विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

१४० विक्रमोर्वशीये
द्वितीयः—
तव पितरि पुरम्बाद्रुतसत्त्वां श्रितेऽस्मि
स्थितिमति न विभक्ता स्वय्यनाक्रम्यधैर्यै।
अधिकतरमिदानीं राजते राजलक्ष्मी
र्दिमवति जलधौ च व्यम्ननोयेव गङ्गा ॥ २२ ॥
रम्भा—दिट्ठिआ विअसही पुत्तअस्स जुवराअभिसेरी पेक्खिम
भत्तुणो अविराहेण वड्ढदि।
उर्वसी—न॑ साधारणी जेव एसो अब्भुदओ । (कुमार इत्थने
णीक ।) जाद, जेट्ठमादरं वन्देहि ।
राजा—तिष्ठ। सममेव तपभवत्या समीप॑ यास्यामनावृत्।
नारदः—
आयुषो यौवराज्यश्री स्मारयत्यात्मजस्य ते ।
अनिभृतं मखगेन सैनापत्ये मरुत्वता ॥ २३ ॥
राजा—अनुगृहीतोऽस्मि मघवता ।
नारदः—भो राजन्, किं ते भूय प्रियं करोतु पाकशासन ।
१ दिष्ट्या प्रियशखी पुत्रकस्य युवराज्याभिषेकं प्रेक्ष्य भर्तुरविरोधेन वर्धते।
२ ननु सामान्य एवायमभ्युदयः । जात, ज्येष्ठमातरं वन्दस्व ।
द्वयोरप्यनुबन्धानां । अभिनिविष्टांश्रितान्निवर्त्तयतुमित्यर्थः । ततुमप्रवृत्तो बभूवेत्यर्थः
प्रसिद्धः । तदुपहितः । अनुजीभूतश्च योऽग्नेरप्येकदेशस्तं । हेतुमत्सुतो यत्र कृत्या
सार्थमुपमेये योजयति ॥ २१ ॥ द्वितीयः । तव पितरीति । स्थितवति
इत्यर्थः । न विभक्ता यतः संयुक्तः । अनाक्रम्यं । किन्तु व्योम्नि नीतेत्यादिनेऽ
र्थाऽनुरोधी ॥ २२ ॥ रम्भा । दिष्ट्या हरी । प्रियशखी पुत्रकस्य युवराज्याभिषेकं
प्रेक्ष्य भर्तुरविरोधेन वध्र्ते । उर्वशी । ननु सामान्य एवाय म्भ्युदयः । कुमारं
हस्तमवलम्ब्या ॥ आयुषा यौवराज्यश्रीरिति । आत्मजस्य त्वायुषो यौवराज्यश्री
मखद्वेषिनां दैत्यानां विनाशार्थिनां हरिमद्रुतं सेनापत्येऽभ्यषेच
येत्सम्भवत् । मखघ्न इत्यर्थः । इन्द्रो वरुणानां रुधयता यथा ॥ २३ ॥ पाकशासनः ।