याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३३६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

अनेकभृत्यसाध्यकर्मणि भृतिदानप्रकारमाह—
यो यावत्कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम् ।
उभयोरप्यसाध्यं चेत्साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम् ॥ १९६ ॥
यदा पुनरेकमेव कर्म नियतवेतनमुभाभ्यां क्रियमाणं उभयोरप्यसाध्यं
चेद्ब्याध्याद्यभिभवाद्वाभ्यामपिषाड्ढादृबहुभिरपि यदि न परिसमापितं तदा यो
भृत्यो यावत्कर्म करोति, तावत्तस्मै तत्कृतकर्मानुसारेण मध्यस्थकल्पितं
वेतनं देयं, न पुनः समम् । नचावयवशः कर्मणि वेतनस्योपरिभाषितत्वाद्ददान-
मिति मन्तव्यम् । साध्ये तूभाभ्यां कर्मणि निर्वर्तिते यथाश्रुतं यावत्परिभाषितं
तावदुभाभ्यां देयं, न पुनः प्रत्येकं कृत्स्नं वेतनं, नापि कर्मानुरूपं परिकल्प्य
देयम् ॥ १९६ ॥
भाषा—यदि एक ही कार्य को दो भृत्य करें और (व्याधि एवं आधि
के कारण) वह समाप्त न हो सके तो जो जितना कार्य किये हो उसी
के अनुसार उसका वेतन होता है और कार्य पूरा हो जाने पर जितना
बताया जाय उतना उन दोनों को देना चाहिए ॥ १९६ ॥

आयुधीयभारवाहकौ प्रत्याह—
³अराजदैविकं नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः ।
प्रस्थानविघ्न⁴कृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ॥ १९७ ॥
न विद्यते राजदैविकं यस्य भाण्डस्य तत्तथोक्तम् । तच्चेदि प्रज्ञाहीनतया
वाहकेन नाशितं तदा नाशानुसारेणासौ तद्भाण्डं दापनीयः । तदाह नारदः
(६।९)—'भाण्डं व्यसनमागच्छेद्यदि वाहकदोषतः । दाप्यो यत्तत्र नश्येत्तु
दैवराजकृतादृते ॥' इति । यः पुनर्विवाहाद्यर्थं मङ्गलवति वासरे प्रतिष्ठमानस्य
तत्प्रस्थानौपयिकं कर्म प्रागङ्गीकृत्य तदानीं 'न करिष्यामि' इति प्रस्थानविघ्नमा-
चरति तदासौ द्विगुणां भृतिं दाप्यः । अत्यन्तोत्कर्षहेतुकर्मनिरोधात् ॥ १९७ ॥
भाषा—राजा और दैव के उत्पात के बिना ले जाने वाले भृत्य से भाण्ड
का नाश हो जाय तो उससे भाण्ड दिलावे; जो (विवाहादि मंगलकार्य के)
प्रस्थान के समय विघ्न करे (जाने को कहकर न जावे) उससे वेतन का
दूना धन दिलावे ॥ १९७ ॥

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थे पथि ⁵संत्यजन् ।
भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोऽपि च ॥ १९८ ॥

---

१. च । २. उभयोरप्यशाठ्यं चेच्छाठ्ये कुर्या(द्यथाश्रुतम्)यथाकृतम् ।
३. अराजदैविकान्नष्टं । ४. विघ्नकर्ता च । ५. संत्यजेत् ।