर्ण चैतन्य ७५ बिन्दु १३८
पूर्णत्व ५८ बिम्ब ३०
पूर्ण-ज्ञातृता ५६, ६४, ७०, ७५ बिम्बग्राही १८
पंच-कृत्य १६, ५८ बीज १४८
पंच-कंचुक ६२, ६९ बुद्ध ८६, ८७, ८८
प्रकाश ५७ बुद्धि ४६
प्रकाशविमर्शमय संघट्ट ९४ बुद्धि-दर्पण ९७
प्रणय १२८
प्रतिविम्ब २९ भ
प्रतिष्ठित-स्पन्द ९३ भावराशि ५२
प्रत्ययोद्भव १५०, १५१, १५२, १५३, १६० भाव-वर्ग २७, ७०
प्रत्यक्षवाद ४१ भावात्मक १२०
प्रथमाभास १४१, १४२ भावनात्मक विश्व ४५
प्रबुद्ध ८४, ८५, ८६, ८७, ८८ भुवन २५, ८८
प्रबुद्ध-प्रमाता ८८ भूतात्मक १२०
प्रमा १९, ९१, ९३ भेद-व्याप्ति ४७, ५५, ८६
प्रमाण १९, २७, ३०, ९१, ९३ भैरवी-अवस्था २४
प्रमाता १८, १९, २४, ३२, ३३, ३८, ४३, भौतिक ३७
४६, ९१, ९२, ९३ भौतिक-वाद ४१
प्रमातृ-भाव ७८ म
प्रमेय १८, १९, २१, २४, २७, ३८, ४८, मध्य-धाम १२८, १३०
५१, ९१ मध्य-नाडी १०८, ११०, १११
प्रलय १५ मध्यमा २३, ४८
प्रसार २६ मन्त्र २२, ११२, ११३
प्राण ३२, ४७, ५१, ९३, ९७ मन्त्रदेवता १२१, १२३
प्राणना २१, ९३ मन्त्रवीर्य ११२, १२१, १२२, १२५
प्राणस्पन्द ९४ मन्त्रशक्ति १२५
प्रातिभ-ज्ञान १४२ मल ५९
ब मलत्याग ४६
बहिर्मुख २३, २७, ४२ मलत्रय ५९, ६०
बहिर्मुख-प्रसार ६५ महामाया ६०
बहिर्मुख-स्पन्द २१, ६५ महासत्ता ८४
बहिष्करण ४७ मातृका (शब्दराशि) २२, ११५, १४७, १४९
बाह्य २६ मातृका १५

Page 182Permalink

१७२ स्पन्दकारिका
CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri
माध्यम्यिक ४४ ल
मानसिक विकल्प ३२ लोकायतिक ३८
माया ९६ लोलिका १००
माया-तत्त्व ६०, ६१, ६२, ९६, ९९
माया-शक्ति २१, २७, ४३, ५२, ५५, ६०, व
६१, ६२ वन्ध्या-पुत्र १९
वर्ण २२, ८८
मायीय-आवरण ५४, ६०, ७८, ८८, ९७ वाचक-विश्व २२
मायीय (मल) ५९ वाच्य-विश्व २२
मालिनी ११५ वामेश्वरी ४७
माहेश्वरी २३ विकल्प ३६
मित-प्रमाता ३२, ४९, ५०, ५१, ५५, विकल्प-संस्कार १०२, ११७
६३ विकल्पात्मक अनुभूति ३४
मुख्य-जाग्रत् ८९ विकास १७
मुख्य-सुषुप्ति ९१ विद्या ६२, ९७, ९८
मुख्य-स्वप्न ९० विनायक १३९
मुद्रा ७० विभव १५, २४
मूढ़ता ४३, ७२, ७४, ७७, ७८, ७९, ९५, विमर्श १६, १८, २६, २७, ४२, ८३
९६ विमर्श-भूमिका २५
मूढ़-भाव ४२ विमर्श-रूपता २५, २६
मूर्च्छा ३३ विमर्श-शक्ति १५२
मोह ३२, ४२ विमर्शात्मक १५, १८, ५६, ६५
विमर्शात्मक स्फुरणा १४, १८
य विवर्तमात्र ७२
याम्या २३ विशुद्ध-शिवभाव ३१
योगभूमिका ६८ विशेषरूपता ६५
योगेशी २३ विशेष-स्पन्द ९२, ९३, १०३, १०९
योनि १४७ विशेष-स्पन्दशक्ति २०, १६१
विश्व १९, २५, ४७, ५१
र विश्व-चेतना ९२
रजोगुण ३२, ४३, ९३ विश्वमय २३
रस २४, ३२, ४८, ६२, ६८, १३८, विश्वरूप २९
१३९ विश्वरूपता १८, १९, २२
विश्व-वैचित्र्य १५, २२
राग ६२, ९८, ९९, १०० विश्वात्मा ४१
रूप २४, ३२, ३६, ४८, ६२, ६८, १३८

