वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

१८६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
राज्ञो भवेदेकान्ततो हि दोषस्तस्माद्भृत्यपक्षाः क्रोधलोभमान-
भयदोषोपहताः संलपिता विमानिताभ्याख्याता दानमानस्था-
नव्यवरोपिता हृतसर्वस्वाः स्वदोषोपहतादयः सततं प्रत्यवेक्षि-
तव्या, धर्मार्थहितेष्वेतेषां यतेत स्वविषयाश्रावः परविषयभेदः
सामादिभिरुपायैर्मन्त्रज्ञेषु मन्त्रकर्म दण्डकर्म कर्मकरेषु वीरा मह-
त्स्वात्मनि च धर्मनित्याः सङ्ग्रहेष्वलुब्धाः प्रत्यन्तेषु मौलाः
शुचयोऽर्थकृत्येषु अन्येषु यथानुरूपं नियोज्याः । इति ।
अस्यार्थः । सर्वेषाम् अमात्यानाम् । सम्परायो, युद्धं त-
दुपयोगि साम्परायिकम् । क्रियासाधारणत्वात्, राज्यरक्षण-
रूपैकक्रियत्वात् । चारो, जनपदचरितज्ञानाय प्रच्छन्नचारी ।
तच्चरितज्ञः प्रच्छन्नः प्रतिचारः । मन्त्रप्रणिधयः, राज्ञो मन्त्रा-
न्वेष्टारः । एते परराजसम्बन्धिनः, सर्पाः शङ्कनीया इत्यर्थः ।
तत्प्रयोजनत्वात्, यतस्तदेव चरितज्ञानं चारादीनां प्रयोजनम् ।
प्रत्यक्षा वृत्तिः, स्वयं कार्यदर्शनम् परोक्षाचारैः परचरितज्ञानम् ।
एकान्ततः, अन्यतरवृत्तिमात्राश्रयेण । भृत्यपक्षाः, भृत्यैः
पूर्वं सम्मानिताः । अभ्याख्यातम्, आभिमुख्येन गुणा-
ख्यानम् । दानमानस्थानव्यवरोपिता, दानेन व्यवरोपिता,
मानेन व्यवरोपिताः, स्थानेन व्यवरोपिताः । स्वदोषो-
पहता आत्मदोषदूषिताः । एवमादयः सततं प्रत्यवेक्षित-
व्याः । तेन कारणेन एतेषां सम्बन्धिषु धर्मादिषु यतेत प्रयत्नं
कुर्यात् । स्वविषयाश्रावः, स्वविषयस्य मन्त्रस्याश्रावणं अप्र-
काशनं कार्यम् । परविषयभेदः, परविषयाणां शत्रुसम्बन्धिनाम-
मात्यादीनां भेदः। सामादिभिरुपायैः,कार्य इति शेषः। कर्मकरेषु
कर्मकरणाधिकृतेषु । दण्डकर्म, अपराधनिश्चये कार्यमिति शेषः ।
महत्सु कार्येषु स्वात्मनि च रक्षितव्याः । धर्मनित्या धर्मिकाः ।