याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

२४० याज्ञवल्क्यस्मृतिः

न्तरन्यस्ते शीर्णे दुर्लिखिते हृते । सतस्तत्कालकरणमसतो द्रष्टृदर्शनम् ॥' इति ।
सतो विद्यमानस्य पत्रस्य देशान्तरस्थस्यानयनाय कालकरणं कालावधिर्दातव्यः ।
असतः पुनर्विद्यमानस्य पत्रस्य पूर्वं ये द्रष्टारः साक्षिणस्तैर्दर्शनं व्यवहारपरि-
समापनं कार्यम् । यदा तु साक्षिणो न सन्ति तदा दिव्येन निर्णयः कार्यः-
'अलेख्यसाक्षिके दैवीं व्यवहारे विनिर्दिशेत्' इति स्मरणात् । एतच्च जानपदं
व्यवस्थापत्रम् । राजकीयमपि व्यवस्थापत्रमीदृशमेव भवति । इयांस्तु विशेषः-
'राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचिह्नितं तथा । राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्वेष्वर्थेषु
साक्षिमत् ॥' इति । तथान्यदपि राजकीयं जयपत्रकं वृद्धवसिष्ठेनोक्तम्-'यथोप-
न्यस्तसाध्यार्थसंयुक्तं सोत्तरक्रियम् । सावधारकं चैव जयपत्रकमिष्यते ॥ प्राङ्-
विवाकादिहस्ताङ्कमुद्रितं राजमुद्रया । सिद्धेऽर्थे वादिने दद्याज्जायने जयपत्रकम् ॥'
इति । तथा सभासदोऽपि मैतं मेऽमुकपुत्रस्येति स्वहस्तं दद्युः ।-'सभासदश्च ये
तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः । यथालेख्यविधौ तद्वत्स्वहस्तं दद्युरेव ते ॥' इति
स्मरणात् । सभासदां च परस्परानुमतिव्यतिरेकेण न व्यवहारो निःशल्यो
भवति । यथाह नारदः-'यत्र सभ्यो जनः सर्वः साध्वेतदिति मन्यते । स
निःशल्यो विवादः स्यात्सशल्यस्त्वन्यथा भवेत् ॥' इति । एतच्चतुष्पाद्व्यवहार
एव ।-'साधयेत्साध्यमर्थं यच्चतुष्पादान्वितं च यत् । ४राजमुद्रान्वितं चैव
जयपत्रकमिष्यते ॥' ( कात्यायनः ? ) इति स्मरणात् । यत्र तु हीनता । यथा-
'अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाता निरुत्तरः । आहूतप्रपँलायी च हीनः पञ्चविधः
स्मृतः ॥' ( नारदः मा० २।३३ ) इति । तत्र न जयपत्रकमस्ति, अपि तु
हीनपत्रकमेव । तच्च कालान्तरे दण्डप्राप्त्यर्थं, जयपत्रं तु प्राङ्न्यायविधिसिद्ध्य-
र्थमिति विशेषः ॥ ९१ ॥
भाषा—लेख के कहीं दूसरे देश में छूट जाने पर, पढ़ने योग्य न रह
जाने पर खो जाने, मिटजाने, चुरा लिये जाने, गल जाने, जल जाने अथवा
फट जाने पर दूसरा लेख बनवाना चाहिए ॥ ९१ ॥
लेख्यसंदेहे निर्णयनिमित्तान्याह—
६संदिग्धलेख्यशुद्धिः स्यात्स्वहस्तलिखितादिभिः ।
युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसंबंधागमहेतुभिः ॥ ९२ ॥
'शुद्धमशुद्धं वा' इति संदिग्धस्य लेख्यस्य शुद्धिः स्वहस्तलिखितादिभिः
स्यात् । स्वहस्तेन लिखितं यल्लेखान्तरं तेन शुद्धिः । यदि सदृशान्यक्षराणि
१. दृष्टदर्शनं । २. व्यवहारे । ३. दत्तं मे । ४. मुद्राङ्कितं ।
५. व्यपलायी । ६. संदिग्धलेख्ये शुद्धिः ।