युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

अतः सार्द्धमितायामा तदर्द्ध-परिणाहिनी ।
त्रिभागेणोत्थिता नौका मध्यमेति प्रचक्षते ॥ ६१ ॥
क्षुद्राथ मध्यमा भीमा चपला पटलाऽभया (१)।
दीर्घा पत्रपुटा चैव गर्भरा मन्थरा तथा ॥ ६२ ॥
नौकादशकमित्युक्तं राजहस्तैरनुक्रमम् ।
एकैकवृद्धैः(वृद्धेः) सार्द्धैश्च विजानीयाद् द्वयं द्वयम् ॥ ६३ ॥
उन्नतिश्च प्रवीणा च हस्तादर्द्धांश-सम्मिता ।
अत्र भीमाऽभया चैव गर्भरा (२) चाशुभप्रदा ॥ ६४ ॥
मन्थरा परतो यास्तु तासामेवाम्बुधौ गतिः ।
तासां गुणस्तु संक्षेपात् दृढता च प्रकीर्त्तिता ॥ ६५ ॥
अथ विशेषः ।
लौहताम्रादिपत्रेण कान्तलोहेन वा तथा ।
दीर्घा चैवोन्नता चेति विशेषे द्विविधा भिदा ॥ ६६ ॥
तत्र दीर्घा यथा,—
राजहस्तद्व

२२६ युक्तिकल्पतरौ—
लोलायाः फलमाधत्ते एवं सर्व्वासु निर्णयः ।
वेगिन्याः परतो या तु सा शिवाद्योत्तरा यथा ॥ १ ॥
भोजोऽपि,—
नौकादैर्घ्यं यथेच्छं स्यात् तत्रैतानि विवर्ज्जयेत् ।
हस्तसंख्या परित्याज्या वसुवेद (१) ग्रहोत्तरे ॥ २ ॥
षष्ठुत्तरमिता नौका कुलं हन्ति वलं धनम् ।
नवतेरुत्तरे यापि या चत्वारिंशतः परा ॥ ३ ॥
एतेन चत्वारिंशत्-षष्टि नवति (२) संख्या तत्परतोऽपि ।
यावदपरदशकं तावदेव तत्फलमिति ॥ ४ ॥
इति दीर्घा ।
अथोन्नता ।
राजहस्तद्वयमिता तावत्प्रसरणोन्नता ।
इयमूर्द्धाभिधा (३) नौका क्षेमाय पृथिवी-भुजाम् ॥ ५ ॥
ऊर्द्ध्वानूर्द्धा स्वर्णमुखी गर्भिणी मन्थरा तथा ।
राजहस्तैकैक वृद्ध्या नाम पञ्चतयं भवेत् ॥ ६ ॥
अत्रानूर्द्धा गर्भिणी च निन्दितं नामयुग्मकम् ।
मन्थरायाः (४) परा यास्तु ताः शुभाय यथोद्भवम् ॥ ७ ॥
भोजोऽपि,—
वाणाग्न्युत्तरतो मानं नौकानां शुभं वहेत् ।
पञ्चाशदूर्द्धादुत्त्रासं धननाशं त्रयोऽर्द्धतः ॥ ८ ॥
इत्युन्नता ।
(१) वसुदेव इति (क) पुस्तकपाठः ।
(२) न भवति इति (ख) पुस्तकपाठः ।
(३) इयमूर्द्धाविधा इति (ग) पुस्तकपाठः ।
(४) मन्थरीयाः इति (घ) पुस्तकपाठः ।

धातु-नौयानयुक्तिः । २२७
धात्वा‌दीनामतो वक्ष्ये निर्णयं तरि-संश्रयम् ।
कनकं रजतं ताम्रं त्रितयं वा यथाक्रमम् ॥ ९ ॥
ब्रह्मादिभिः परिन्यस्य नौका चित्रण-कर्मणि ।
चतुःशृङ्गा त्रिशृङ्गाभा (१) द्विशृङ्गा चैकशृङ्गिणी ॥ १० ॥
सितरक्तापीतनीलवर्णान् दद्याद् यथाक्रमम् ।
केशरी महिषो नागो द्विरदो व्याघ्र एव च ॥ ११ ॥
पक्षी भेको मनुष्यश्च एतेषां वदनाष्टकम् ।
नावां (२) मुखे परिन्यस्य आदित्यादि-दशाभुवाम् ॥ १२ ॥
कलसो दर्पणश्चन्द्रस्त्रैदशानां महीभुजाम् ।
हंसः केकी शुकः सिंहो गजोऽहिव्याघ्र षट्पदौ ॥ १३ ॥
आदित्यादिदशा जात(ता) नौकोपरि परिन्यसेत् ।
चतुस्त्रित्वेक विमिता चतुर्व्वर्णा यथाक्रमम् ॥ १४ ॥
आच्छादनं चतुष्पाते कमला

