याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३८२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

स्त्रिय उपलभ्यन्ते । तथा हि-स्वैरिण्यो दास्यश्च तावद्वर्णस्त्रिय एव; ‘स्वैरिणी
या पतिं हित्वा सवर्णं कामतः श्रयेत् । वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रति-
लोमतः ॥’ इति मनुस्मरणात् ॥ नच वर्णस्त्रीणां पत्यौ जीवति मृते वा पुरुषा-
न्तरोपभोगो घटते; ‘दुःशीलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः । परिचार्यः
स्त्रिया साध्व्या सततं देववत्पतिः ॥ कामं तु क्षपयेद्देहं पुष्पमूलफलैः शुभैः ।
न तु नामापि गृह्णीयात्पत्यौ प्रेते परस्य तु ॥’ ( मनुः ५।१५४-१५७ )—इति
निषेधस्मरणात् ॥ नापि कन्यावस्थायाः साधारणत्वम् । पित्रादिपरिरक्षितायाः
कन्याया एव दानोपदेशात् । दात्रभावेऽपि तथाविधाया एव स्वयंवरोपदेशात् ।
न च दासी भावात्स्वधर्माधिकारच्युतिः । पारतन्त्र्यं हि दास्यम् , न स्वधर्म-
परित्यागः । नापि वेश्या साधारणी; वर्णानुलोमजन्यव्यतिरेकेण गञ्यजात्यन्तरा-
संभवात् । तदन्तःपातित्वे च पूर्ववदेवागम्यत्वम् ; प्रतिलोमजत्वे तु तासां
नितरामगम्यत्वम् । अतः पुरुषान्तरोपभोगे तासां निन्दितकर्माभ्यासेन
पातित्यात् , पतितसंसर्गस्य निषिद्धत्वाच्च न सकलपुरुषोपभोगयोग्यत्वम् । सत्य-
मेवम् । किं त्वत्र स्वैरिण्याद्युपभोगे पित्रादिरक्षकरा जदण्डभयादिदृष्टदोषाभावाद्व-
म्यत्ववाचोयुक्तिः । दण्डाभावश्चावरुद्धासु दासीष्विति नियतपुरुषपरिग्रहोपाधितो
दण्डविधानात्तदुपाधिरहितास्वर्थादवगम्यते । स्वैरिण्यादीनां पुनर्दण्डाभावो
विधानाभावात् ॥ ‘कन्यां भजन्तीमुत्कृष्टों न किंचिदपि दापयेत् ॥’ इति
लिङ्गनिदर्शनाच्चावगम्यते । प्रायश्चित्तं तु स्वधर्मस्खलननिमित्तं गम्यानां गन्तॄणां
चाविशेषाद्भवत्येव । यत्पुनर्वेश्यानां जात्यन्तरासंभवेन वर्णान्तःपातित्वमनुमा-
नादुक्तम्—‘वेश्या वर्णानुलोमाद्यन्तःपातिन्यः; मनुष्यजात्याश्रयत्वात् , ब्राह्मणा-
दिवत्’ इति । तन्न; कुण्डगोलकादिभिरनैकान्तिकत्वात् । अतो वेश्याख्या काचि-
ज्जातिरनादिर्वेश्यायामुत्कृष्टजातेः समानजातेर्वा पुरुषादुत्पन्नापुरुषसंभोगवृत्ति-
र्वेश्येति ब्राह्मण्यादिवल्लोकप्रसिद्धिबलादभ्युपगैमनीयम् । नच निर्मूलैयं प्रसि-
द्धिः । स्मर्यते हि स्कन्दपुराणे—‘पञ्चचूडा नाम काश्चनाप्सरसः, तत्सन्तति-
र्वेश्याख्या पञ्चमी जातिः’ इति । अतस्तासां नियतपुरुषपरिणयनविधिविधुर-
तया समानोत्कृष्टजातिपुरुषाभिगमने नादृष्टदोषो नापि दण्डः । तासु
चानवरुद्धासु गच्छतां पुरुषाणां यद्यपि न दण्डस्तथाऽप्यदृष्टदोषोऽस्त्येव ।
‘स्वदारनिरतः सदा’ ( ३।४५ ) इति नियमात् ।—‘पशुवेश्याभिगमने
प्राजापत्यं विधीयते’ इति प्रायश्चित्तस्मरणाच्चेति निरवद्यम् ॥ २९० ॥
भाषा—यदि कोई पुरुष दूसरे की अवरुद्धा ( केवल स्वामी की सेवा के
लिए रखी गई, जिसे घर से बाहर निकलना मना हो ) दासी और भुजिष्या

१. स्वार्थाद्गम्यते । २. मुत्कृष्टं । ३. उपगमनीया ।