Page 183Permalink

परिशिष्ट II १७३
विश्वात्मक-शक्तिप्रसर ६५
विश्वात्म-भाव ५२
विश्वोच्छेद ७४
विश्वोत्तीर्णता १९, २१, २३
विस्मय ६८
विज्ञान ३६
विज्ञानदेह १५
विज्ञानवाद ७६
विज्ञप्ति ७६
वृत्ति-प्रत्यस्तमित-दशा १०८
वृत्ति-क्षय-दशा १०५
वेदक ३०, ३१, ३३
वेदना ३६
वेद्यपदार्थ ४४
वेद्यवेदक-संक्षोभ ११८
वैखरी २३, ४८
व्यापकत्व ५८
व्युत्थान-दशा ७०, ७७
श
शक्ति २१, २३, २४, ७६
शक्ति-चक्र १५, २२, २३, २४, ४६, ४८,
४९, १६१
शक्तिदरिद्रता ९६, १००
शक्तिपात २१, ४६, ५५, ८८
शक्ति-प्रत्यस्तमित १०५
शक्ति-प्रसार १७, २०, १५२
शक्तिमान् २१, २३, २४
शक्तियुगल २२
शक्तिवर्ग १४५
शङ्कर १६
शब्द २४, ३२, ३३, ४८, ६८
शब्दानुवेध १५४
शब्दराशि १४५, १४६, १४७, १४८
शरीर ३४, ३८
शाक्त-उपाय १०१
शाक्त-बल १३१, १३३, १४९
शाक्त-भूमिका २४, ३१, ६७, ६८, ७०, ८२,
८३, ८६, ८८, ९२, १४२
शाक्त-स्फुरणा १०५, १२९
शाक्त-समावेश ९२
शाक्त-स्वरूप १३५
शाम्भव-समावेश ६९
शाश्वत-स्पन्दमयी }
विमर्श-भूमिका } ९२
शाश्वत-स्पन्दमयी }
संवित् } ९३
शिव १५, १६, २५, २८
शिवकला १५२
शुद्ध-विद्या ६१, ११२, ११७, १४३
शुद्धाध्व ६०, ६१
शून्य ३२, ७२, ७३, ७५, ७६
शून्यवादी ४४, ७१, ७२, ७५
शून्य-समाधि ७९
शून्यातिशून्यरूप ९४
श्रुत्यन्तविद् ४४, ७०, ७१
ष
षट्-कञ्चुक ९९, १५३
स
सत् ४४, ७२, ७३
सतत-स्पन्दमयी }
संवित् } ५७
सतोगुण ३२, ३३, ९३
सत्तर्क १०३, १२५
सद्-ज्ञान १०३
सबाह्याभ्यन्तर-समावेश ६९
सर्वकर्ता ४८, ५८, १३३
सर्व-वैनाशिक-वाद ७२

Page 184Permalink

१७४ स्पन्दकारिका
सर्वशून्यता ७१ संवित् १६, १९, २२, २३, २५, २९, ६७,
सर्वशून्य-वाद ७२ ७७, ८८, ९३, ९४, १०२
सर्वज्ञत्त्व ५८ संवित्-भट्टारिका ३९, ४२, ४९, ५६, ८९
सहजविद्या ११२ संवृति-सत्य ७३
सहज-स्वातन्त्र्य ४५ संवेदन १२०
सामरस्य ६५ संसार दशा ४५, ४९, ५६, ५९, ६५, ८७
सामान्य-प्राणना ४१ संस्कार ३६
सामान्य-स्पन्द ९२, ९३, १०१, १०३, १०५, संस्कार-सिद्धान्त ४०
१४० संस्कृत-विकल्प १०३
सामान्य स्पन्दमयी } ६९ स्पन्द-तत्त्व ४४, ५०, ७७, १०१ १३४,
अहंता १४३
सामान्य-स्पन्दमयी } ७०, ११३, १३९ स्पन्दरूपता ६७
शाक्त-भूमिका स्पन्द-शक्ति १५-१९, २१, ४६, ६७ ९३,
सामान्य-स्पन्द-शक्ति २१, २५, ९३, ११०, १०१, १३७
१४१ स्पन्दात्मक-चैतन्य ३५
सुखिता ३७, ३८, ३९, ९४, ९५, ९६ स्पन्दात्मक-स्वभाव ३५, ४५, ११५, १४०
सुप्रबुद्ध ८४, ८५, ८६, ८७ स्पन्दात्मक-स्वातन्त्र्य २८, ४५
सुप्रबुद्ध-भाव ८६, ८७ स्पन्दायमान २९, ५६
सुप्रबुद्ध-भूमिका ९५ स्पन्दमयी-पूर्णाहिन्ता ५४
सुषुप्ति ३१, ३२, ३३, ४३, ७४, ७७, ७८, स्पर्श २४, ३३, ४८, ५४, ६२, ६८, ८२,
७९, ९१, ९२ स्फुटतम-विकल्प १०२
सुषुम्णा-मार्ग ११० स्फुरणा १७, १९
सृष्टि ४५, ४८, ५६, ५८, ६४, ७२, स्फुरत्तारूपा संवित् ७५
सोम-सूर्य १०९, १२८ स्मर्यमाण ५५, ६७, ७१, ७७, ७८
सौषुप्त-पद ७७ स्मृति ३०, ३३, ४१, ७८
संकल्प ३२ स्वप्न ३१, ३२, ३३, ३४, ८५, ८९, ९४
संकल्पात्मक } २१ स्वप्न-स्वातन्त्र्य १२९, १३१
गतिमयता स्वभाव २९, ३५, ३९, ५३, ५४, ६३, ६५,
संकल्पात्मक } १५, १७, १८ ७१, ७२, १५१
स्फुरण स्वरूपाभास १४१, १४४
संकोच १८, ४८, ५५, ५८ स्वरूप-विश्लेषण १४४
संघट्ट १५६ स्वरूप-ख्याति ७५
संतान १५२ स्वरूप-विकास २५, १४३
संधि-क्षण १०६, १३७ स्वरूप-समावेश ६९

