सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 391, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 391

व्यवहाराध्यायः ३३५
क्रमम् । आदौ मध्येऽवसाने वा कर्मणो यद्विनिश्चितम् ॥' ( ना० ६।२ ) इति ।
तैश्च भृत्यैरुपस्कर ^१उपकरणं लाङ्गलादीनां प्रग्रहयोक्त्रादिकं यथाशक्त्या रक्षणी-
यम् ; इतरथा कृष्यादिनिष्पत्त्यनुपपत्तेः ॥ १९३ ॥
भाषा—वेतन लेकर काम छोड़ देने वाले से दूना वेतन स्वामी को
दिलावे । बिना वेतन लिये ही कार्य करना स्वीकार करके न करे तो वेतन के
बराबर धन दिलावे । वे भृत्य भी उपस्करण ( हल आदि औजार की ) यत्न-
पूर्वक रक्षा करें ॥ १९३ ॥
भृतिमपरिच्छिद्य यः कर्म कारयति तं प्रत्याह—
^२दाप्यस्तु दशमं भागं वाणिज्यपशुसस्यतः ।
अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता ॥ १९४ ॥
यस्तु स्वामी वणिक् गोमी क्षेत्रिको वा अपरिच्छिन्नवेतनमेव ^३भृत्यं कर्म
कारयति स तस्माद्वाणिज्यपशुसस्यलक्षणात् कर्मणो यल्लब्धं तस्य दशमं भागं
भृत्याय महीक्षिता राज्ञा दापनीयः ॥ १९४ ॥
भाषा—जो भृति ठहराये बिना भृत्यों से कार्य लेता है व्यापार,
पशुपालन या खेती का काम लेता है उससे राजा तत्तत् कार्यों से होने
वाले लाभ का दसवाँ भाग भृत्यों को दिलावे ॥ १९४ ॥
अनाज्ञप्तकारिणं प्रत्याह—
देशं कालं च ^४योऽतीयाल्लाभं कुर्याच्च योऽन्यथा ।
तत्र स्यात्स्वामिनश्छन्दोऽधिकं देयं कृतेऽधिके ॥ १९५ ॥
यस्तु भृत्यः पण्यविक्रयाद्युचितं देशं कालं च पण्यविक्रयाद्यकुर्वन्दर्पादि-
नोल्लङ्घयेत्तस्मिन्नेव वा देशे काले च लाभमन्यथा व्ययाद्यतिशयसाध्यतया हीनं
करोति तस्मिन्भृतके भृतिदानं प्रति स्वामिनश्छन्द इच्छा भवेत् यावदि-
च्छति तावद्दद्यान्न पुनः सर्वामेव भृतिमित्यर्थः । यदा पुनर्देशकालाभिज्ञतयाऽ-
धिको लाभः कृतस्तदा पूर्वपरिच्छिन्नाय ^६भृतेरधिकमपि धनं स्वामिना भृत्याय
दातव्यम् ॥ १९५ ॥
भाषा—जो भृत्य ( व्यापार योग्य ) स्थान और समय का उल्लंघन
करके लाभ के स्थान पर हानि कराता है तो उसके वेतन के विषय में स्वामी
अपने इच्छानुसार करे; किन्तु जब देश और समय के ज्ञान से वह अधिक
लाभ कराता है तो उसे वेतन से अधिक धन देना चाहिए ॥ १९५ ॥
१. उपस्करणं । २. दाप्यस्त्वष्टमकं । ३. भृत्यकर्म । ४. यो यावत्कर्म
कुर्यात् । ५. दर्पादिनानुल्लङ्घयेत् । ६. भृतेरपि किमपि धनमधिकं ।