Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages
Page 157Permalink
५४मुद्राराक्षसम्

कर्मधारय स०। न्यासीकृत्य—निक्षिप्य। धरोहर रखकर। नि√अस्+घञ् कर्मणि=न्यास । अन्यासं न्यासं कृत्वा इति न्यास+च्वि√कृ, ईत्व+त्वा—ल्यप् । अपक्रान्त —भाग निकला। अप√क्रम्+क्त कर्तरि।

चाणक्य —[ आत्मगतम् ] नून सुहृत्तम । न अनात्मसदृशेषु राक्षस कलत्र न्यासीकरिष्यति। [ प्रकाशम् ] भद्र, चन्दनदासस्य गृहे राक्षसेन कलत्र न्यासीकृतमिति कथमवगम्यते ?

चर —अज्ज, इअ अङ्गु०लिमुद्दा अज्ज अवगदत्थ करिस्मदि (आर्य, इयमङ्गु०लिमुद्रा आर्यमवगतार्थं करिष्यति ।) [ इत्यर्पयति ।]

चाणक्य —[ मुद्रामवलोक्य गृहीत्वा राक्षसस्य नाम०वाचयति । सहर्षं स्वगतम् । ] ननु वक्तव्य राक्षस एवास्मदङ्गु०लिप्रणयी संवृत्त इति । [ प्रकाशम् ] भद्र, अङ्गु०लिमुद्राधिगम विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि ।

चर —सुणादु अज्जो । अत्थि दाव अह अज्जेण पौरजणचरिदअण्णे-सणे णिउत्तो परघरप्पवेसे परस्स अणासक्कणिज्जेण इमिणा जमपडेण हिण्डन्तो मणियारसेट्ठिचन्दनदासस्स गेह पविट्ठोम्हि । तर्हि जमपड पसारिअ पडत्तोम्हि गीदाइ गाइदुं । ( शृणोत्वार्य । अस्ति तावदह-मार्येण पौरजनचरितान्वेषणे नियुक्त परगृहप्रवेशे परस्यानाशङ्कनीयेन अनेन यमपटेन आहिण्डमानो मणिकारश्रेष्ठिचन्दनदासस्य गृह प्रविष्टो-ऽस्मि । तत्र यमपट प्रसार्य प्रवृत्तोऽस्मि गीतानि गातुम् । )

चाणक्य —तत किम् ?

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य —[ मन मे ] सचमुच परम मित्र है। (क्योकि) अपने से भिन्न जनो के पास राक्षस ( अपनी ) भार्या को नही रखेगा । [ प्रकट ] भद्र ! चन्दनदास के घर में राक्षस ने ( अपनी ) स्त्री को रखा है—यह कैसे ( तुम ) जानते हो ?

गुप्तचर—आर्य ! यह अँगूठी आपको सब कुछ बता देगी । [ अँगूठी देता है । ]

चाणक्य—[अँगूठी को देखकर, लेकर राक्षस का नाम बांचता है । हर्ष के साथ मन में ] कहना तो यह चाहिए कि राक्षस ही हमारी उँगलिया का प्रेमी

Page 158Permalink

प्रथमोऽङ्कः ५५

हो गया (अर्थात् हमारी मुट्ठी में आ गया)। [ प्रकट ] भद्र ! अँगूठी की प्राप्ति के बारे में विस्तार से सुनना चाहता हूँ।

गुप्तचर—आर्य सुनें। नागरिकों के चरित्र का पता लगाने के लिए आपके द्वारा नियुक्त किया हुआ मैं दूसरे के घर में प्रवेश करने पर किसी के संदेह न करने योग्य इस यमपट के साथ घूमता हुआ सेठ जौहरी चन्दनदास के घर मे प्रविष्ट हुआ। वहाँ यमपट को फैलाकर गीत गाने लगा।

चाणक्य—उसके बाद क्या हुआ ?

टिप्पणी—सुहृत्तमः—परम बन्धु। अतिशयेन सुहृत् इति सुहृत्तमः सुहृद् + तमप्। अनात्मसदृशेषु—आत्मसदृशाः निजानुरूपाः ये न तादृशेषु। जो अपने अनुरूप या अभिन्नहृदय न हो, ऐसे लोगों के पास। न्यासीकरिष्यति—निधास्यति। रखेगा। अवगतार्थम्—ज्ञात विषय वाला। अवगतः विदितः अर्थः विषयः प्रश्नवस्तु इति यावत् येन, तम्। वारयति—उच्चारयति। बाँचता है। √वच् + णिच् + लट् — तिप्। अस्मदङ्गुलिप्रणयी--अस्माकम् अङ्गुलयः अस्मदङ्गुलयः षष्ठीतत्०। तासु प्रणयी सुप्सुपा स०। हमारी उँगलियों का स्नेही अर्थात् हमारे हस्तगत। विस्तरेण—विस्तार से। वि√स्तृ + अप् भावे = विस्तरः, तेन। विस्तार शब्दे तु 'प्रथने वावशब्दे' इति सूत्रेण घञ् प्रत्ययः। अतएव 'वाक्यस्य विस्तरः' 'पटस्य विस्तारः' इत्यादि। अस्ति—यह एक अव्यय है। इसका अर्थ होता है—यह है कि। आर्येण—भवता। पौरजनस्य—नागरिकस्य। चरितान्वेषणे—व्यापारज्ञाने। अनाशङ्कनीयेन—सन्देहायोग्येन। आहिण्डमानः—भ्रमन्।

चरः—तदो एक्कादो अववरकादो पञ्चवरिसदेसीओ पिअदंसणी-असरीराकिदी कुमारओ 'बालत्तणसुलहकोदूहलोप्फुल्लणअणोणिक्कमिदुं पउत्तो। तदो हा णिग्गदो हा णिग्गदो त्ति संकापरिग्गहणिवेदइत्तिओ तस्स एव्व अववरकस्स अब्भन्तरे इत्थिआजणस्स उट्ठिदो महन्तो कलअलो। तदो ईसि दारदेशदाविदमुहीए एक्काए इत्थिआए सो कुमारओ णिक्कमन्तो एव्व णिब्भच्छिअ अवलम्बिदो कोमलाए बाहुलदाए। तस्साए कुमारसंरोधसंभमप्पचलिदङ्ग लिदो करादो पुरिसअङ्गुलिपरि-णाहप्पमाणघडिआ विअलिआ इअं अङ्गुलिमुद्दिआ देहलीबन्धम्मि पडिआ उट्ठिदा ताए अणवबुद्धा एव्व मम चलणपासं समागच्छिअ प्रणामणि-