२२८ युक्तिकल्पतरौ—
ब्रह्मक्षत्रे द्वितये एकैके वैश्यशूद्रयोर्नौ ।
निर्गृहं सगृहं वाथ तत्सर्व्वं द्विविधं भवेत् ॥ १८ ॥
निर्गृहं पूर्व्वमुद्दिष्टं सगृहाणि यथा(च) शृणु ।
सगृहा (१) त्रिविधा प्रोक्ता (ह्योक्ता) सर्व्वमध्याग्रमन्दिरा ॥२०॥
सर्व्वतो मन्दिरं यत्र सा ज्ञेया सर्व्व-मन्दिरा ।
राज्ञां कोशाश्वनारीणां यानमत्र प्रशस्यते ॥ २१ ॥
मध्यतो मन्दिरं यत्र सा ज्ञेया मध्यमन्दिरा (२) ।
राज्ञां विलास यात्रादि(त्वं) वर्षासु च प्रशस्यते ॥ २२ ॥
अग्रतो मन्दिरं यत्र सा ज्ञेया त्वग्रमन्दिरा ।
चिरप्रवास यात्रायां रणे काले घनात्यये ।
मन्दिर(रा)मानं नौका प्रसरत एवार्द्ध (३) भागतो न्यूनम् ॥२३
भोजस्तु ।
दीर्घवृत्तवसुषट्-दिवाकरानेक-दिक् नवमिता यथाक्रमम् (४) ।
राजपञ्चभुजसम्मितोन्नति र्मन्दिरे तरिगते मह्नोभुजाम् ॥ २४ ॥
भास्करादिक-दशाभुवां पुनर्धातु निर्णयनमत्र पूर्व्ववत् ।
पताकाकलसादीनां निर्णयो नवदण्डवत् ॥ २५ ॥
काष्ठजं धातुजञ्चेति मन्दिरं द्विविधं भवेत् ।
काष्ठजं सुखसम्पत्त्यै विलासे धातुजं मतम् ॥ २६ ॥
(१) सदाह्वा इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) मन्दिराङ्गनां इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) प्रसरतान्न वा सुभागत इति (ग) पुस्तक पाठः ।
(४) दीर्घवृत्तदिवाकर वसुषट्दिवाकरखिक दिग्भुवमिता यथाक्रमात् ।
इति (घ) पुस्तक पाठः ।

यानयुक्तिः । २१८
अत्र शय्यासनादीनां मन्चरोङ्गोचयोरपि (१) ।
अन्येषाञ्चैव मुनिभि र्निर्णयः पूर्ववन्मतः ॥ २७ ॥
दिङ्मात्रमिहमुद्दिष्टं नौकालक्षणमग्रजम् ।
प्रधानेष्वेव नियमो अप्रधाने न निर्णयः ॥ २८ ॥
लघुता दृढ़ता चैव गामिता क्षिद्रता तथा ।
समतेति गुणोद्देशो नौकानां(यां) सम्प्रकाशितः ॥ २६ ॥
एवं विचिन्त्य यो राजा नौकायानं करोति च(द्धि) ।
स चिरं सुखमाप्नोति विजयं समरे श्रियम् ॥ ३० ॥
योऽज्ञानादन्यथा यानं नौकानां कुरुते नृपः ।
तस्यैतानि विनश्यन्ति यशो वीर्य्यं बलं धनम् ॥ ३१ ॥
इति निष्पद्यानोद्देशे नौका-यानम् ॥ ० ॥
—*—
अथ जघन्यजलयानानि ।
यथा,—
नौकान्यतो जले(स्य)यानं जघन्यमिति गद्यते ।
तद्देहा बह्ववस्ते तु पाश्चात्यानां प्रकीर्त्तिताः ॥ ३२ ॥
द्रोणीरूपन्तु यद्यानं द्रोणीयानं तदुच्यते ।
घटो(टा)भिर्घटितं यानं घटो नौकेति गद्यते ॥ ३३ ॥
तुम्बाद्यैस्तु (२) फलैर्यानं फलयानं प्रचक्षते ।
चर्म्मभिःस्थू(स्तू)लपूर्णैर्यच्चर्म्म-यानं तदुच्यते ॥ ३४ ॥
( १ ) अत्र शय्यासनादीनामन्चरोन्नीचयोरपि इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) तद्वाह्यैस्तु इति (ख) पुस्तक पाठः ।

