इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है, यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।

ग्रन्थाङ्कः ३८

ऐतरेयारण्यकम् ।

श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् ।

एतत्पुस्तकं
वे० शा० रा० रा० 'बाबाशास्त्री फडके' इत्येतैः
संशोधितम् ।

तच्च
हरि नारायण आपटे
इत्यनेन
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।

शालिवाहनशकाब्दाः १८२०
ख्रिस्ताब्दाः १८९८

( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )
अस्य मूल्यं रूपकत्रितयम् ( ३ )

EMIC LIBRARY
Acc. No. 82633
Class No.
Date: 10.4.74
St. Card: Ch
✓
✓
s.sg
Checked:

ग्रन्थस्यास्याऽऽदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

ऐतरेयारण्यकस्यास्य पुस्तकानि यैः परहितैकपरायणमनीषया संस्करणार्थं दत्तानि तेषां कृतज्ञतया नामग्रामादिकं पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते ।

( क. ) इति संज्ञितम्—मूलं सभाष्यं पूर्णम्, करवीरपुरनिवासिनां वे० शा० रा० श्रीमन्तां गुरुमहाराजानाम् ।
( ख. ) इति संज्ञितम्—मूलं सभाष्यं पूर्णम्, पुण्यपत्तननिवासिनां वे० शा० रा० ' गङ्गाधर शास्त्री दातार ' इत्येतेषाम् ।
( ग. ) इति संज्ञितम्—मूलं सभाष्यं पूर्णम्, आनन्दाश्रमसंग्रहालयस्थम् ।
( घ. ) इति संज्ञितम्—मूलं सभाष्यं पूर्णम्, आनन्दाश्रमस्थपुस्तकसंग्रहालयस्थितम् ।
( ङ. ) इति संज्ञितम्—मूलं सभाष्यमपूर्णं प्रथमारण्यकरहितम्, इन्दूरपुरनिवासिनां ' किवे ' इत्युपाह्वानां श्री० रा० रा० ' भाऊसाहेब बाळासाहेब ' इत्येतेषाम् ।
( च. ) इति संज्ञितम्—केवलं मूलम्, आनन्दाश्रमस्थपुस्तकसंग्रहालयस्थितम् ।
( छ. ) इति संज्ञितम्—केवलं मूलम्, आनन्दाश्रमस्थपुस्तकसंग्रहालयस्थितम् ।
( ज. ) इति संज्ञितम्—केवलं मूलम्, इन्दूरपुरनिवासिनां ' किवे ' इत्युपाह्वानां श्रीयुतानां रा. रा. ' भाऊसाहेब बाळासाहेब ' इत्येतेषाम् ।
( झ. ) इति संज्ञितम्—केवलं मूलम्, ' ठाणे ' ग्रामनिवासिनां रा० रा० ' शंकरराव भागवत ' इत्येतेषाम् ।

समाप्तेयं संज्ञासूची ।

The provided image is blank/empty (no text appears on the page).

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः ।

बह्वृचब्राह्मणान्तर्गतं

ऐतरेयारण्यकम् ।

श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् ।

[ प्रथमारण्यके प्रथमोऽध्यायः ]
( तत्र प्रथमः खण्डः )

अथ शान्तिः ।
हरिः ॐ ।

भूमिमुपस्पृशेदग्न इळा नम इळा नम ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो नमो वो अस्तु देवेभ्यः शिवा नः शंतमा भव सुमृळीका सरस्वति मा ते व्योम संदृशि ॥
भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम देवा भ॒द्रं प॑श्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थि॒रैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वांस॑स्त॒नूभि॒र्व्यशे॑म दे॒वहि॑तं॒ यदायूंः ॥ शं नं॑ इन्द्रा॑ग्नी भ॑वतामवो॑भिः शं न॒ इन्द्रा॒वरु॑णा रातह॑व्या । शमि॑न्द्रा॒सोमा॑ सु॒विताय॒ शं योः शं न॒ इन्द्रा॑पू॒षणा॒ वाज॑सातौ ॥
स्तु॒षे जनं॑ सु॒व्रतं नव्य॑सीभिर्गी॒र्भिर्मि॒त्रावरु॑णा सु॒म्नयन्ता॑ ।
त आर्ग॑मन्तु॒ त इ॒ह श्रु॑वन्तु सु॒क्षत्रा॑सो॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॒ग्निः ॥
कया॑ नश्चि॒त्र आभु॑वदू॒ती स॒दावृ॑धः॒ सखा॑ । कया॒ शचि॑ष्ठया॑ वृ॒ता ॥ कस्त्वो॑ स॒त्यो मदा॑नां॒ मंहि॑ष्ठो मत्सदन्ध॑सः ।
दृ॒ळ्हाचि॑दा॒रुजे॒ वसु॑ ॥ अभी षु णः॒ सखी॑नामवि॒ता ज॑रि॒तृ-

