याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

टिप्पणी (नोट्स) ६५५
नोद्वहेत् कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् ।
नालोमिकां नातिलोमां न वाचालां न पिङ्गलाम् ॥
नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् ।
न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् ॥
एष च प्रतिषेधः न भार्यास्वाभावफलकः किन्तु शास्त्रातिक्रमप्रायश्चित्त-
मात्रम् - ऐसा कुल्लूक भट्ट का मत है । भ्रातृमतीम्-इसकी व्याख्या
मनुस्मृति में ही मिलती है:-
यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वा पिता ।
नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया ॥
वह कन्या जिसके भावी पुत्र को उस कन्या का पिता स्व-पुत्राभाव होने
के कारण अपने श्राद्धाधिकारी के रूप में मनोनीत कर लेता है-पुत्रिका
कहलाती है:-
अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकाम् ।
यदपत्यं भवेदस्यां तन्मम स्यात्स्वधाकरम् ॥
असमानार्षगोत्रजाम् - यहां कुछ विशेष विवरण शूलपाणि ने दिया है-
पितुः पितुः स्वसुः पुत्राः पितुर्मातुः स्वसुः सुताः ।
पितुर्मातुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥
मातुः मातुः स्वसुः पुत्रा मातृ मातुः स्वसुः (पितृष्वसुः) सुताः ॥
मातुर्मातुल-पुत्राश्च विज्ञेया मातृ-बान्धवाः ।
श्लो० ५५-परीक्षितः पुंस्त्वे - इस विषय में शूलपाणि ने देवल के दो
वचन उद्धृत किए हैं :-
रेतोऽस्य प्लवते नाप्सु ह्लादि मूत्रं च फेनिलम् ।
पुमान् स्याल्लक्षणैरेतैर्विपरीतं नपुंसकम् ॥
न मूत्रं फेनिलं यस्य विष्ठा चाप्सु निमज्जति ।
मेढ्रोन्मादशुक्राभ्यां हीनः क्लीबः स उच्यते ॥
परन्तु प्रथम श्लोक के प्रथम पाद में जो वर्णन है वह निम्नलिखित नारद-
वचन से विपरीत है-
"यस्याप्सु प्लवते वीर्यं ह्लादि मूत्रं च फेनिलम् ।
पुमान् स्याल्लक्षणैरेतै र्विपरीतस्तु षण्ढकः ॥
श्लो० ५८-एकविंशतिम्-इस प्रसङ्ग में मनु का वचन यह है :-
दश पूर्वांन्परान् वंश्यान् आत्मानं चैकविंशतिम् ॥