विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

३४ विक्रमोर्वशीये
राजा—निर्विनोदने नान्यदुत्सुकस्य शरणमस्ति तद्भवान्
प्रमदवनमार्गमादेशयतु ।
विदूषकः—(आत्मगतम् ।) का गदी । (प्रकाशम् ।) इदो इदो
भवम् ।
(इति परिक्रामतः ।)
विदूषकः—ऐसो पमदवणपरिसरो । कामिज्ज पत्थुवगदो
भव आअन्तुओ दक्खिणमाऋदेन ।
राजा—(विलोक्य ।) उपपन्नं विशेषणमस्य वायोः अय हि
निषिञ्चन्माधवीं लक्ष्मीं लतां कौंदीं च लासयन् ।
स्नेहदाक्षिण्ययोर्योगात्कामीव प्रतिभाति मे ॥ ४ ॥
१ का गतिः । इत इतो भवान् ।
२ एष प्रमदवनपरिसरः । अनन्यः प्रत्थुपगतो भवानागन्तुका दक्षि-
णवातेन ।
द्रष्टव्यः । इत्यारभ्यायुः शब्दप्रायं स्नेहदाक्षिण्ययुक्तं युक्तं । इति विक्रमो० ॥
निषिञ्चन्नित्याद्यनु विदूषको पूर्वोक्तमेव दृष्टान्तयन् आह । निषिञ्चन्नित्यादिनान्वयम्
इत्यादिकं च । निषिञ्चामधवीं सौरभसम्पदुद्गिरन्तीलताम् । तादृशं रसमहमुद्विग्नस्य
लासयित्वा इत एव तौ समन्तान्नयन्निति । १ । प्रमदवनं न
पुरास्थितम् । इति च गणः । विदूषकः । का गतिः । इत इतो भवान् ॥
विदूषकः । एष च वनम् । स्वयं नूनं परिसरे इत्यादिकं गणः । अनन्यः
प्रत्युद्गतः । भवन्तं सुगन्धिनागन्तुकं दक्षिणवातेन । उपपन्नं विशेषणमस्य
वायोः इत्यादि । राजा । विहङ्गम
वायोः विशेषणम् विहितम् । उपपन्नम् । यतः अयम्
विनिन्दितश्च । अथच सौरभसमृद्धं माधव्याख्यां लतां
आनन्दयन् । उपलक्षणतयापरस्यापि तस्या लतां कौन्दीप्यवकीर्यन् ।
इत्यादिकं सर्वं । स तु वातेऽपि उपपन्नम् एव । अतः
पूर्वं माधव्यादानम् । प्रत्यक्षं च यतः । ततः काम्यस्य
दृष्टान्ततयाऽप्यथ च कामप्रकारतयाऽपि दृश्यत एव स्नेहदाक्षिण्य-
योगात् कामीव दृश्यते इत्याख्यातम् अत्र । इति च समष्टिः ॥
------------------------------------------------------------- ॥ इति विदूषकः । अयम् अपरतः