ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रpath/प्रपाठकारण्यके-

अदितेः पुत्रा आदित्यास्ते चाष्टसंख्याकाः। "अष्टौ पुत्रासो अदितेः" [ऋ०सं० म० १० सू० ७२ ऋ० ८] [तै० आ० प्र० १ अ० १३] इति श्रुत्यन्तरात्। तदनुक्रमणं च तत्रैवाऽऽम्नायते—"ताननुक्रमिष्यामः। मित्रश्च वरुणश्च। धाता चार्यमा च। अंशश्च भगश्च। इन्द्रश्च विवस्वाँश्चैत्येते" [तै०आ०प्र०१अ०१३] इति। त एव विश्वे सर्वेऽपि देवा मामवन्तु॑। य उदये चान्ये द्युलोकप्रकाशनार्थमभिषिक्ताः सप्तसंख्याका आरोगादिनामका राजानः सन्ति तेऽपि मामवन्तु। आरोगादयोऽपि श्रुत्यन्तरे समाम्नाताः—"आरोगो भ्राजः पटरः पतङ्गः। स्वर्णरो ज्योतिषीमान्विभासः। ते अस्मै सर्वे दिवमातपन्ति" [तै० आ० प्र० १ अ० ७] इति। तथा वायुरिह कर्मणि मामनुगम्यावतु। एवं पूषादिष्वपि योजनीयम्।

तृतीयाहुतेर्मन्त्रमाह—
पितरो मा विश्वमिदं च भूतं पृश्निमातरो मरुतः स्वर्काः।
ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रास्ते नो देवाः सुहवाः शर्म यच्छतेति, इति।

ये पितरोऽग्निष्वात्तादयस्ते मामवन्त्विति शेषः। न केवलं मामेव, किं त्विदं विश्वं प्राणिजातं चावन्तु। पृश्निर्माता येषां मरुतां ते पृश्निमातरः। तथा च मारुतसूक्ते समाम्नातम्—"पृश्नेः पुत्रा उपमासो रभिष्ठाः" [ऋ० सं० म० ५ सू० ५८ ऋ० ९] इति। तथा ब्राह्मणान्तरम्—"पृश्निर्यै वैवै यशो मरुतो हुताः" (?) इति। पृश्निर्गोमूर्तिर्देवता। तदप्यन्यत्राऽऽम्नातम्—"अङ्गिरसो वै सत्रमासत। तेषां पृश्निर्घर्मधुगासीत्" इति। ते च मरुतः स्वर्काः सुष्ठ्वर्चनीयाः। ते हि प्रियंगुचर्वादिभिरर्च्यन्ते। पृश्नये दुग्धे प्रैयंगवं चरुं निर्वपेन्मरुद्भ्यः" इति श्रुतेः। तादृशा मरुतो मामवन्तु। अग्निरेव जिह्वा येषां तेऽग्निजिह्वाः। अग्नौ हुतं हविर्भक्षयन्तीत्यर्थः। तादृशा देवा ये सन्ति। उत वाऽपि चेत्यर्थः। यजत्रा यजनीयाः पीठादौ गन्धपुष्पादिभिरभ्यर्चनीयाः। समर्पितं नैवेद्यं भक्षयन्ति, तादृशाश्च ये सन्तिँ। उभयविधा अपि देवा अन्यत्र स्पष्टमाम्नायन्ते—"हुतादो वा अन्ये देवा अहुतादोऽन्ये" इति। तादृशा देवा यूयं सुहवाः सुखनाऽऽह्वातुं शक्याः सन्तो नोऽस्मभ्यं शर्म सुखं यच्छत। इतिशब्दो मन्त्रत्रयसमाप्त्यर्थः।

होमान्तरं विधत्ते—
दक्षिणे मार्जालीये दश स्रुच्युत्तमां चतुर्गृहीतं पूर्वमवदायाोत्तरतोऽग्नेरुपनिधाय विहरणप्रभृति मध्यं-