Page 159Permalink

५६ मुद्राराक्षसम्

हुआ कुलवहु विअ णिच्चला सवुत्ता । मए वि अमच्चरक्खसस्स णामंकिदेत्ति अज्जस्स पादमूल पाविदा । ता एसो इमाए आओमो । ( ततश्च एकस्मादपवरकात्पञ्चवर्षदेशीय प्रियदर्शनीयशरीराकृति कुमारको बालत्वसुलभकौतूहलोत्फुल्लनयनो निष्क्रमितु प्रवृत्त । ततो हा निर्गतो हा निर्गत इति शङ्कापरिग्रहनिवेदयिता तस्यैवापवरकस्याभ्यन्तरे स्त्रीजनस्योत्थितो महान्कलकल । तत ईषद्द्वारदेशदापितमुख्या एकया स्त्रिया स कुमारको निष्क्रामन्नेव निर्भर्त्स्यविलम्बित कोमलया बाहुलतया । तस्या कुमारसरोधसम्भ्रमप्रचलिताङ्गुले करात्पुरुषाङ्गुलिपरिणाहप्रमाणघटिता विगलितेयमङ्गुलिमुद्रिका देहलीबन्धे पतिता उत्थिता तया अनवबुद्धैव मम चरणपार्श्व समागत्य प्रणामनिभृता कुलवधूरिव निश्चला सवृत्ता । मयापि अमात्यराक्षसस्य नामाङ्कितेति आर्यस्य पादमूल प्रापिता । तस्मादेषोऽस्या आगम ।

व्याख्या—ततश्च—गीतगानानन्तर च, एकस्मात्, अपवरकात्—प्रकोष्ठात्, पञ्चवर्षदेशीय —ईषदसमाप्तपञ्चवर्ष , प्रियदर्शनीयशरीराकृति —प्रिया मनोहरा दर्शनीया भव्या शरीरस्य देहस्य आकृति आकारो यस्य स तथाविध , कुमारक —बालक , बालत्वसुलभकौतूहलोत्फुल्लनयन —बालत्वस्य शिशुत्वस्य सुलभ स्वभावज यत् कौतूहल कौतुक तेन उत्फुल्ले विकसिते नयने नेत्रे यस्य स तथोक्त , निष्क्रमितु—निर्गन्तुम्, प्रवृत्त —उद्युक्त । तत —तदनन्तर, हा निर्गत हा निर्गत —हा कष्टमपयात कुमार इति, शङ्कापरिग्रहनिवेदयिता—शङ्काया सन्देहस्य परिग्रह प्राप्ति तस्य निवेदयिता सूचक , तस्यैव अपवरकस्य, अभ्यन्तरे—मध्ये, स्त्रीजनस्य—नारीणा, महान्—विशेष , कलकल —अव्यक्तध्वनि , उत्थित —समुत्पन्न । तत —पश्चात्, ईषद्द्वारदेशदापितमुख्या—ईषत् अल्प द्वारमेव देश प्रदेश तत्र दापित निहित मुखम् आनन यया सा तादृश्या, एकया—केवलया, स्त्रिया—नार्या, स —पूर्वोक्त , कुमारक —बाल , निष्क्रामन्नेव—वहिर्निर्गच्छन्नेव, निर्भर्त्स्य—तिरस्कृत्य, कोमलया—मृद्व्या, बाहुलतया—भुजशाखया, अवलम्बित —धृत । तस्या —स्त्रिया , कुमारसरोधसम्भ्रमप्रचलिताङ्गुले —कुमारस्य बालस्य सरोध बहिर्गमनप्रतिषेध तत्र सम्भ्रम व्याकुलता तेन प्रचलिता प्रकम्पिता अङ्गुलय यस्य स तथाविध तस्मात्, करात्—पाणे , पुरुषाङ्गुलिपरिणाहप्रमाणघटिता—पुरुषस्य पुस अङ्गुलि.

Page 160Permalink

प्रथमोऽङ्कः ५७

तस्याः परिणाहः विशालता तस्य प्रमाणेन घटिता निर्मिता, इयं—दृश्यमाना, अङ्गुलिमुद्रिका—नामाङ्कितमङ्गुलीयकं, विगलिता—अङ्गुलितश्च्युता, ( सती ) देहलीबन्धे—देहल्या द्वाराधःप्रदेशस्य बन्धः बन्धनस्थानं तत्र, पतिता—भ्रष्टा, उत्थिता—अभिघातात् उत्प्लुता, तया—नार्या, अनवबुद्धैव—अविदिता एव, मम—मे, चरणपार्श्व—पादसमीपं, समागत्य—समेत्य, प्रणामनिभृता—प्रणतिविनीता, कुलवधूः इव—कुलाङ्गना इव, निश्चला—सुस्थिरा, संवृत्ता संजाता । मयापि, अमात्यराक्षसस्य—राक्षसनाम्नो मन्त्रिणः, नामाङ्किता—नाम्ना चिह्निता, इति—एवम् अवलोक्येति शेषः, आर्यस्य—भवतः, पादमूलं—चरणनिकटं, प्रापिता—समानीता । तस्मात्—अतएव, एषः—अयम्, अस्याः—अङ्गुलिमुद्रायाः, आगमः—प्राप्तिः लाभवृत्तान्त इत्यर्थः ।

हिन्दी अनुवाद—उसके बाद एक प्रिय और दर्शनीय शरीर की आकृति वाला लगभग पाँच साल का बालक, जिसकी आंखे बाल-सुलभ कौतूहल से खिल गईं थी, एक कमरे से निकलने लगा । तदनन्तर उसी कमरे के भीतर स्त्रियो का 'हाय निकल गया, हाय निकल गया' इस प्रकार का सन्देह-सूचक भारी शोर मच गया । उसके बाद एक महिला ने दरवाजे से थोड़ा मुँह निकालकर झाँका और निकलते हुए उस बालक को डाँटकर ( अपनी ) कोमल बाँहों से पकड़ लिया । लड़के को रोकने की व्याकुलता के कारण काँपती हुई अँगुलियों वाले उस ( महिला ) के हाथ से निकली हुई यह अँगूठी, जिसकी गठन पुरुष की अँगुली की मोटाई के अनुसार है, चौखठ पर गिर पडी और उछलकर उस ( स्त्री ) के बिना जाने ही मेरे ही पैर के पास आकर प्रणाम करने में संलग्न कुलवधू के समान निश्चल हो गई । मैने भी अमात्य राक्षस के नाम से चिह्नित देखकर इसे आपके चरणों के निकट ला उपस्थित किया । अतएव यह इसकी प्राप्ति ( का समाचार ) है ।

टिप्पणी—अपवरकात्—कमरे से । अपव्रियते अनेन अस्मिन् वा इति अप √ वृ + अप् करणे अधिकरणे वा = अपवरः । स एव इति अपवर + कन् स्वार्थे = अपवरकः, तस्मात् । अपादाने पञ्चमी । कोई 'अपवरक' का अर्थ खिड़की करते है । पञ्चवर्षदेशीयः—पाँच साल से कुछ कम अवस्था का । पञ्च वर्षाणि अस्य इति पञ्चवर्षः बहुव्रीहि स० । ईषदूनः पञ्चवर्षः इति पञ्चवर्ष + देशीयर 'ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः' इत्यनेन । कुमारकः—बालक ।

