याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 516, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें४६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
अक्षिकर्णचतुष्कं च पद्धस्तहृदयानि च ।
नव छिद्राणि तान्येव प्राणस्यायतनानि तु ॥ ९९ ॥
कनीनिके अक्षितारके, अक्षिकूटे अक्षिनासिकयोः सन्धी, शष्कुली
कर्णशष्कुली, कर्णपत्रकौ कर्णपाल्यौ, कर्णौ प्रसिद्धौ, दन्तवेष्टौ दन्तपाल्यौ,
ओष्ठौ प्रसिद्धौ, ककुन्दरे जघनकूपकौ, वङ्क्षणौ जघनोरुसंधी, वृक्कौ पूर्वोक्तौ,
स्तनौ च श्लेष्मसंघातजौ, उपजिह्वा घण्टिका, स्फिजौ कटिप्रोथौ, बाहू
प्रसिद्धौ, जङ्घोरुषु च पिण्डिका जङ्घयोरुवोश्च पिण्डिका मांसलप्रदेशः, गल-
शुण्डिके हनुमूलगलयोः सन्धी, शीर्षं शिरः, अवटः शरीरे यः कश्चन निम्नो
देशः कण्ठमूलकक्षादिः 'अवटुः'इति पाठे कृकाटिका; तथाऽक्ष्णोः कनीनिकयोः
प्रत्येकं श्वेतं पार्श्वद्वयमिति वर्णचतुष्टयम् । यद्वा अक्षिपूटचतुष्टयम् । शेषं प्रसि-
द्धम् । एवमेतानि कुत्सिते शरीरे स्थानानि । तथाक्षियुगलं कर्णयुग्मं— नासाविव-
रह्वयमास्यं पायुरुपस्थमित्येतानि पूर्वोक्तानि नव छिद्राणि च प्राणस्याय-
तनान्येव ॥ ९६-९९ ॥
भाषा—आँख की पुतलियाँ, अक्षिकूट ( आँखों एवं नाक की सन्धि ),
शष्कुली ( कानों का भीतरी खण्ड ), दोनों कर्णपत्रक ( बाहर से दिखाई
पड़ने वाले कान ), दोनों कान, दोनों शङ्खक, दोनों भौंहें, दोनों दन्तवेष्ट
( मसूड़े ), दोनों ओठ, ककुन्दर ( जघन के दो गड्ढे ), दोनों वङ्क्षण ( जंघा
और ऊरु के जोड़ ), वृषण ( अण्डकोश ), दोनों वृक्क, श्लेष्मा से
बने हुए दोनों स्तन, उपजिह्वा ( घण्टिका ), दो स्फिज् ( कटिप्रोथ ),
बाँहें, जाँघों और ऊरुओं की पिण्डिका, तालु उदर, पेडू, चिबुक
ठुड्डी ), गलशुण्डिका, ( ठुड्डी और गले का जोड़ ), शिर, शरीर में
निम्न प्रदेश ( जैसे कण्ठमूल, कांख आदि ), दो आंखों के चार वर्ण, पैर,
हाथ और हृदय तथा नौ छिद्र ( दो आँखें, दो कान, नाक के दो
छिद्र, मुख, पायु, उपस्थ ) — ये सभी प्राण के निवासस्थान हैं ॥ ९६-९९ ॥
शिराः शतानि सप्तैव नव स्नायुशतानि च ।
धमनीनां शते द्वे तु पञ्च पेशीशतानि च ॥ १०० ॥
किंच, शिरा नाभिसंबद्धाश्चत्वारिंशत्संख्या वातपित्तश्लेष्मवाहिन्यः सकल-
कलेवरव्यापिन्यो नानाशाखाः सत्यः सप्तशतसंख्या भवन्ति । तथाऽङ्गप्रत्यङ्ग-
संधिबन्धनाः स्नायवो नवशतानि । धमन्यो नाम नाभेरुद्भूताश्चतुर्विंशति-
संख्याः प्राणादिवायुवाहिन्यः शाखाभेदेन द्विशतं भवन्ति । पेश्यः पुनर्मांस-
लाकारा ऊरुपिण्डकाद्यङ्गसंधिभ्यः पञ्चशतानि भवन्ति ॥ १०० ॥
१. अक्षिवर्त्मचतुष्कं ।