याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः ३८१
और न चाहने वाली) कन्या को बलपूर्वक नखक्षत आदि से दूषित करने
पर हाथ काटने और अपने से उच्च वर्ण की अनचाहती कन्या को दूषित
करने पर वध का दण्ड होता है ॥ २८८ ॥
शतं स्त्रीदूषणे दद्याद् द्वे तु मिथ्याभिशंसने ।
पशून्गच्छञ्शतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गां च मध्यमम् ॥ २८९ ॥
किंच, 'स्त्री'शब्देनात्र प्रकृतत्वात्कन्याऽवमृश्यते । तस्या यदि कश्चिद्विद्य-
मानानेवापस्मारराजयक्ष्मादिदीर्घकुत्सितरोगसंसृष्टमैथुनत्वादिदोषान्प्रकाशय 'इय-
मकन्या' इति दूषयति, असौ शतं दाप्यः । मिथ्याऽभिशंसने तु पुनरविद्यमान-
दोषाविष्कारेण दूषणे द्वे शते दापनीयः । गोव्यतिरिक्तपशुगमने तु शतं दाप्यः ।
यः पुनर्हीनां स्त्रियमन्त्यावसायिनीमविशेषात्सकामामक़ामां वा गां चाभिगच्छ-
त्यसौ मध्यमसाहसं दण्डनीयः ॥ २८९ ॥
भाषा—किसी कन्या का वास्तविक दोष भी प्रकाशित करने पर सौ
पण और उस पर झूठा दोष लगाने पर दो सौ पण दण्ड दे । पशु मैथुन करने
वाले से सौ पण दण्ड ले और हीन स्त्री एवं गाय में मैथुन करने वाले को
मध्यम साहस का दण्ड होता है ॥ २८९ ॥
साधारणस्त्रीगमने दण्डमाह—
अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च ।
गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत्पणिकं दमम् ॥ २९० ॥
'गच्छन्' इत्यनुवर्तते । उक्तलक्षणा वर्णस्त्रियो दास्यः, ता एव स्वामिना
शुश्रूषाहानिनिवृ॑दासार्थं गृह एव स्थातव्यमित्येवं पुरुषान्तरपभोगातो निरुद्धा
अवरुद्धाः, पुरुषनियतपरिग्रहा भुजिष्याः, यदा दास्योऽवरुद्धा भुजिष्या वा
भवेयुस्तदा तासु तथा । 'च'शब्दाद्वेश्यास्वैरिणीनामपि साधारणस्त्रीणां
भुजिष्याणां च ग्रहणम् । तासु च सर्वपुरुषसाधारणतया गम्यास्वपि गच्छन्
पञ्चाशत्पणं दण्डनीयः, परपरिगृहीतत्वेन तासां परदारतुल्यत्वात् । एतच्च
स्पष्टमुक्तं नारदेन ( १२।७८।७९ )—'स्वैरिण्यब्राह्मणी वेश्या दासी निष्कासिनी
च या । गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः ॥ आस्वेव तु भुजिष्यासु
दोषः स्यात्परदारवत् । गम्यास्वपि हि नोपेयाद्य³तस्ताः सपरिग्रहाः ॥' इति ॥
निष्कासिनी स्वाम्यनवरुद्धा दासी । ननु च स्वैरिण्यादीनां साधारणतया
गम्यत्वाभिधानमुक्तम् । नहि जातितः शास्त्रतो वा काश्चन लोके साधारणाः

१. मिथ्याभिशंसिते; । मिथ्याभिशंसिता । २. पशुं गच्छञ्शतं दाप्यो
हीनस्त्रीं गां । ३. यतस्ताः परपरिग्रहाः ।