२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके—

णाम् । श॒तं भ॑वा॒स्यूति॑भिः ॥ स्यो॒ना पृ॑थिवि॒ भवा॑नृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी । यच्छा॑ न॒ः शर्म॑ स॒प्रथ॑:* ॥ ओष्ठापिधाना नकुली दन्तैः परिवृता पविः । सर्वस्यै वाच ईशाना चारुमामिह वादयेदिति वाग्रसः ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।

इति शान्तिः ।

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्यै निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्बुक्कमहीपतिः ।
आदिशत्सायणाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायाऽऽत्मसंग्रहात् ।
कृपालुः सायणाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥
ऐतरेयब्राह्मणेऽस्ति काण्डमारण्यकाभिधम् ।
अरण्य एव +पठ्यं स्यादा॑रण्यकमितीर्यताम् ॥ ५ ॥
आरण्यकानि पञ्चेति प्रोक्तान्यर्थविभेदतः ।
महाव्रतमहः प्रोक्तं प्रथमारण्यके स्फुटम् ॥ ६ ॥
गवामयनमित्युक्ते सत्रे संवत्सरात्मके ।
उपान्त्यमस्ति यदहस्तन्महाव्रतनामकम् ॥ ७ ॥

* एतदग्रे ज. पुस्तकेऽधिकः कियांश्चिद्ग्रन्थः, स यथा—"उदितः शुक्रियं दधे। तमहमात्मनि दधे। अनु मामैत्विन्द्रियम्। मयि श्रीम॑यि यशः। सर्वः सप्राणः सबलः। उत्तिष्ठाम्यनु मा श्रीः। उत्तिष्ठत्वनु माऽऽयन्तु देवताः। अदब्धं चक्षुरिषितं मनः। सूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हिंसीः। तच्चक्षुर्देव हितं शुक्रमुच्चरत्। पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम्। त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वाऽऽ। त्वं यज्ञेष्वीड्यः। शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा। शं न इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः। वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि वेदस्य म आणी स्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाऽऽधीतेन। अहोरात्रान्संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम्" इति ।
+ घञर्थकप्रत्ययान्तात्तदर्हतीति यत् । पाठ्यमिति तु समीचीनतरम् ।

१ क. ॰स्य निःश्व॰ ।

अध्या० १।ख० १] ऐतरेयारण्यकम्। ३

सत्रप्रकरणेऽनुक्तिररण्याध्ययनादिति ।
महाव्रतस्य तस्यात्र हौत्रं कर्म विविच्यते ॥ ८ ॥

तत्राऽऽदौ विवक्षितमर्थं प्रतिजानीते—
ॐ अथ महाव्रतम्, इति ।

अथशब्द आरम्भवाची । महाव्रताख्यं कर्म प्रारब्धमित्यर्थः । अथवाऽयमानन्तर्यार्थोऽथशब्दः । प्रकृतिज्ञानानन्तरं विकृतिरूपं महाव्रताख्यं कर्माभिधीयत इति शेषः । प्रकृतिज्ञाने हि सति तत्सकौशाद्विकृतावतिदिष्टा धर्माः साकल्येनावबोद्धुं शक्यन्ते । विश्वजिच्चतुर्विंशादीनि कर्माणि महाव्रतस्य प्रकृतयः । आज्यप्रउगनामके द्वे शस्त्रे विश्वजिदाख्यात्कर्मणो महाव्रतेऽतिदिश्येते । होत्रकाणां शस्त्राणि तु चतुर्विंशाख्यात्कर्मणोऽतिदिश्यन्ते । तथा च पञ्चमारण्यके पठिष्यते—"आज्यप्रउगे विश्वजितो होत्राश्चतुर्विंशात्" इति ।

महाव्रतं प्रशंसितुमाख्यायिकामुखेन तच्छब्दनिर्वचनं दर्शयति—
इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा महानभवद्यन्महानभवत्तन्महाव्रतमभवत्तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् , इति ।