Page 185Permalink

परिशिष्ट-II १७५
स्वरूप-साक्षात्कार ७०
स्वलक्षणाभास ३५, १४१
स्वस्वरूपनिष्ठ ७०
स्वस्वरूपभूत ६९, १४४, १५५
सामान्य-स्पन्दात्मकता ६९, १४४, १५५
स्वातन्त्र्य ५६, ५८, ५९, ६०
स्वातन्त्र्य-शक्ति १६, १७, १९, २०, २१,
४६, ५१, ५४, ५६, ५७, ६५, ९९
१५३
स्वात्म-विस्मृतिरूप-अख्याति ५५
स्वात्म-संकोच ६५
ह
हृदय १६, १७, ६५
क्ष
क्षण ९८
क्षणपर्यवसायी ३२
क्षणिक-विज्ञान ३५
क्षोभ ५४, ५५, ६०, ६१, ६३, ६६, १३८,
१५०
ज्ञ
ज्ञाता ६४
ज्ञातृता ५६, ६३, ६४, ७५
ज्ञातृत्व २२, २८, ६७,
ज्ञान ४१, ५६, ५८, ६४, ७४, ७५, ८५
ज्ञानेन्द्रियाँ ४६, ४८, ९७
ज्ञान-क्रियात्मक-चैतन्य २९, ७४, ७८
ज्ञान-क्रियात्मक-प्रमातृसत्ता ७७
ज्ञान-क्रियामयी-सत्ता १९
ज्ञानक्रियारूप-वेदकता ७४
ज्ञान-शक्ति २०, ४३, ५५, ५५, ९६
ज्ञान-सन्तान ३५
ज्ञान-क्षण ३५, ४०
ज्ञान-ज्ञेयरूपा-शक्ति ७८
ज्ञेय ७५, ९०
ज्ञेयरूप ३२, ९०, ९१

Page 186Permalink

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri
Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

Page 187Permalink

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri
Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

Page 188Permalink

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri
Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

Page 189Permalink

CC-0.In Public Domain. Digitization by eGangotri
Prof. Madhav Prasad Lamichhane Collection, Kathmandu, Nepal

Page 190Permalink

स्पन्दकारिका
प्रो० नीलकंठ गुरुटू
शिवशक्तिसामरस्य सदाशिवतत्त्व से लेकर पृथ्वी-
तत्त्व तक सारे जड़चेतनात्मक विश्व का आधारभूत
एवं यथार्थ स्वरूप है । स्पन्दशास्त्र के पारिभाषिक
शब्दों में इसी को चिन्मात्ररूप आत्मसत्ता भी कहते
हैं । इस सामरस्य में शिव प्रकाश है और शक्ति उसका
विमर्श है । वास्तव में यह नीरक्षीरात्मक सामरस्य
है । विमर्श प्रकाश की स्पन्दना है और स्पन्दना होने
के कारण प्रकाश का प्राण है । फलतः प्रकाश-रूप
शिव की निजी अभिन्न अहंविमर्शरूपा शक्ति ही
स्पन्द है ।
संस्कृत भाषा से अपरिचित किन्तु सत्शास्त्रों में
रुचि रखने वाले पाठकों के लिए मूल सूत्रों और वृत्ति
का हिन्दी अनुवाद इस ग्रंथ में प्रस्तुत किया गया है ।
भाषानुवाद के साथ-साथ हर एक सूत्र पर अलग-
अलग विवरण भी लिखा गया है ताकि रुचि-सम्पन्न
पाठकों को सूत्रों के साथ सम्बन्ध रखने वाली शैव
मान्यताओं को समझने में सहायता मिले । ग्रंथ के
आरम्भ में विस्तृत भूमिका तथा अन्त में पारिभाषिक
शब्दों की अनुक्रमणिका भी जोड़ दी गई है ।
मूल्य : रु० (सजिल्द) ४५
(अजिल्द) ३०