वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

• षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३२३
प्रत्याशं मुक्तकेशान्त्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि ।
कृष्णायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां
दिष्ट्या बद्धः प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राज्ञां कुलेभ्यः ॥४२॥
युधिष्ठिरः—देवि, एष ते मूर्द्धजानां वेणीसंहारोऽभिनन्द्यते नभस्तल-
सञ्चारिणा सिद्धजनेन ।
( ततः प्रविशतः कृष्णार्जुनौ । )
कृष्णः—( युधिष्ठिरमुपगम्य । ) विजयतां निहतसकलारातिमण्डलः
सानुजो युधिष्ठिरः ।
स्त्रीणां वैधव्यप्रापणाद् वैधवायाः केशबन्धनस्य निषिद्धत्वादिति भावः । सः, अयम्=
उपस्थितः, कुपितयमसखः = क्रुद्धकालस्य सखा, नाशहेतुसाम्यादिति भावः । कुरूणाम्,
धूमकेतुः = उत्पातग्रहतुल्यः 'धूमकेतुः स्मृतो वह्नावुत्पातग्रहभेदयः' इति विश्वः ।
कृष्णायाः = द्रौपद्याः, केशपाशः चूडा, बद्धः = संयतः, ( अतः ) प्रजानाम्,
निधनम् = मरणम्, विरमतु=विरतो भवतु । 'व्याङ्परिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् ।
राज्ञाम्, कुलेभ्यः = वंशेभ्यः, वा समूहेभ्यः, स्वस्ति = मङ्गलम्, भवत्विति शेषः ।
उत्पातग्रहस्य प्रशमादुत्पातोऽपि शान्तो भवतीति भावः । अत्र द्वितीयचरणे, पाण्डवा-
दिभिर्निखिला भूततयी हृता इति भङ्ग्या प्रतिपादनात्पर्यायोक्तलङ्कारः स्रग्धरा
छन्दः ॥ ४२ ॥
वेणीसंहारः = केशस्य संयमनम्, अभिनन्द्यते = स्तूयते, आद्रियत इति वा ।
नभस्तलसञ्चारिणा = आकाशमार्गेण गन्त्रा, सिद्धजनेन = देवगन्धर्वादिना ।
• ततः प्रविशत इति = युद्धभूमेः कृष्णार्जुनौ युधिष्ठिरसविध आगताविति भावः ।
निहतसकलारातिमण्डलः=निहतं विनाशितं सकलारातिमण्डलं निखिलशत्रु-
हैं, राजरानियों के केशकलाप दिन दिन समग्र दिशाओं में विक्षिप्त हो गए हैं [ राजाओं
की रमणियाँ संग्राम में पतियों के मर जाने से केश खोलकर वैधव्यावस्था का अनुभव
करती हैं ] वह क्रुद्ध होने पर यमराज का मित्र, कौरवों के लिए धूमकेतु कृष्णा का केश-
पाश भाग्य से बँध गया । प्रजावर्ग की मृत्यु का अब अन्त हो जाय और राजाओं में वंशों
का कल्याण हो ॥ ४२ ॥
युधिष्ठिर—कल्याणि ! अन्तरिक्षचारी सिद्धजनों के द्वारा भी आपके केशकलापों के
संहार [ सँवारना ] का अभिनन्दन किया गया !
( इसके अनन्तर कृष्ण और अर्जुन का प्रवेश )
कृष्ण—( युधिष्ठिर के समीप जाकर ) भ्राताओं के सहित युधिष्ठिर की, जिनके
सम्पूर्ण शत्रुसमूहों का संहार हो चुका है, विजय हो ।