Page 161Permalink

५८

मुद्राराक्षसम्

अज्ञात कुमार इति कुमार + कन् अज्ञाते । उत्फुल्ल—विकसित । उद् √फल् + क्त कर्तरि 'ति च' इति सूत्रेण उत्वम् 'उत्फुल्लसंफुल्लयोरुपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन लत्व च । परिग्रह—उत्पत्ति, प्राप्ति । परि√ग्रह् + अप् भावे । नामाङ्किता—यहाँ के सन्दर्भ से यह पता चलता है कि अमात्य राक्षस उस बालक का पिता है और वह स्त्री उसकी माता है । नगर से पलायन करने के समय राक्षस ने अपने परिवार को चन्दनदास के घर में छोड़कर स्मारक के रूप में यह नामांकित मुद्रिका अपनी पत्नी को दे रखी है ।

चाणक्य—भद्र ! श्रुतम्, अपसर । ( नचिरादस्य परिश्रमस्यानुरूप फलमधिगमिष्यसि ),

चर—ज अज्जो आणवेदि । ( यदार्य आज्ञापयति । ) [ इति निष्क्रान्त । ]

चाणक्य—शार्ङ्गरव ! शार्ङ्गरव !

[ प्रविश्य ]

शिष्य—उपाध्याय ! आज्ञापय ।

चाणक्य—वत्स ! मसीभाजन पत्रञ्चोपानय ।

शिष्य—यदाज्ञापयत्युपाध्याय । [ इति निष्क्रम्य पुन प्रविश्य ] उपाध्याय ! इद मसीभाजन पत्रञ्च ।

चाणक्य—[ पत्र गृहीत्वा स्वगतम् ] किमत्र लिखामि ? अनेन खलु लेखेन राक्षसो जेतव्य ।

[ प्रविश्य ]

प्रतीहारी—जेदु अज्जो ( जयत्वार्य ) ।

चाणक्य—[ सहर्षमात्मगतम् ] गृहीतो जयशब्द । [ प्रकाशम् ] शोणोत्तरे ! किमागमनप्रयोजनम् ?

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—भद्र ! सुन लिया । जाओ । शीघ्र ही इस परिश्रम के अनुरूप फल प्राप्त करोगे ।

गुप्तचर—श्रीमान् की जैसी आज्ञा । [ बाहर चला जाता है । ]

Page 162Permalink

प्रथमोऽङ्कः ५६

चाणक्य—शार्ङ्गरव ! शार्ङ्गरव !

[ प्रवेश करके ]

शिष्य—आचार्य ! आज्ञा दीजिए ।

चाणक्य—वत्स ! दवात और कागज ले आओ ।

शिष्य—आचार्य की जो आज्ञा । [ बाहर जाकर और फिर प्रवेश करके ] आचार्य ! यह दवात और कागज है ।

चाणक्य—[ पत्र लेकर मन में ] इस पर क्या लिखूँ ? इसी लेख से तो राक्षस को जीतना है ।

[ प्रवेश करके ]

प्रतीहारी—आर्य की जय हो ।

चाणक्य—[ हर्षपूर्वक मन में ] 'जय' शब्द का ग्रहण कर लिया ( अर्थात् विजय मिल गई ) । [ प्रकट ] शोणोत्तरे ! कैसे आना हुआ ?

टिप्पणी—नचिरात्—शीघ्र । यहाँ 'न' नञ् से भिन्न निषेधार्थक अव्यय है । 'चिरात्' भी चिरार्थक अव्यय है । न चिरात् सुप्सुपा स० । अपवर्गे तृतीया । अव्ययत्वात् सुब्लोपः । किमत्र लिखामि—यहाँ चाणक्य अपने लक्ष्य की प्राप्ति के लिये पुनः उद्यम करता है । अतएव गुप्तचर के वृत्तान्त से अन्तरित बीज की पुनः प्रवर्त्तना होने के कारण यह बिन्दु है । कहा भी है—'अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्' साहित्यदर्पण । प्रतीहारी—राजा के निकटवर्ती द्वार पर रहने वाली स्त्री प्रतिहारी कहलाती है । यह सन्धिविग्रह आदि कार्यों का निवेदन करती है—

'द्वारि द्वाःस्थे प्रतीहारः प्रतीहार्यप्यनन्तरे । सन्धिविग्रहसम्बद्धं नानाकार्यसमुत्थितम् ॥
निवेदयन्ति याः कार्यं प्रतीहार्यस्तु ताः स्मृताः ।'

राक्षसो जेतव्यः—चाणक्य जैसे ही इन शब्दो का उच्चारण करता है वैसे ही एक अप्रत्याशित व्यक्ति आकर कहता है—'आपकी जय हो' । चाणक्य इसे शुभ शकुन समझकर अपनी भावी विजय के सम्बन्ध मे आशान्वित होते हुए कह उठता है—'जय मिल गई' । नाटक की परिभाषा में इसको 'गण्ड' कहते हैं—'गण्डः प्रस्तुतसम्बन्धिभिन्नार्थं सहसोदितम्' । गृहीतोऽयं जय शब्दः—यह इस नाटक का पहला पताकास्थान है, जिसका लक्षण यह है—'यत्रार्थे

Page 163Permalink

६० मुद्राराक्षसम्

चिन्तितेऽन्यस्मिन् तल्लिङ्गोऽन्य प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु
तत् ॥ सहसैवार्थसम्पत्ति गुणवत्युपचारतः । पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकी-
तितम् ।।' साहित्यदर्पण ।

प्रतीहारी—अज्ज ! देवो चन्दसिरी सीसे कमलमउलाआरमञ्जलिं निवेसिअ अज्जं विष्णवेदि । इच्छामि अज्जेण अब्भणुण्णादो देवस्स पव्वदेसरस्स पारलोअं कारेदुम् । तेण अ धारिदपुव्वाइ आहरणाई बम्हाणाणं पडिवादेमि त्ति । ( आर्य ! देवश्चन्द्रश्रीः शीर्षे कमलमुकुलाकारमञ्जलिं निवेश्य आर्यं विज्ञापयति—'इच्छाम्यार्येणाभ्यनुज्ञात देवस्य पर्वतेश्वरस्य पारलौकिकं कर्तुम् । तेन च धारितपूर्वाण्याभरणानि ब्राह्मणानां प्रतिपादयामीति । )

चाणक्य—[ सहर्षमात्मगतम् ] साधु वृषल ! ममैव हृदयेन सह समन्त्र्य मन्दिष्टवानसि । [ प्रकाशम् ] शोणोत्तरे ! उच्यतामस्मद्वचनाद्वृषल—'साधु वत्स ! अभिज्ञ खल्वसि लोकव्यवहाराणां, तदनुष्ठीयतामात्मनोऽभिप्राय । किन्तु पर्वतेश्वरधृतपूर्वाणि गुणवन्ति भूषणानि गुणवद्भ्य एव ब्राह्मणेभ्य प्रतिपादनीयानि । तदह ऽवयमेव परीक्षितगुणान् ब्राह्मणान् प्रेषयामि' ।