वृत्रवधस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धियोतनार्थो वैशब्दः। तैत्तिरीयके दर्शपूर्णमासब्राह्मणशेषे "त्वष्टा हतपुत्रः " इत्यास्मिन्ननुवाके वृत्रनाम्नोऽसुरस्योत्पत्तिवृद्ध्यादिकं बहुना प्रपञ्चेनाभिधायान्ते द्यावापृथिवीभ्यामनुज्ञातेनेन्द्रेण कृतो वृत्रवध एवमाम्नायते—"स आभ्यामेव प्रसूत इन्द्रो वृत्रमहन्" इति । एवमन्यत्रापि—" इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत् " " इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् " " इन्द्रो वृत्रं हत्वा " इत्यादिषु प्रसिद्धिर्द्रष्टव्या । ईदृशात्प्रसिद्धाद्वृत्रवधादूर्ध्वमिन्द्रो महानभवत् । भीतिराहित्यमस्य महत्त्वम् । वृत्रवधात्पुरा तु स्वकीयां भीतिं स्वयमेव प्रजापतेरग्रे प्रोवाच । तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति—" तस्मादिन्द्रोऽबिभेत्स प्रजापतिमुपाधावच्छत्रुर्मेऽजनि " इति । इत्थं भीतस्य त्विच्छया बहुषु देशेषु संचारासंभवात्स्वगृहे च निद्राभोजनादौ बिभ्यतः स्वास्थ्याभावादल्पत्वम् । अतो निर्भयत्वमेव महत्त्वम् । यद्यदाऽसाविन्द्रो महानभवत्तत्तदानीमिन्द्रार्थं क्रियमाणं सोमपानविशेषात्मकं कर्म महाव्रतमभवत्, त[त्त]स्मात्कारणाद्याज्ञिकैर्महाव्रतमिति व्यवह्रियमाणस्य कर्मणो महाव्रतनामकत्वं संपन्नम् । तस्य च नाम्नेत्थं निर्वचनं द्रष्टव्यम्—महान्भवत्यनेन व्रतेनेति महाव्रतं, महतो देवस्य व्रतमिति महाव्रतं महच्च तद्व्रतमिति महाव्रतमिति । एतानि त्रीणि निर्वचनानि तैत्तिरीया

१ घ. ॰नुक्तकरणाध्य॰ । २ ख. ग. घ. ॰नाय हि । म॰ । ३ ख. ग.घ. अथाय॰ । ४ ख. ग. घ. ॰काशे विकृ॰ । ५ ख. ग. घ. ॰ल्याच्च कर्म॰ । ६ ग. घ. ॰दिश्यन्ते । हो॰ । ७ ख. ग. घ. ॰मस्तुज्ञा॰ । ८ क. ॰त्तदिदा॰ ।

४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

आमनन्ति—"प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा वृत्तोऽशयत्। तं देवा भूतानां रसं तेजः संभृत्य। तेनैनमभिषज्यन् । महानववर्त्तीति । तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् । महतो व्रतमिति । तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् ” इति । वृत्तोऽशयत् । श्रान्तो भूमावपतत् । तदानीं ते देवास्तेजोहेतुं तं द्युलोकाद्गायत्र्या समानीतं रसायनरूपं सोमं महाव्रताङ्गभूतैर्मन्त्रैः संपाद्याथ प्रजापतिं तेन सोमेन चिकित्सित्वा महानववर्त्तीति श्रमरहितो वृत्तोऽनेन कर्मणेत्युक्तवन्तः। छन्दोगैरपि महद्व्रतं महतो व्रतमिति निरुक्तिद्वयमाम्नातम्,—"प्रजापतिः प्रजा असृजत । सोऽरिच्यत । सोऽपद्यत । तं देवा अभिसंगच्छन्त । तेऽब्रुवन् । महदस्मै व्रतं संभराम । यदिमं धिनवदिति । तस्मै तत्संवत्सरमन्नं पे^१च्यते । तत्समभरन्दस्मै प्रायच्छंस्तदव्रजयन्त तदेनमधिनोन्महन्मर्या व्रतं यदिममधिन्वीदिति । तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् । प्रजापतिर्वाव महांस्तस्यैतद्व्रतम् ” इति । अरिच्यत शक्त्या रिक्तोऽभूत् । अपद्यत भूमौ पतितः । धिनवत्प्रीणयति । अव्रजयत्प्राप्नोत् । अधिनोदप्रीणयत् । हे मर्या मरणयोग्या मनुष्या यद्व्रतमिमं प्रजापतिमधिन्वीदप्रीणयत्तद्व्रतं महदिति दवो उक्तवन्त इत्यर्थः ।

इत्थं महाव्रतं प्रशस्य तत्र प्रातःसवने होत्रा शंसनीय आज्यनामके शस्त्रे पूर्वपक्षसिद्धान्तौ दर्शयति—

