वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Vedantasara by Sadananda Yogindra
सदानन्द योगीन्द्र द्वारा
स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (उद्गम)
पृष्ठ 44, कुल 145 में से
संदर्भ में पढ़ें( ४४ ) वेदान्तसार ।
मनस्तु कर्म्मेन्द्रियैः सहितं सन्मनोमयकोशो
भवति । कर्म्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूप
स्थानि । एतानि पुनराकाशादीनां रजोंशेभ्यो
व्यस्तेभ्यः पृथक्क्रमेणोत्पद्यन्ते ॥ ४४ ॥
( सं०टी० ) मनोमयकोशत्वं निरूपयति।मनास्त्विति।
सत्वगुणप्रधानं मनःसत्त्वगुणांशेभ्यो जातेः श्रोत्रादिज्ञानेंद्रियै-
रेव सहितं सन्मनोमयकोश इत्यर्थः।अत्र तु मनसः सत्त्वोप-
हितरजोविकारेच्छारूपत्वात्संकल्पविकल्पात्मकत्वेन बुद्ध्य-
पेक्षया जाड्याधिक्यात् मनोमयत्वं आत्माच्छादकत्वा-
त्कोशत्वमिति भावः । कर्मेंद्रियाण्युपदिशति।कर्मेंद्रियाणीति-
एतेषामुत्पत्तौ साधनापेक्षायामाह।एतानि पुनरिति।भूतानां त्रि-
गुणत्वेपि रजोगुणबहुलेभ्यो व्यस्तभूतेभ्यो वागादीनि पृथक्-
पृथक् क्रमेणोत्पद्यंते।भूतानां त्रिगुणत्वेपि रजोगुणप्रधानादाका-
शात् वागिन्द्रियमुत्पद्यते रजोगुणप्रधानाद्वायोः पाणींद्रियं र-
जोगुणप्रधानादग्नेः पादेंद्रियं रजोगुणप्रधानाज्जलात् शिश्नेन्द्रि-
यं रजोगुणप्रधानायाः पृथिव्याः पाय्विंद्रियमुत्पद्यत इत्यर्थः ।
( भा०टी० ) पाँच कर्म्मेन्द्रियोंके सहितमिलकर मनो-
मयकोष कहाता है वाक् पाणि पाद पायु और उपस्थ इन
पाँच अवयवोंका नाम कर्म्मेन्द्रिय है यही पांच कर्म्मेन्द्रिय
आकाशादि पञ्चमहाभूतोंके राजस अंशसे उत्पन्न होती हैं ।
आकाशके रजोभागसे वाक्य वायुके रजोभागसे पाणि जलके
रजोभागसे पाद तेजके रजोभागसे पायु पृथ्वीके रजोभागसे
उपस्थ उत्पन्न होते हैं ॥ ४४ ॥