प्रतीहारी—जं अज्जो आणवेदि ( यदार्य आज्ञापयति ) [ इति निष्क्रान्ता । ]

चाणक्य—शार्ङ्गरव ! उच्यतामस्मद्वचनाद्विश्वावसुप्रभृतय त्रयो भ्रातर —'वृषलात् प्रतिगृह्याभरणानि भवद्भिरह द्रष्टव्य' इति ।

शिष्य—यदाज्ञापयत्युपाध्याय । [ इति निष्क्रान्त । ]

व्याख्या—आर्य—आर्य !, चन्द्रश्री—चन्द्रस्य श्री इव श्री शोभा यस्य स तथाविध , देव—महाराज चन्द्रगुप्त इति यावत्, कमलमुकुलाकार—कमलस्य पद्मस्य मुकुल कलिका तस्य आकार इव आकार आकृति यस्य स तादृशम्, अञ्जलिं, शीर्षे—शिरसि, निवेश्य—निधाय, आर्यं—भवन्तं, विज्ञापयति—निवेदयति, आर्येण—भवता, अभ्यनुज्ञात—आदिष्ट ( सन् ), देवस्य—राज्ञ , पर्वतेश्वरस्य, पारलौकिक—परलोकसिद्धयर्थं वृत श्राद्धादिक कर्म, कर्तुं—विधातुम्, इच्छामि—वाञ्छामि । तेन—पर्वतेश्वरेण च, धारितपूर्वाणि—

Page 164Permalink
<!-- Page 164 OCR pending -->
Page 165Permalink
<!-- Page 165 OCR pending -->
Page 166Permalink

प्रथमोऽङ्कः ६३

धिपसैन्यस्य, मध्यात्, प्रधानतमाः—अतिशयेन मुख्याः, पञ्च, राजानः—भूपाः, परया—उत्कृष्टया, सुहृत्तया—मित्रभावेण, राक्षसम्, अनुवर्तन्ते—अनुसरन्ति।

अन्वयः—कौलूतः चित्रवर्मा, नृसिंहो मलयनरपतिः सिंहनादः, काश्मीरः पुष्कराक्षः, क्षतरिपुमहिमा सैन्धवः सिन्धुषेणः, पृथुतुरगबलः पारसीकाधिराजः मेघाख्यः पञ्चमः, अस्मिन् अहं ध्रुवम् अधुना एषां नामानि लिखामि, चित्रगुप्तः प्रमार्ष्टु ॥२०॥

व्याख्या—कौलूतः—कुलूतदेशाधिपः, चित्रवर्मा नाम, नृसिंहः—नरश्रेष्ठः मलयनरपतिः—मलयगिरिसमीपवर्तिदेशाधिपः, सिंहनादो नाम, काश्मीरः—कश्मीरदेशाधिपः, पुष्कराक्षो नाम, क्षतरिपुमहिमा—क्षतः विनाशितः रिपूणाम् अरीणां महिमा प्रभावः येन तादृशः, सैन्धवः—सिन्धुदेशाधिपतिः, सिन्धुषेणो नाम, पृथुतुरगबलः—प्रभूताश्वादिसैन्यः, पारसीकाधिराजः—पारसीकानां वनायु-देशोद्भवानाम् अधिराजः अधिपतिः, मेघाख्यो नाम पञ्चमः राजेति शेषः। अस्मिन्—भेदपत्रे, अहम्, ध्रुवम्—निश्चितम्, अधुना—सम्प्रति, एषां—पञ्चराज्ञां, नामानि, लिखामि, चित्रगुप्तः—यममन्त्री, प्रमार्ष्टु—क्षालयतु निजलेखपत्रात् उत्सारयतु इति यावत् ॥२०॥

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—यह (आभूषण का समाचार) पत्र का अन्तिम विषय होगा। प्रारंभ का विषय क्या हो? [सोचकर] अच्छा, समझ गया। जैसा कि गुप्तचरो से पता चला है कि म्लेच्छराज की सेना मे से पाँच प्रमुख राजा अत्यन्त मित्र भाव से राक्षस का अनुसरण कर रहे है। वे ये है—

कुलूत (कुल्लू) देश का राजा चित्रवर्मा, मनुष्यो मे श्रेष्ठ मलय-नरेश सिंह-नाद, काश्मीर का राजा पुष्कराक्ष, सिन्धुदेश का राजा सिन्धुषेण और विशाल अश्व-सेना से युक्त पारसीक देश का मेघ नामक राजा पाँचवाँ है। सम्प्रति मै इस (पत्र) में निश्चित रूप से इन (राजाओं) के नाम लिखता हूँ। चित्रगुप्त (अपने यहाँ जीवितों की सूची में इनके नामों को) मिटा दे ॥२०॥

टिप्पणी—प्रणिधिभ्यः—गुप्तचरो से। अत्र अपादाने पञ्चमी। मध्यात्—अत्रापि अपादाने पञ्चमी। कौलूतः—कुलूतानां राजा इति कुलूत + अण् = कौलूतः। आधुनिक कुल्लू प्रदेश को कुलूत माना जाता है। नृसिंहः—श्रेष्ठ

Page 167Permalink

६६ मुद्राराक्षसम्

सिद्धार्थक—[ हर्षपूर्वकं ] आर्य ! अनुगृहीतः हूँ । आर्य आज्ञा दें कि इस सेवक को क्या करना है ।

**टिप्पणी—पूर्वम्—**पत्र का पहला भाग । **अनभिव्यक्तम्—**अस्पष्ट । अभि—वि√अञ्ज्+क्त कर्मणि = अभिव्यक्तम् । न अभिव्यक्तम् अनभिव्यक्तम् नञ्तत्० । श्रोत्रियाक्षराणि पहले मौखिक अध्ययन-अध्यापन होते थे । लिखने की परिपाटी बहुत कम थी । इसलिए वैदिक ब्राह्मण शुद्ध लिखना जानते हुए भी सुन्दर अक्षर नहीं लिखते थे । सिद्धार्थक —यह चाणक्य का गुप्तचर था, जिसे शकटदास की गतिविधि का पता लगाने के लिए नियुक्त किया गया था । **अदत्तवाह्यनामानम्—**जिस पर बाहरी नाम न दिया गया हो अर्थात् बिना पते का । वहिर्भवं वाह्यम् बहिस्+यत्, टिलोप । वाह्यं च तत् नाम वाह्यनाम । अदत्तं वाह्यनाम अस्मिन् इति अदत्तवाह्यनामा, तम् । **उपतिष्ठस्व—**मिलो । उप √स्था+लोट्—स्व । अत्र 'उपाद्देवपूजा'—इति वार्त्तिकेन सङ्गतिकरणार्थे आत्मनेपदम् । **आख्ययेयम्—**कहना चाहिए । आ√ख्या+यत् कर्मणि । **हन्त—**यहाँ हर्षसूचक अव्यय है । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भाविषादयो ' इत्यमर । यहाँ 'हन्त जित' और 'जयतु आर्य' ऐसा कहने के कारण दूसरा गण्ड है । **अहो—**यहाँ विस्मयसूचक अव्यय है । 'अहो ही च विस्मये' इत्यमर । **अनया मुद्रया—**यह अगूठी राक्षस की है । **आप्तजनानुष्ठेये—**विश्वस्त व्यक्ति के करने योग्य । आप्त प्रत्ययित जन आप्तजन कर्मधारय न० । तेन अनुष्ठेयम् तृती-यातत्०, तस्मिन् । यह 'कर्मणि' का विशेषण है । **व्यापारयितुम्—**नियुक्त करने के लिए । वि—आ√पृ+णिच्+तुमुन् ।

**चाणक्य —**प्रथमं तावत् वध्यस्थानं गत्वा घातका सरोपदक्षिणा-क्षिक्रोचमज्ञा ग्राहयितव्या । ततस्तेषु गृहीतसञ्ज्ञेषु भयापदेशादितस्तत प्रद्रुतेषु शकटदासो वध्यस्थानादपनीय राक्षस प्रापयितव्य । तस्माच्च सुहृत्प्राणपरिरक्षणपरितुष्टात् पारितोषिक ग्राह्यम् । राक्षस एव कञ्चित् काल सेवितव्य । तत प्रत्यासन्नेषु परेषु प्रयोजनमिदमनुष्ठेयम् ।
[ कर्णे एवमिव ]

**व्याख्या—प्रथम—**पूर्वं, तावत् इति वाक्यालङ्कारे, **वध्यस्थान—**प्राणदण्ड-प्रदानभूमि, **गत्वा—**प्राप्य, **घातका —**हिंसका, **सरोपदक्षिणाक्षिक्रोचसज्ञा—**सकोपदक्षिणनयनेपनिमीलनात्मकसङ्केत, **ग्राहयितव्या —**प्रापयितव्या । तत —

Page 168Permalink

• प्रथमोऽङ्कः ६७

पश्चात्, तेषु—घातकेषु, गृहीतसंज्ञेषु—ज्ञातसंकेतेषु, भयापदेशात्—भयव्याजात्, इतस्ततः—चतुर्दिक्षु, प्रद्रुतेषु,—पलायितेषु, ( सत्सु ) शकटदासः—तन्नामक-राक्षसमित्रं, वध्यस्थानात्, अपनीय—पृथक्कृत्य, राक्षसं—नन्दामात्यं, प्रापयितव्यः—नेतव्यः। सुहृत्प्राणपरिरक्षणपरितुष्टात्—सुहृदः मित्रस्य प्राणाः जीवनं तेषां परिरक्षणं सुरक्षा तेन परितुष्टः प्रसन्नः तथाविधात्, तस्मात्—राक्षसाच्च, पारितोषिकं—पुरस्कारः, ग्राह्यम्—स्वीकार्यम्। राक्षस एव, कञ्चित्कालं—कियत्समयं, सेवितव्यः—आश्रयितव्यः। ततः—सेवनानन्तरं, परेषु—शत्रुषु, प्रत्यासन्नेषु—समीपवर्तिषु, ( सत्सु ) इदं, प्रयोजनं—कार्यम्, अनुष्ठेयं—कर्तव्यम्।

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—पहले तो वध्य-भूमि पर वधिकों को क्रोध-पूर्वक ( अपनी ) दाहिनी आँख को दबाने का संकेत समझा दो। उसके बाद उनके संकेत समझ लेने तथा भय के बहाने इधर-उधर भाग जाने पर शकटदास को वध्य-स्थान से ले जाकर राक्षस के पास पहुँचा दो। मित्र के प्राणों की रक्षा से सन्तुष्ट उस ( राक्षस ) से पुरस्कार प्राप्त करो। कुछ समय तक राक्षस की ही सेवा में रहो। अनन्तर शत्रुओ के समीप आ जाने पर यह कार्य करना है। [ कान में इस तरह ]

टिप्पणी—घातकाः—वधिक, जल्लाद। घ्नन्ति इति घातकाः। √हन् + ण्वुल्—अक्, 'हनस्त च' इत्यनेन हकारस्य तकारः। सरोषदक्षिणाक्षिसङ्कोच-संज्ञाम्—क्रोध के साथ दाहिनी आँख को दबाने के इशारे को। रोषेण सह वर्तमानम् इति सरोषम् 'तेन सह'—इति बहुव्रीहि स०। दक्षिणाम् अक्षि दक्षिणाक्षि कर्मधारय स०। तस्य सङ्कोचः षष्ठीतत्०। सरोषं यथा तथा दक्षिणाक्षिसङ्कोचः सुप्सुपा स० । स एव संज्ञा मयूरव्यंसकादित्वात् स०, ताम्। ग्राहयितव्याः—ग्रहण कराने या समझाने चाहिए। √ग्रह् + णिच् + तव्य कर्मणि। अत्र अणि कर्तुः कर्मसंज्ञा। वाक्यबोधस्तु इत्थम्—'घातकाः संज्ञां ग्रहीष्यन्ति = त्वं घातकान् संज्ञां ग्राहयिष्यसि'। तेषु—अत्र भावे सप्तमी। भयापदेशात्—भय के छल से। अत्र ल्यब्लोपे पञ्चमी। भयापदेशमाश्रित्येत्यर्थः। सुहृत्—सुष्ठु हृदयस्य इति सुहृत् प्रादिबहुव्रीहि स०; सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः' इत्यनेन हृदयस्य हृद्भावः। पारितोषिकम्—पुरस्कार, इनाम। परितोषः प्रयोजनमस्य इति परितोष + ठञ्—इक।

Page 169Permalink
६८मुद्राराक्षसम्

सिद्धार्थक — जं अज्जो आणवेदि । ( यदार्य आज्ञापयति । )
चाणक्य — शार्ङ्गरव ! शार्ङ्गरव !

[ प्रविश्य ]

शिष्य — उपाध्याय ! आज्ञापय ।
चाणक्य — उच्यतामस्मद्वचनात्कालपाशिको दण्डपाशिकश्च यथा वृषल समाज्ञापयति—'य एष क्षपणको जीवसिद्धिर्नाम राक्षसप्रयुक्तो विषकन्यया पर्वतकं घातितवान् स एनमेव दोषं प्रख्याप्य सन्निकारं नगरात्निर्वास्यताम्' इति ।
शिष्य — तथा । [ इति परिक्रामति । ]
चाणक्य — वत्स ! तिष्ठ तिष्ठ—'योऽयमपर कायस्थ शकटदासो नाम राक्षसप्रयुक्तो नित्यमस्मच्छरीरमभिद्रोग्धुमिह प्रयतते स चाप्येनं दोषं प्रख्याप्य शूलमारोप्यताम् गृहजनश्चास्य वन्धनागार प्रवेश्यताम्' इति ।
शिष्य — तथा । [ इति निष्क्रान्त । ]

व्याख्या—आर्य—भवान्, यत्, आज्ञापयति—आदेशं करोति । अस्मद्वचनात्—मद्वचनानुसारेण, कालपाशिक—एतन्नामकः, दण्डपाशिकश्च—एतन्नामकश्च दूतः, उच्यताम्—कथ्यताम्, यथा, वृषल—चन्द्रगुप्त, समाज्ञापयति—निर्देशं करोति, य एष, क्षपणक—बौद्धसन्यासी, जीवसिद्धिर्नाम—तदाख्यश्चाणक्यप्रणिधिः, राक्षसप्रयुक्त—राक्षसेन नन्दामात्येन प्रयुक्त नियुक्त, ( सन् ) विषकन्यया, पर्वतेश्वर—तदाख्यराजानं, घातितवान्—विनाशितवान्, स—जीवसिद्धिः, एनमेव, दोषम्—अपवादं, प्रख्याप्य—घोषयित्वा, सन्निकारम्—अवज्ञामहितं, नगरात्—पुरा, निर्वास्यताम्—निःसार्यताम् । तिष्ठ तिष्ठ—यावत्पुनराज्ञापयामि तावदास्तामित्यर्थः, योऽयम्, अपर—द्वितीयः, शकटदासो नाम—एतदभिधानः, कायस्थ—चित्रगुप्तसजातीयः, राक्षसप्रयुक्त—नन्दामात्यप्रेरितः, (सन्) नित्यम्—अनवरतम्, अस्मच्छरीर—मन्त्राद्यामिव-वृषलम्, अभिद्रोग्धुं—विनाशयितुम्, इह—अत्र, प्रयतते—उद्योगम् करोति, स चापि—शकटदासोऽपि, एनं, दोषम्—अपराधं,

Page 170Permalink

प्रथमोऽङ्कः ६६।

प्रख्याप्य—संकीर्त्य, -शूलम्—तदाख्यं शस्त्रविशेषम्, आरोप्यताम्—आरोप्यताम्,। अस्य—शकटदासस्य, गृहजनश्च—परिवारश्च, बन्धनागारं—कारागृहे,। प्रवेश्यताम्—निक्षिप्यताम् ।

हिन्दी अनुवाद—सिद्धार्थक—जो आर्य की आज्ञा ।

चाणक्य—शार्ङ्गरव—शार्ङ्गरव !

[ प्रवेश करके ]

शिष्य—आचार्य ! आज्ञा दीजिये ।

चाणक्य—मेरी ओर से कालपाशिक और दण्डपाशिक से कहो कि चन्द्रगुप्त की आज्ञा है कि जीवसिद्धि नामक जिस क्षपणक ने राक्षस की प्रेरणा से विष-कन्या के द्वारा पर्वतक की हत्या करवायी है, उसे इसी अपराध की घोषणा करके अपमान के साथ नगर से निकाल दिया जाय ।

शिष्य—जो आज्ञा । [ चलने लगता है । ]

चाणक्य—वत्स ! ठहरो ठहरो । और जो यह दूसरा शकटदास नाम का कायस्थ राक्षस की प्रेरणा से हमारे शरीर ( चन्द्रगुप्त ) से द्रोह करने के लिये यहाँ ( पाटलिपुत्र में ) सतत प्रयत्न करता रहता है, उसको भी इस अपराध की घोषणा करके शूली पर चढ़ा दिया जाय और उसके परिवार को जेल में डाल दिया जाय ।

शिष्य—जो आज्ञा । [ चला जाता है । ]

टिप्पणी—कालपाशिकः, दण्डपाशिकः—ये दोनो बधिक है। कालपाशः प्रहरणमस्य, दण्डपाशौ प्रहरणो अस्य इति कालपाश, दण्डपाश + ठञ्—इक् । प्रख्याप्य—प्रख्यात या घोषित करके । प्र √ख्या + णिच्, पुक् + क्त्वा—ल्यप् । सनिकारम्—तिरस्कार के साथ । नि √कृ + घञ् भावे = निकारः । तेन सह यथा तथा सनिकारम् क्रियाविशेषणत्वात् द्वितीया । अस्मच्छरीरम्—इसका तात्पर्य चन्द्रगुप्त से है। यहाँ ‘क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म’ सूत्र से कर्मसंज्ञा—द्वितीया हुई । अभिद्रोग्धुम्—द्रोह करने के लिये । अभि √द्रुह् + तुमुन् । आरोप्यताम्—आ √रुह् = णिच्, हस्य पः + लोट् कर्मणि—ताम् । गृहजनश्चास्य······प्रवेश्यताम्—इसका फल आगे चौथे अंक में यह दिखाया गया है कि ‘तव च पुत्रदारैः सह समागमः’ ऐसा राक्षस

Page 171Permalink

७० मुद्राराक्षसम्

के कहने पर मलयकेतु के मन मे और 'स्मृत स्यात् पुत्रदारस्य' ऐसा राक्षस के मन मे भी सन्देह उत्पन्न हुआ है ।

चाणक्य—[ चिन्ता नाटयित्वा आत्मगतम ] अपि नाम दुरात्मा राक्षसो गृह्येत ।

सिद्धार्थक—अज्ज ! गहीदो । ( आर्य ! गृहीत ।)

चाणक्य—[ सहर्षमात्मगतम् ] हन्त ! गृहीतो राक्षस । [प्रकाशम्] भद्र ! कोऽय गृहीत ?

सिद्धार्थक—गहीदो मए अज्जस्स सन्देसो, ता गमिस्स अह कज्जसिद्धीए । ( गृहीतो मया आर्यस्य सन्देश । तद्गमिष्याम्यह कार्यसिद्धये । )

चाणक्य—[ साङ्गुलिमुद्र लेखमर्पयित्वा ] गम्यताम् । अस्तु ते कार्यसिद्धि ।

सिद्धार्थक—तह । ( तथा । ) [ इति निष्क्रान्त । ]

[ प्रविश्य ]

शिष्य—उपाध्याय ! कालपाशिको दण्डपाशिकश्च उपाध्याय विज्ञापयत—'इदमनुष्ठीयते देवस्य चन्द्रगुप्तस्य शासनम्' इति ।

चाणक्य—शोभनम् । वत्स ! मणिकारश्रेष्ठिन चन्दनदासमिदानी द्रष्टुमिच्छामि ।

शिष्य—तथा । [ इति निष्क्रम्य चन्दनदासेन सह पुन प्रविश्य ] इत इत श्रेष्ठिन् !

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—[ चिन्ता का अभिनय करके मन में ] क्या दुष्ट राक्षस पकडा जाएगा ?

सिद्धार्थक—आर्य ! पकड लिया ।

चाणक्य—[ हर्ष के साथ मन में ] बस ! ( अब ) राक्षस पकड लिया गया । [ प्रकट ] भद्र ! यह कौन गृहीत हुआ ?