द्वे एतस्याह्न आज्ये कुर्यादिति हैक
आहुरेकमिति त्वेव स्थितम् , इति ।

एतस्य महाव्रतरूपस्याह्नः प्राकृतं वैकृतं चेत्येव द्वे आज्यशस्त्रे कुर्यात् । “प्र वो देवायानये” [ ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १ ] इति सप्तर्चं सूक्तमाज्यशस्त्रत्वेनाग्निष्टोमेऽभिहितत्वात्प्राकृतम् । “अग्निं नरो दीधितिभिः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० १ ऋ० १ ] इति पञ्चविंशत्यूचं सूक्तमाज्यशस्त्रत्वेन विश्वजिति विधानाद्वैकृतम् । ते द्वे अपि प्राकृतवैकृते आज्ये अस्मिन्महाव्रते कुर्यादित्येवमेके शाखान्तरीया आहुः । सोऽयं पूर्वः पक्षः । तस्य पूर्वपक्षस्य व्यावृत्त्यर्थस्तुशब्दः । द्वे आज्ये न कुर्यात्किंतु विशेषविधानाद्वैकृतमेकमाज्यं कुर्यादित्येव सिद्धान्तरहस्यं स्थितम् । यद्याऽऽज्ये शस्त्र^२द्वयमङ्गी क्रियेत तदानीमग्निष्टोमसंस्थेऽस्मिन्महाव्रते प्रकृतितः प्राप्तेभ्यो द्वादशभ्यः शस्त्रेभ्योऽधिकं शस्त्रं प्राप्नुयात्, तच्चायुक्तम्, “द्वादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि” इति श्रुत्यन्तरविरोधात् । तदेवमत्र नित्यमाज्यशस्त्रं व्यवस्थापितम् ।

अथ काम्यान्याज्यशस्त्राण्युच्यन्ते । तत्र समृद्धि फलाय शस्त्रविशेषं विधत्ते—

प्र वो देवायानय इति राद्धिकामः, इति ।

प्र वो देवाय०—ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १ ।

१ ख. ग. घ. पच्यते । २ क. शस्त्रे द्वे ।

अध्या० १।ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । ५

तच्च सप्तर्चं सूक्तमिति पूर्वमेवाभिहितम् ।
पुष्टिफलाय सूक्तान्तरं विधत्ते—
विशो विशो वो अतिथिामति पुष्टिकामः, इति ।
एतच्च सूक्तं पञ्चदशर्चम् ।
तस्य पुष्टिहेतुत्वमुपपादयति—
पुष्टिर्वै विशः पुष्टिमान्भवतीति, इति ।
विशो वैश्यास्ते हि वाणिज्येन बहुधनमर्जयन्तः करमपि बहुलं प्रयच्छन्ति । अतो विशां पुष्टित्वम् । अस्मिन्नर्थे लोकप्रसिद्धिवैशब्देनोच्यते । सूक्ते तु विशो विश इति वीप्सया बहुविधानां वैश्यानामभिहितत्वात्तेन सूक्तेनायं यजमानः पुष्टिमान्भवतीत्येतदुपपन्नम् । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मात्पुष्टिमान्भवति तस्मात्पुष्टिकामस्तत्सूक्तं कुर्यात् ।
अत्र पूर्वपक्षत्वेन तत्सूक्तं दूषयति—
अतिथिमिति पदं भवति नैतत्कुर्यादित्या-
हुरीश्वरोऽतिथिरेव चरितोः, इति ।
अस्मिन्सूक्ते दारिद्र्यस्य वाचकमतिथिमिति पदं वर्तते । तस्मान्नैतत्सूक्तं कुर्यादित्येवं केचित्पण्डितंमन्या आहुः । तत्रोपपत्तिं च वर्णयन्ति—य एतदाज्यं कुर्यात्सोऽयमतिथिरेव दरिद्र एव भूत्वा याच्ञार्थं परगृहेषु सर्वदा चरितुं प्रभुर्भवतीति ।
अत्र सिद्धान्तत्वेन तस्य सूक्तस्य प्रसङ्गं च विधत्ते—
तदु ह स्माऽऽह कुर्यादेव, इति ।
अतिथिपदतात्पर्याभिज्ञः सिद्धान्ती तदु ह सूक्तमवश्यं कुर्यादित्याह स्म ।
पूर्वपक्षोक्तदूषणशमनार्थमतिथिशब्दतात्पर्यं दर्शयति—
यो वै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते
स वा अतिथिर्भवति, इति ।
अत्रास्तिवाची भूधातुः सन्मार्गवार्तिनं ब्रूते । यस्तु पुमाँन्सन्मार्गवर्ती भवति तस्मिन्नपि सन्मार्गवर्तिसंघे यः पुमानतिशयेन प्राशस्त्यं प्राप्नोति स एवातिथिर्भवति । अतः प्राशस्त्यमत्र शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं न तु दारिद्र्यम् ।
एतदेव व्यतिरेकमुखेन(ण) स्पष्टयति—
न वा असन्तमातिथ्यायाऽऽद्रियन्ते, इति ।

विशो विशो०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७४ ऋ० १ ।

१ ख. ग. घ. ˚स्तु स पुं˚ । २ ख. ग. घ. ˚मान्मा˚ ।