मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

६८	मुद्राराक्षसम्

सिद्धार्थक — जं अज्जो आणवेदि । ( यदार्य आज्ञापयति । )
चाणक्य — शार्ङ्गरव ! शार्ङ्गरव !

[ प्रविश्य ]

शिष्य — उपाध्याय ! आज्ञापय ।
चाणक्य — उच्यतामस्मद्वचनात्कालपाशिको दण्डपाशिकश्च यथा वृषल समाज्ञापयति—'य एष क्षपणको जीवसिद्धिर्नाम राक्षसप्रयुक्तो विषकन्यया पर्वतकं घातितवान् स एनमेव दोषं प्रख्याप्य सन्निकारं नगरात्निर्वास्यताम्' इति ।
शिष्य — तथा । [ इति परिक्रामति । ]
चाणक्य — वत्स ! तिष्ठ तिष्ठ—'योऽयमपर कायस्थ शकटदासो नाम राक्षसप्रयुक्तो नित्यमस्मच्छरीरमभिद्रोग्धुमिह प्रयतते स चाप्येनं दोषं प्रख्याप्य शूलमारोप्यताम् गृहजनश्चास्य वन्धनागार प्रवेश्यताम्' इति ।
शिष्य — तथा । [ इति निष्क्रान्त । ]

व्याख्या—आर्य—भवान्, यत्, आज्ञापयति—आदेशं करोति । अस्मद्वचनात्—मद्वचनानुसारेण, कालपाशिक—एतन्नामकः, दण्डपाशिकश्च—एतन्नामकश्च दूतः, उच्यताम्—कथ्यताम्, यथा, वृषल—चन्द्रगुप्त, समाज्ञापयति—निर्देशं करोति, य एष, क्षपणक—बौद्धसन्यासी, जीवसिद्धिर्नाम—तदाख्यश्चाणक्यप्रणिधिः, राक्षसप्रयुक्त—राक्षसेन नन्दामात्येन प्रयुक्त नियुक्त, ( सन् ) विषकन्यया, पर्वतेश्वर—तदाख्यराजानं, घातितवान्—विनाशितवान्, स—जीवसिद्धिः, एनमेव, दोषम्—अपवादं, प्रख्याप्य—घोषयित्वा, सन्निकारम्—अवज्ञामहितं, नगरात्—पुरा, निर्वास्यताम्—निःसार्यताम् । तिष्ठ तिष्ठ—यावत्पुनराज्ञापयामि तावदास्तामित्यर्थः, योऽयम्, अपर—द्वितीयः, शकटदासो नाम—एतदभिधानः, कायस्थ—चित्रगुप्तसजातीयः, राक्षसप्रयुक्त—नन्दामात्यप्रेरितः, (सन्) नित्यम्—अनवरतम्, अस्मच्छरीर—मन्त्राद्यामिव-वृषलम्, अभिद्रोग्धुं—विनाशयितुम्, इह—अत्र, प्रयतते—उद्योगम् करोति, स चापि—शकटदासोऽपि, एनं, दोषम्—अपराधं,