सिद्धार्थक—मैंने आर्य का सदेश ग्रहण कर लिया । इसलिए मैं कार्य सिद्ध करने के लिए जाता हूँ ।

Page 172Permalink
प्रथमोऽङ्कः७१

चाणक्य—[अंगूठी की छाप से युक्त पत्र सौंपकर] जाओ। तुम्हें कार्य में सफलता मिले।

सिद्धार्थक—जो आज्ञा। [चला जाता है।]

[प्रवेश करके]

शिष्य—आचार्य! कालपाशिक और दण्डपाशिक आप से निवेदन करते हैं कि महाराज चन्द्रगुप्त की इस आज्ञा का पालन किया जा रहा है।

चाणक्य—बहुत ठीक। वत्स! अब मैं सेठ जौहरी चन्दनदास को देखना चाहता हूँ।

शिष्य—जो आज्ञा। [निकलकर पुनः चन्दनदास के साथ प्रवेश करके] सेठ जी, इधर से आइए, इधर से।

टिप्पणी—अपि—यहाँ सम्भावनार्थक अव्यय है। 'गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्का-सम्भावनास्वपि' इत्यमरः। गृह्येत—वशीभूतो भवेत्। अत्र सम्भावनायां लिङ्। √ग्रह्+लिङ्—इत कर्मणि = गृह्येत। गृहीतः—यह तीसरा गण्ड या पताकास्थान हैं। सहर्षम्, आत्मगतम्—ये दोनों क्रियाविशेषण हैं। हन्त—यहाँ हर्षसूचक अव्यय है। साङ्गुलिमुद्रम्—अङ्गुलिमुद्रया सह वर्तमानः—साङ्गुलिमुद्रः 'तेन सह'—इति बहुव्रीहि स०, तम्। यह 'लेखम्' का विशेषण है।

चन्दनदासः—[स्वगतम्]

चाणक्कम्मि अअरुणे सहसा सद्दायिदस्स लोअस्स।
णिद्दोसस्स वि सङ्का किं उण मह जाददोसस्स ॥२१॥

ता भणिदा मए घणसेणप्पमुहा णिअणिवेससंठिआ—कदावि चाणक्कहदओ गेहं विचिण्णावेदि। ता अवहिदा णिव्वहध भट्टिणो अमच्चरक्खसस्स घरअणम्। मह दाव जं होदि तं होदु त्ति।

(चाणक्येऽस्मिन्नकरुणे सहसा शब्दायितस्य लोकस्य।
निर्दोषस्यापि शङ्का किं पुनर्मम जातदोषस्य ॥

तस्माद्भणिता [....]खाः निजनिवेशसंस्थिताः-

Page 173Permalink

७२ | मुद्राराक्षसम्

चाणक्यहतको गेहं विचिनोति । तस्मादवहिता निर्वहत भर्तुरमात्यराक्ष-
सस्य गृहजनम् । मम तावत् यद्भवति तद्भवतु इति ।) :
शिष्य —भो श्रेष्ठिन् ! इत इत ।
चन्दनदास —अअं आअच्छामि । ( अयमागच्छामि ।)

[ उभौ परिक्रामतः । ]

शिष्य —[ उपसृत्य ] उपाध्याय, अय श्रेष्ठो चन्दनदास ।
चन्दनदास —जेदु अज्जो । ( जयत्वाय ) ।
चाणक्य —[ नाट्येनावलोक्य ] श्रेष्ठिन् ! स्वागतम् । इदमासन-
मास्यताम् ।

अन्वय —अकरुणे अस्मिन् चाणक्ये सहसा शब्दायितस्य निर्दोषस्यापि लोकस्य शङ्का, जातदोषस्य मम पुन किम् ? ॥२१॥

व्याख्या—अकरुणे—दयाहीने, अस्मिन्, चाणक्ये—कौटिल्ये, (सति तेन) सहसा—अकस्मात्, शब्दायितस्य—आहूतस्य, निर्दोषस्यापि—निरपराधस्यापि, लोकस्य—जनस्य, शङ्का—भय (जायते), जातदोषस्य—(राक्षसपरिवाररक्षणेन) सापराधस्य, मम—मे, पुन किं—का कथा ? ॥२१॥

तस्मात्—अतएव, मया—चन्दनदासेन, निजनिवेशमस्थिता—निजनिवेशे मद्गृहे संस्थिता वृत्तवान्मा, धनसेनप्रमुखा—धनसेन प्रमुख आदि येषा ते धनसेनप्रभृतय, (जना) भणिता—उक्ता, कदापि—कस्मिंश्चिदपि समये, चाणक्यहतक—नीचचाणक्य, गेह—गृह, विचिनोति—निरूपयति । तस्मात्—तत्, भर्तु—स्वामिन, अमात्यराक्षसस्य, गृहजन—परिवारम्, अवहिता—सावधाना मन्त यूयमिति शेष, निर्वहत—अपनयत । मम—मे, यद्भवति—यदस्ति, तद्भवतु—तदस्त्वित्यर्थ ।

हिंदी अनुवाद—चन्दनदास—[ मन में ]
इस चाणक्य के दयाहीन होने पर (उसके द्वारा) अचानक बुलाये गये निर्दोष व्यक्ति को भी भय लगता है, अपराध करने वाले मेरा तो फिर क्या कहना ? ॥२१॥
इसीलिए मैंने अपने घर मे रहने वाले धनसेन आदि को बता दिया कि

Page 174Permalink

प्रथमोऽङ्कः ७३

दुष्ट चाणक्य कभी भी ( हमारे ) घर की तलाशी ले सकता है । इसलिए सावधान होकर स्वामी अमात्य राक्षस के परिवार को हटा दो । मेरा तो जो होना है सो हो ।

शिष्य—सेठ जी ! इधर से आइये इधर से ।

चन्दनदास—यह आया ।

[ दोनों घूमते हैं । ]

शिष्य—[ समीप जाकर ] आचार्य ! ये सेठ चन्दनदास हैं ।

चन्दनदास—आर्य की जय हो ।

चाणक्य—[ अभिनय के साथ देखकर ] सेठ जी ! स्वागत है । इस आसन पर बैठिये ।

टिप्पणी—अकरुणे—निर्दय । अविद्यमाना करुणा यस्य स अकरुणः नञ्बहुव्रीहि स०, तस्मिन् । शब्दायितस्य—बुलाये गये । शब्दं कारितः इति शब्द + क्यङ् 'शब्दवैरकलह'—इत्यनेन, ततो हेतुमण्णिजन्तात् कर्मणि क्तः = शब्दायितः, तस्य । यह 'लोकस्य' का विशेषण है । इस पद्य में अर्थापत्ति अलंकार है और आर्या छन्द है ॥२१॥

चाणक्यहतकः—नीच चाणक्य । चाणक्यो हतकः इति चाणक्यहतकः 'कुत्सितानि कुत्सनैः' इति सूत्रेण तत्पुरुषसमासः । विचिनोति—यहाँ 'विचारयति' रूप होना चाहिये; क्योंकि प्राकृत में 'विचिण्णावेदि' यह ण्यन्त प्रयोग आया है । स्वागतम्—यहाँ पूर्ण वाक्य है—'ते स्वागतं भवतु' । आसनम्—आस्यते अस्मिन् इति √आस् + ल्युट्—अन । आस्यताम्—√आस् + लोट्—ताम् भावे ।