२३० युक्तिकल्पतरौ—
यानंयल्लघुभिश् च्छैह्रं च्त-यानन्तदुच्यते ।
जन्तुभिः सलिले यानं जन्तुयानं प्रचक्षते ।
बाहुभ्यां सन्तरेद्वारि जघन्येषु न निर्णयः ॥ ३५ ॥
श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ निष्पद्यानोद्देशः ॥
इति श्रीमहाराज भोजराज-विरचितो युक्तिकल्पतरुः समाप्तः ॥ ० ॥

युक्तिकल्पतरूलिखित-ग्रन्थनामानि ।
ग्रन्थनाम पृष्ठे | ग्रन्थनाम पृष्ठे
१ । बृहस्पतिनीतिः } | २५ । वात्स्यः ... ... १४०
उशनसी } ... १ | २६ । लौहार्णवः ... ... १४१
२ । गर्गः } | २७ । लौहदीपः ... ... १४३
भोजः } ... ... २१ | २८ । शार्ङ्गधरः ... ... १४४
३ । भविष्योत्तरम् ... ... २३ | २९ । लौहप्रदीपः ... ... १४५
४ । पराशरः ... ... २७ | ३० । लौहप्रदीपः ... ... १४७
५ । नीतिशास्त्रम् ... ... २८ | ३१ । पद्मपुराणम्, }
६ । भोजः ... ... ३१ | लौहप्रदीपः } ... १४९
७ । मत्स्यपुराणम् ... ... ३२ | ३२ । लौहप्रदीपः ... ... १५४
८ । भविष्योत्तरम् ... ... ३७ | ३३ । बृहद्धारीतः ... ... १५६
९ । वात्स्यः ... ... ४३ | ३४ । नागार्जुनः ... ... १७३
१० । भोजः ... ... ४४ | ३५ । भोजः ... ... १७८
११ । भोजः ... ... ४८ | ३६ । गार्ग्यः ... ... १८०
१२ । भोजः, } | ३७ । वात्स्यः ... ... १८१
पराशरसंहिता } ... ५६ | ३८ । भोजः ... ... १८४
१३ । भोजः, } | ३९ । वात्स्यः ... ... १८५
पराशरः } ... ... ६२ | ४० । भोजः ... ... २०१
१४ । भोजः ... ... ६७ | ४१ । पालकाप्यः, }
१५ । गरुडपुराणम्, } | गार्ग्यः } ... २०३
विष्णुधर्मोत्तरम् } ... ८४ | ४२ । वात्स्यः ... ... २०७
१६ । गारुडः ... ... ८६ | ४३ । गर्गः ... ... २०८
१७ । गारुडः ... ... ८७ | ४४ । गार्ग्यः }
१८ । गारुडः ... ... १०८ | शङ्खः } ... २१२
१९ । गारुडः ... ... ११४ |
२० । गारुडः ... ... १२३ | ४५ । भोजः ... ... २१४
२१ । गारुडः ... ... १२१ | ४६ । भोजः ... ... २१४
२२ । गारुडः ... ... १३३ | ४७ । भोजः ... ... २२५
२३ । गरुडपुराणम् ... ... १३४ | ४८ । भविष्योत्तरम् ... ... २२४
२४ । गारुडः ... ... १३६ | ४९ । भोजः ... ... २२८

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
Entered in Database
Signature with Date
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

(यह पृष्ठ रिक्त/कोरा आवरण पृष्ठ है, इस पर कोई मूल ग्रंथ अथवा देवनागरी पाठ उपलब्ध नहीं है।)

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
४३,२६√
हरिद्वार-गुरुकुल-विश्वविद्यालयः
गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय,
हरिद्वार
पुस्तक लौटाने की तिथि अन्त में अङ्कित
है। इस तिथि को पुस्तक न लौटाने पर छै
दश नये पैसे प्रति पुस्तक अतिरिक्त दिनों का
अर्थदण्ड लगेगा।

30 MAY 1974
२५/६/77 धील
१००००.६.५६।
RA 310,BHO-Y
43279
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

Digitized by Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha
CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar