याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः ३०५
दुर्भिक्षे कुटुम्बभरणार्थं, धर्मकार्ये अवश्यकर्त्तव्ये, व्याधौ च संप्रतिरोधके,
बन्दिग्रहणनिग्रहादौ, द्रव्यान्तररहितः स्त्रीधनं गृह्णन्भर्ता न पुनदीतुमर्हति;
प्रकारान्तरेणोपहरन्दद्यात् । भर्तृव्यतिरेकेण जीवन्त्याः स्त्रिया धनं केनापि
दायादेन न ग्रहीतव्यम्; ‘जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः ।
तान्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥’ (मनुः ८।२९) इति दण्डविधा-
नात् । तथा—‘पत्यौ जीवति यः स्त्रीभिरलंकारो धृतो भवेत् । न तं भजेरन्दा-
यादा भजमानाः पतन्ति ते ॥’ ( मनुः ९।२०० ) इति दोषश्रवणाच्च ॥ १४७ ॥
भाषा—दुर्भिक्ष के समय, धर्म-कार्य में, रोग में और बन्दी होने पर
लिये गये स्त्री-धन को पति स्त्री को पुनः देने का भागी नहीं होता ॥ १४७ ॥
आधिवेदनिकं स्त्रीधनमुक्तं, तदाह—
अधिविन्नस्त्रियै दद्यादाधिवेदनिकं समम् ।
न दत्तं स्त्रीधनं यस्यै दत्ते त्वर्धं प्र्रंकल्पयेत् ॥ १४८ ॥
यस्या उपरि विवाहः साऽधिविन्ना, सा चासौ स्त्री च; तस्यै अधिविन्नस्त्रियै,
आधिवेदनिकमधिवेदननिमित्तं धनं समं यावदधिवेदनार्थं व्ययीकृतं तावद्दद्यात् ।
यस्यै र्भर्त्रा श्वशुरेण वा स्त्रीधनं न दत्तम्; दत्ते पुनः स्त्रीधने आधिवेदनिक-
द्रव्यस्यार्धं दद्यात् । 'अर्ध' शब्दश्चात्र समविभागवचनो न भवति, अतश्च
यावता तत्पूर्वदत्तमाधिवेदनिकसमं भवति तावद् देयमित्यर्थः ॥ १४८ ॥
भाषा—जिस स्त्री के रहते दूसरा विवाह करे तो उस पहली स्त्री को
यदि उसे स्त्री-धन न मिला हो तो दूसरे विवाह में व्यय किये गये धन के
बराबर आधिवेदनिक ( सन्तोषार्थ ) धन देवे; यदि उसे स्त्री-धन मिला
हो तो दूसरे विवाह के व्यय का आधा धन ही देना विहित है ॥ १४८ ॥
एवं विभागमुक्त्वा इदानीं तत्संदेहे निर्णयहेतूनाह—
विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः ।
विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश्च यौतकैः ॥ १४९ ॥
विभागस्य निह्नवे अपलापे ज्ञातिभिः पितृबन्धुभिर्मातृबन्धुभिः मातुला-
दिभिः साक्षिभिः पूर्वोक्तलक्षणैर्लेख्येन च विभागपत्रेण विभागभावना विभाग-
निर्णयो ज्ञातव्यः । तथा यौतकैः पृथक्कृतैर्गृहक्षेत्रैश्च । पृथक्कृष्यादिकार्यप्रवर्तनं
पृथक्पञ्चमहायज्ञादिधर्मानुष्ठानं च । नारदेन विभागलिङ्गमुक्तम् (१३।३७, ३९)—
इति । 'विभागधर्मसंदेहे दायादानां विनिर्णयः । ज्ञातिभिर्भागलेख्येन पृथक्-
१. णापहृतं दद्यात् । २. देयमाधि । ३. प्रकीर्तितम् । ४. श्वशुरेण
भर्त्रा वा । ५. ज्ञेया क्षेत्रकगृहयौतकैः ।