Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 167 of 488

Read in context
Page 167

६६ मुद्राराक्षसम्

सिद्धार्थक—[ हर्षपूर्वकं ] आर्य ! अनुगृहीतः हूँ । आर्य आज्ञा दें कि इस सेवक को क्या करना है ।

**टिप्पणी—पूर्वम्—**पत्र का पहला भाग । **अनभिव्यक्तम्—**अस्पष्ट । अभि—वि√अञ्ज्+क्त कर्मणि = अभिव्यक्तम् । न अभिव्यक्तम् अनभिव्यक्तम् नञ्तत्० । श्रोत्रियाक्षराणि पहले मौखिक अध्ययन-अध्यापन होते थे । लिखने की परिपाटी बहुत कम थी । इसलिए वैदिक ब्राह्मण शुद्ध लिखना जानते हुए भी सुन्दर अक्षर नहीं लिखते थे । सिद्धार्थक —यह चाणक्य का गुप्तचर था, जिसे शकटदास की गतिविधि का पता लगाने के लिए नियुक्त किया गया था । **अदत्तवाह्यनामानम्—**जिस पर बाहरी नाम न दिया गया हो अर्थात् बिना पते का । वहिर्भवं वाह्यम् बहिस्+यत्, टिलोप । वाह्यं च तत् नाम वाह्यनाम । अदत्तं वाह्यनाम अस्मिन् इति अदत्तवाह्यनामा, तम् । **उपतिष्ठस्व—**मिलो । उप √स्था+लोट्—स्व । अत्र 'उपाद्देवपूजा'—इति वार्त्तिकेन सङ्गतिकरणार्थे आत्मनेपदम् । **आख्ययेयम्—**कहना चाहिए । आ√ख्या+यत् कर्मणि । **हन्त—**यहाँ हर्षसूचक अव्यय है । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भाविषादयो ' इत्यमर । यहाँ 'हन्त जित' और 'जयतु आर्य' ऐसा कहने के कारण दूसरा गण्ड है । **अहो—**यहाँ विस्मयसूचक अव्यय है । 'अहो ही च विस्मये' इत्यमर । **अनया मुद्रया—**यह अगूठी राक्षस की है । **आप्तजनानुष्ठेये—**विश्वस्त व्यक्ति के करने योग्य । आप्त प्रत्ययित जन आप्तजन कर्मधारय न० । तेन अनुष्ठेयम् तृती-यातत्०, तस्मिन् । यह 'कर्मणि' का विशेषण है । **व्यापारयितुम्—**नियुक्त करने के लिए । वि—आ√पृ+णिच्+तुमुन् ।

**चाणक्य —**प्रथमं तावत् वध्यस्थानं गत्वा घातका सरोपदक्षिणा-क्षिक्रोचमज्ञा ग्राहयितव्या । ततस्तेषु गृहीतसञ्ज्ञेषु भयापदेशादितस्तत प्रद्रुतेषु शकटदासो वध्यस्थानादपनीय राक्षस प्रापयितव्य । तस्माच्च सुहृत्प्राणपरिरक्षणपरितुष्टात् पारितोषिक ग्राह्यम् । राक्षस एव कञ्चित् काल सेवितव्य । तत प्रत्यासन्नेषु परेषु प्रयोजनमिदमनुष्ठेयम् ।
[ कर्णे एवमिव ]

**व्याख्या—प्रथम—**पूर्वं, तावत् इति वाक्यालङ्कारे, **वध्यस्थान—**प्राणदण्ड-प्रदानभूमि, **गत्वा—**प्राप्य, **घातका —**हिंसका, **सरोपदक्षिणाक्षिक्रोचसज्ञा—**सकोपदक्षिणनयनेपनिमीलनात्मकसङ्केत, **ग्राहयितव्या —**प्रापयितव्या । तत —

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary · Page 167 of 488 · SarvaKosh