चन्दनदासः—[ प्रणम्य ] किं ण जाणादि अज्जो जहा अणुचिदो उवआरो हिअअस्स परिहवादोवि दुःखमुप्पादेदि । ता इहज्जेव उच्चिदाए भूमीए उवविसामि । ( किं न जानात्यार्यः यथानुचित उपचारो हृदयस्य परिभवादपि दुःखमुत्पादयति । तस्मादिहैवोचितायां भूमावुपविशामि ।)

चाणक्यः—भोः श्रेष्ठिन् ! मा मैवम् । उचितेमेवैतत् अस्मद्विधैः भवतः । तदुपविश्यतामासन एव ।

Page 175Permalink

७४ मुद्राराक्षसम्

चन्दनदास—[ स्वगतम् ] उपलक्खिदमणेण दुट्टेण किवि। ( उप-
लक्षितमनेन दुष्टेन किमपि । ) [प्रकाशम्] ज अज्जो आणवेदि त्ति।
(यदार्य आज्ञापयति ।)[उपविष्ट ।]

चाणक्य—भो श्रेष्ठिन् चन्दनदास ! अपि प्रचीयन्ते संव्यवहाराणां
वृद्धिलाभा ।

चन्दनदास—[स्वगतम्] अच्छादरो सकणीओ । ( अत्यादर शङ्क-
नीय । [प्रकाशम्] अह इं । अज्जस्स प्पसाएण अखण्डिदा मे वणिज्जा ।
( अथ किम् । आर्यस्य प्रसादेन अखण्डिता मे वणिज्या ।)

चाणक्य—न खलु चन्द्रगुप्तदोषा अतिक्रान्तपार्थिवगुणानधुना स्मा-
रयन्ति प्रकृती ?

चन्दनदास—[ कर्णौ विधाय ] सन्त पावम् । सारअणिसासमुग्गएण
विअ पुण्णिमाचन्देण चन्दसिरिणा अहिअ णन्दन्ति पकिदिओ । ( शान्तं
पापम् । शारदनिशासमुद्गतेनेव पूर्णमाचन्द्रेण चन्द्रश्रियाधिक नन्दन्ति
प्रकृतय ।)

हिन्दी अनुवाद—चन्दनदास—[प्रणाम करके] क्या आर्य नहीं जानते हैं
कि अनुचित सत्कार तिरस्कार से भी बढकर हृदय में दुःख उत्पन्न करता है ।
इसलिये यही उपयुक्त भूमि पर बैठ जाता हूँ ।

चाणक्य—सेठ जी ! नहीं, ऐसी बात नहीं है । हम जैसे ( व्यक्तियों )
के द्वारा आपका यह ( सत्कार करना ) उचित ही है। इसलिये आसन पर
ही बैठिय ।

चन्दनदास—[ मन में ] इस दुष्ट ने कुछ ताड़ लिया है । [ प्रकट ]
जो आर्य की आज्ञा ।

चाणक्य—सेठ चन्दनदास जी ! ( आपका ) व्यवसाय तो बढ़ती पर
है न ?

चन्दनदास—[ मन में ] बहुत आदर अनिष्टसूचक होता है। [ प्रकट ]
और क्या । आपकी कृपा से मेरा व्यवसाय निर्विघ्न चल रहा है ।

Page 176Permalink

प्रथमोऽङ्कः ७५

चाणक्य— क्या इस समय चन्द्रगुप्त के दोष प्रजाओ को बीते हुए राजा ( .नन्द ) के गुणों का स्मरण नही कराते है ?

चन्दनदास— [ कानों को बन्द करके ] पाप शान्त हो। शरद ऋतु की रात्रि में उदित हुए पूर्णिमा के चन्द्र के समान चन्द्रगुप्त से प्रजाएँ अत्यन्त प्रसन्न है।

**टिप्पणी—उपचार:—**सम्मान, सत्कार। उपचर्यते अनेन इति उप√चर् + घञ् करणे। परिभवात्—तिरस्कार से। परि√भू + अप् भावे = 'परिभवः, तस्मात्। अपादाने पञ्चमी। अस्मद्विधै:—मादृशैः जनैः, भवतः सम्बन्धे, एतत्—आसनदानम्, उचितमेव—उपयुक्तमेव। 'उचितमेव' की जगह 'सम्भावितमेव' इस पाठान्तर की व्याख्या है—'योग्यतया अध्यवसितमेव' अर्थात् वस्तुतः आप हमारे सामने आसन पर बैठने के अधिकारी हैं। यहाँ गूढ़ अर्थ है—'इदं परिभवकरणं सम्भावितमेव' किन्तु बाह्य अर्थ होता है—'इदम् उपचारकरणं सम्भावितमेव'। अपि—यहाँ प्रश्नवाची अव्यय है। प्रचीयन्ते—बढ़ रहे है। प्र√चि + लट्—अन्ते कर्मकर्तरि। संव्यवहाराणाम्—क्रयविक्रयात्मकवाणिज्यानाम्। खरीद-बिक्री के व्यापार मे। सम्—वि—अव√हृ + घञ् भावे = संव्यवहाराः, तेषाम्। वृद्धिलाभा:—सूद और लाभ (व्यापार में)। वणिज्या—वणिक्व्यापार। 'वाणिज्यं तु वणिज्या स्यात्' इत्यमरः। वणिजः कर्म भावो वा इति वणिज्या वणिज् + यत् भावे + टाप् स्त्रियाम्। 'ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् वाणिज्यम्' इति दीक्षितः। माधवस्तु 'वणिज्याशब्दः स्वभावात् स्त्रीलिंगः। भावे एव चात्र प्रत्ययो न तु कर्मणि' इत्याह। अतिक्रान्तपार्थिवगुणान्—राजाओ के बीते हुए गुणों को। पार्थिवानां गुणाः षष्ठीतत्०। अतिक्रान्ताः पार्थिवगुणाः कर्मधारय स०, तान्। प्रकृतयः अतिक्रान्तपार्थिवगुणान् स्मरन्ति—चन्द्रगुप्तदोषाः प्रकृतीः अतिक्रान्तपार्थिवगुणान् स्मारयन्ति। पिधाय—बंद करके। अपि√धा+क्त्वा—ल्यप् 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः। आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।' इति कारिकाबलात् अपेः अकारलोपः। शान्तं पापम्—नाटक में न सुनने योग्य बात के सुनने पर इसका प्रयोग किया जाता है—'शान्तं पापमनिर्देश्ये'। शारदनिशासमुद्गतेन—शरद् ऋतु की रात्रि में उदित। शरदि भवा शारदी शरद् + अण् + ङीप् स्त्रियाम्। शारदी निशा