---

१ क. ख. घ. ङ. एव ते विं। २ क. ख ०न्तु। उं। ३ घ. ०श्रियेनैष। ४ ङ. ०र्यैनैव। ५ क. ख. ०ष पशो। ६ ग. ०तोद्वातेति। ७ ग. ०न्ति। त उं।

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । २४३

दिने मार्जालीयो जागरितो भवति तस्मिन्परिवृते
जुहोति प्राग्द्वारे वोदग्द्वारे वा प्रागुदग्द्वारे वा, इति।

सदोहविर्धानयोर्मध्ये योऽयं दक्षिणोत्तरायतः संचरस्तस्योत्तरभागे यथाऽऽग्नीध्रीयो धिष्ण्यस्तथा दक्षिणभागे मार्जालीयनामको धिष्ण्यः। तस्मिन्दशसंख्याका आज्याहुतीर्जुहोतीत्यनुवर्तते। तत्रायं प्रयोगप्रकारः। उत्तमां दशमामाहुतिमुद्दिश्य स्रुचि जुह्वां चतुर्गृहीतमाज्यं प्रथममवदाय तदाज्यविशिष्टां तां स्रुचं मार्जालीयस्याग्नेरुत्तरभागे स्थापयित्वा दशमाहुतेः पूर्वभाविनीर्नवाऽऽहुतीः स्रुवेण तस्मिन्मार्जालीये जुहुयात्। स च मार्जालीयः परिवृतः परितः कटादिभिराच्छादितो भवति। तत्र होमार्थं प्रवेशद्वारं प्राच्यामुदीच्यामैशान्यां वेति त्रेधा विकल्पितम्। यद्यप्येतद्धोमकालात्पूर्वं मार्जालीये विहृतस्याग्नेश्चिरकालं व्यवधानमस्ति तथाऽपि माध्यंदिने सवने विहरणकालमारभ्य मार्जालीयधिष्ण्यगतोऽग्निर्यथा न शाम्यति तथा जागरितः काष्ठप्रक्षेपेण पुनः पुनः प्रज्वलितो भवति।

तस्मिन्होमे प्रथममन्त्रमाह—

अग्निरिवानावृष्यः पृथिवीव सुपदा भूयासम्, इति ।

यथाऽग्निरुग्रत्वान्न केनापि तिरस्कर्तुं शक्य एवमहमप्यतिरस्कार्यो भूयासम्। यथा च पृथिवी सुष्ठु स्थैर्येणावतिष्ठत एवमहमपि भूयासम्। शोभनं सदोऽवस्थानं यस्य मम सोऽहं सुपदाः।

द्वितीयं मन्त्रमाह—

अन्तरिक्षमिवानाप्यं द्यौरिवानाधृष्यो भूयासम्, इति ।

यथाऽन्तरिक्षं पादचारिणा विरोधिना शत्रुना प्राप्तुं न शक्यं यथा च द्युलोको मानुषेण शत्रुना तिरस्कर्तुमशक्य एवमहमपि शत्रुभिरप्राप्तोऽनाधृष्यश्च भूयासम्।

तृतीयं मन्त्रमाह—

सूर्य इवाप्रतिधृष्यश्चन्द्रमा इव पुनर्भूभूयासम्, इति ।

यथा सूर्यः स्वस्मादप्यधिकस्य तेजस्विनः प्रतिकूलस्याभावादतिरस्कार्यो यथा वा चन्द्रमाः कृष्णपक्षे क्षीणोऽपि शुक्लपक्षे पुनः प्रादुर्भवति एवमहमपि तैरतिरस्कार्य एव भूयासम्। केनापि निमित्तेन कदाचित्सत्यपि तिरस्कारे तत्परिहारेण पुनरप्यूर्जितो भूयासम्।

---

१ ग. घ. ङ. 'धिष्ण्यस्त' । २ क. ख. घ. ङ. 'लीयो धि' । ३ ग. घ. ङ. धिष्णियः । ४ ग. आहुं । ५ ग. घ. ङ. 'तीर्होतेत्य' । ६ घ. ङ. 'च्यामीशा' । ७ ग. घ. ङ. 'लीये धिष्ण्ये ग' । ८ क. ख. 'स्कारो य' ।