मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
by महाकवि विशाखदत्त
Page 176 of 488
Read in contextप्रथमोऽङ्कः ७५
चाणक्य— क्या इस समय चन्द्रगुप्त के दोष प्रजाओ को बीते हुए राजा ( .नन्द ) के गुणों का स्मरण नही कराते है ?
चन्दनदास— [ कानों को बन्द करके ] पाप शान्त हो। शरद ऋतु की रात्रि में उदित हुए पूर्णिमा के चन्द्र के समान चन्द्रगुप्त से प्रजाएँ अत्यन्त प्रसन्न है।
**टिप्पणी—उपचार:—**सम्मान, सत्कार। उपचर्यते अनेन इति उप√चर् + घञ् करणे। परिभवात्—तिरस्कार से। परि√भू + अप् भावे = 'परिभवः, तस्मात्। अपादाने पञ्चमी। अस्मद्विधै:—मादृशैः जनैः, भवतः सम्बन्धे, एतत्—आसनदानम्, उचितमेव—उपयुक्तमेव। 'उचितमेव' की जगह 'सम्भावितमेव' इस पाठान्तर की व्याख्या है—'योग्यतया अध्यवसितमेव' अर्थात् वस्तुतः आप हमारे सामने आसन पर बैठने के अधिकारी हैं। यहाँ गूढ़ अर्थ है—'इदं परिभवकरणं सम्भावितमेव' किन्तु बाह्य अर्थ होता है—'इदम् उपचारकरणं सम्भावितमेव'। अपि—यहाँ प्रश्नवाची अव्यय है। प्रचीयन्ते—बढ़ रहे है। प्र√चि + लट्—अन्ते कर्मकर्तरि। संव्यवहाराणाम्—क्रयविक्रयात्मकवाणिज्यानाम्। खरीद-बिक्री के व्यापार मे। सम्—वि—अव√हृ + घञ् भावे = संव्यवहाराः, तेषाम्। वृद्धिलाभा:—सूद और लाभ (व्यापार में)। वणिज्या—वणिक्व्यापार। 'वाणिज्यं तु वणिज्या स्यात्' इत्यमरः। वणिजः कर्म भावो वा इति वणिज्या वणिज् + यत् भावे + टाप् स्त्रियाम्। 'ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् वाणिज्यम्' इति दीक्षितः। माधवस्तु 'वणिज्याशब्दः स्वभावात् स्त्रीलिंगः। भावे एव चात्र प्रत्ययो न तु कर्मणि' इत्याह। अतिक्रान्तपार्थिवगुणान्—राजाओ के बीते हुए गुणों को। पार्थिवानां गुणाः षष्ठीतत्०। अतिक्रान्ताः पार्थिवगुणाः कर्मधारय स०, तान्। प्रकृतयः अतिक्रान्तपार्थिवगुणान् स्मरन्ति—चन्द्रगुप्तदोषाः प्रकृतीः अतिक्रान्तपार्थिवगुणान् स्मारयन्ति। पिधाय—बंद करके। अपि√धा+क्त्वा—ल्यप् 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः। आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।' इति कारिकाबलात् अपेः अकारलोपः। शान्तं पापम्—नाटक में न सुनने योग्य बात के सुनने पर इसका प्रयोग किया जाता है—'शान्तं पापमनिर्देश्ये'। शारदनिशासमुद्गतेन—शरद् ऋतु की रात्रि में उदित। शरदि भवा शारदी शरद् + अण् + ङीप् स्त्रियाम्। शारदी निशा