याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

[Header]
[व्यवहाराध्यायः] [२४६]

[Body]
भवन्ति तदा शुद्धिः स्यादित्यर्थः । 'आदि' शब्दात् साक्षिलेखकस्वहस्तलिखिता-
न्तरसंवादाच्छुद्धिरिति । युक्त्या प्राप्तिर्युक्तिप्राप्तिः, देशकालपुरुषाणां द्रव्येण सह
संबन्धः प्राप्तिः । 'अस्मिन्देशेऽस्मिन्कालेऽस्य पुरुषस्येदं द्रव्यं घटते' इति युक्तिप्राप्तिः,
क्रिया तत्साध्युपन्यासः, चिह्न मसाधारणं श्रीकारादि, 'सम्बन्धोऽर्थिप्रत्यर्थिनोः
पूर्वमपि परस्परविश्वासेन दानग्रहणादिसंबन्धः, आगमोऽस्यैतावतोऽर्थस्य संभा-
वितः प्राप्युपायः, एते एव हेतवः । एभिर्हेतुभिः संदिग्धलेख्यस्य शुद्धिः स्यात्'
इत्यन्वयः । यदा तु लेख्यसंदेहे निर्णयो न जायते तदा साक्षिभिर्निर्णयः कार्यः ।
यथाह कात्यायनः—'दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस्तु निर्दिशेत्' इति । साक्षि-
संभवविषयमिदं वचनम् । साक्ष्यसंभवविषयं तु हारीतवचनम्—'न मयैतत्कृतं
पत्रं कूटमेतेन कारितम् । अधरीकृत्य तत्पत्रमर्थे दिव्येन निर्णयः ॥' इति ॥ ९२ ॥
भाषा—लेख्य के विषय में सन्देह हो तो अपने हाथ से लिखे हुए लेख्य
से युक्तिप्राप्ति ( इस देश में इस समय पर इस व्यक्ति पर इतना द्रव्य होता
है ), क्रिया ( उसके साक्षी का उपन्यास ), चिह्न ( श्रीकार आदि ) संबन्ध
( धनी और ऋणी का पहले का पारस्परिक संबन्ध ) और आगम ( द्रव्यप्राप्ति
का उपाय ) हेतुओं से शुद्धि होती है ॥ ९२ ॥
एवं शोधिते पत्रे ऋणे च दातव्ये प्राप्ते यदा कृत्स्नमेव ऋणं दातुमसमर्थ-
स्तदा किं कर्तव्यमित्यत आह—
लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेद्दत्त्वा दत्त्वर्णिको धनम् ।
धनी ^२चोपगतं दद्यात्स्वहस्तपरिचिह्नितम् ॥ ९३ ॥
यदाऽधमर्णिकः सकलमृणं दातुमसमर्थस्तदा शक्त्यनुसारेण दत्त्वा पूर्वकृतस्य
लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् 'एतावन्मया दत्तम्' इति । उत्तमर्णो वा उपगतं प्राप्तं
धनं तस्यैव लेख्यस्य पृष्ठे दद्यादभिलिखेत्—'एतावन्मया लब्धम्' इति । कथम् ?
स्वहस्तपरिचिह्नितं स्वहस्तलिखिताक्षरचिह्नितम् । यद्वा, उपगतं प्रवेशपत्रं स्वह-
स्तलेखित^३चिह्नितमधमर्णायोत्तमर्णो दद्यात् ॥ ९३ ॥
भाषा—ऋणी धन देकर लेख्य के पीछे लिख दिया करे । धनी भी धन
प्राप्त करके अपना हस्ताक्षर करके उपगत (प्राप्तिपत्र, रसीद) देवे ॥ ९३ ॥
ऋणे तु कृत्स्ने दत्ते लेख्यं किं कर्तव्यमित्यत आह—
दत्त्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै वाऽन्यत्तु कारयेत् ।
क्रमेण सकृदेव वा कृत्स्नमृणं दत्त्वा पूर्वकृतं लेख्यं पाटयेत् । यदा तु
दुर्गदेशावस्थितं लेख्यं नष्टं वा तदा शुद्ध्यै अधमर्णत्वनिवृत्त्यर्थमन्यल्लेख्यं

[Footnotes]
१. संबन्धप्राप्तिः ।
२. चोपगतं ।
३. लिखितपरिचिह्नित ।