विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

१३६ विक्रमोर्वशीये
अहमपि तव सूनान्वद्य विन्यस्य राज्यं
विचरितमृगयूथान्याश्रयिष्ये वनानि ॥ १७ ॥
कुमारः—नार्हति तातो नृपगुणधारिताया दम्य नियोजयि-
तुम् ।
राजा—अयि वत्स, मा मैवम् ।
शमयति गजानन्यान्गन्धद्विपः कलभोऽपि स
प्रभवतितरां वेगोदग्रं भुजङ्गशिशोर्विषम् ।
भुवनमधिपतिर्बालावस्थोऽप्यलं परिरक्षितुं
न खलु वयसा जात्यैवाय स्वकार्यसहो गणः ॥ १८ ॥
आर्य लातव्य ।
कञ्चुकी—आज्ञापयतु देवः !
राजा—मद्वचनादमात्यपर्षतं ब्रूहि, संभ्रियतामायुष्मतो राज्या-
भिषेकः ।
(कञ्चुकी दुःशेन निष्क्रान्तः । सर्वं रुटिनिघातं रूपयति ।)
परवत्ता पराधीनता । परतन्त्रः पराधीनः परवान्' इत्यमरः । शासनं आज्ञाकरणम् ।
सूनौ पुत्रे । सूतुः पुत्रेऽनुजे रवी इत्यनेकार्थे । विचरितानि कृतगमनानि
मृगयूथानि मृगसमूहा येषु ॥ १७ ॥ नृपगुणतो नृपश्रेष्ठः । 'महोक्षधारितायाम्'
इत्यपि पाठः । दम्यवत्सतरी समाः इति त्रिकाण्डी ॥ शमयतीति । गन्धद्विपो
गन्धगजः कलभो बालोऽपि सन् अन्यान् गजाञ्शमयति परिभवति । गन्धगज लक्षणं
च— यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । स वै गन्धगजो नाम नृप-
तर्विजयावहः ॥ इति । यतः बालोऽनेन तद्गजासिरिजेनेय इति रघून वचनोक्ते
विवरान न दूरम् । भुजङ्गशिशोः विषं तरं प्रभवति मारणसमर्थं भवति । घातं
वचनम् । उक्तं वाग्भट्टा—रसायणाथंयोगेनास्थिमथनुकारि धातवः इति । एष
च समवधिप्रथया रवि भवन्ति । लक्षणानि च पिशनांश्रे दृष्टवष्टयङ्गिकपितानि ।
यथा — येन समाधमाद्या रच्यति विषत भेदरूपेष तेषौ तन्मोर्ध्वशारदः दैः
वपुषि प्रनयतो वर्णेनद्रश्यतः। यो यत वक्षमोऽसौ नयनविषधरो दन्तरूपात्
च द्विष्टां षष्ठानि पायमोदा मिनरवि च यति प्रसमो भ उद्भ्यः ॥ इति । एष
बालावस्थोऽप्यधिपाटी राजा भुवं परिरक्षितुमलं समर्थं घटुः । यतोऽयं गन्ध
गजादयगणः समुदायी वयसा न रुणान्ति महादंगहो निजकार्यकरणसमर्थो