वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 502, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ें४०० वरिवस्यारहस्ये
श्वेत एवं लोहित बिन्दुओं का सामरस्य है। ‘सूर्य’ काम है । यह ‘काम’ इसलिए
कहा जाता है क्योंकि इसमें कमनीयता है । ‘कला’ बिन्दुद्वय है जो कि चन्द्रमा एवं
अग्नि के रूप में स्थित है । ‘कला’ चन्द्राग्निशरीरी बिन्दु है । यह ‘कामकला
विद्या’ है जो कि देवी के चक्रों के क्रम का वर्णन करती है । जो कोई इसे जानता
है वह मुक्त एवं महात्रिपुरसुन्दरी स्वरूप हो जाता है—
‘इति कामकला विद्या देवी चक्रात्मिका सेयम् ।
विदिता येन स मुक्तो भवति महात्रिपुरसुन्दरी रूपः ॥१
‘कामबीज’ का अतिशय महत्व है । देवी स्वयं कामबीजस्वरूपिणी है देव मंत्रों
में, विष्णु मंत्रों में परात्पर कामबीज विद्यमान है । कामबीज से विष्णु विग्रह का
प्रकटीकरण होता है—‘शून्यमध्ये स्थिता देवि काम बीज स्वरूपिणी । लकारसंयुता
या सा कृष्णमाता प्रगीयते । सर्वेषु विष्णुमंत्रेषु काम बीजं परात्परं । हृदि शून्ये
महेशानि विष्णोमंत्रं जपेत् प्रिये । ततो वै कामबीजान्तु जायते विष्णु विग्रहं ॥ अतः
काममदं विष्णुं हृदि भावय पार्वति ॥’२ ‘योगिनीहृदय’ में चक्र को भी कामकला
स्वरूप कहा गया है—‘चक्रं कामकलारूपं प्रसारपरमार्थतः ॥’
‘बीजात्’ = कामकलारूप बीज से यथा धान्यादि से । ‘मूलं’ = वृक्ष का
अंकुरादि भाग, जड़ एवं तना ॥ मंत्र ॥ ‘क्षेत्रस्य’ = शरीर का ॥ बीज—मूल—
वृक्षावयव (मानव का शरीराङ्ग) (बाह्य एवं आभ्यन्तर दोनों) । अन्तस्थ-बाह्य =
आन्तर भाग में स्थित एवं बाह्यभाग में स्थित । ‘विस्तारौ’ = “विस्तारो विग्रहो
व्यासः स च शब्दस्य विस्तरः’’ (अमरकोष) । स्तॄञ् आच्छादने (क्र्या० ३० से०)
‘प्रथने वाव शब्दे’ (३।३।३३) इति घञ् ॥
‘यद्यप्यनयोः’ = यद्यपि इन दोनों में । (आन्तर एवं बाह्य दोनों भागों में) ॥
‘साम्यं’ = समानता ॥ ‘समतुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक् । साधारणः समानश्च’
(अमर कोष) ॥ सादृश्य का भाव ॥ समानता का भाव ॥ ‘‘अन्तरङ्गनाशे
बाह्याङ्गसहित वृक्षनाशः, बाह्याङ्गमात्र नाशेऽपि न वृक्षस्य न वान्तरङ्गस्य नाशः ॥’’
‘प्राधान्यं’ = प्रधानता ॥ प्रामुख्य ॥ ‘प्रमुखं प्रथमेमुख्ये’ ।३
“प्रधानं स्यान्महामात्रे प्रकृतौ परमात्मनि ।
प्रज्ञायामपि च क्लीबमेकत्वे तूत्तमे सदा ॥’’४
क्लीबे प्रधानं प्रमुखं प्रवेकानुत्तमोत्त माः ।
मुख्यवर्यवरेण्याश्च प्रवह्रनिवरार्ध्यवत् ॥’’५
‘अङ्ग’ = शरीरावयव । ‘अङ्गंप्रतीकोऽवयवोऽपघनः ॥’ अगिगतौ’ (भ्वा० प०
से०) अच् (३।१।१३४)६ ‘अङ्गं’ गात्रे प्रतीकोपाययोः पुंभूम्नि नीवृति । क्लीबैकत्वे
त्वप्रधाने त्रिष्वङ्गवति चान्तिके ॥’’७
१. कामकलाविलास (पुण्यानन्दनाथ) २. कामधेनु तन्त्र (११ पटल)
३. हैम कोष ४. मेदिनी कोष
५-६. अमर कोष ७. मेदिनी कोष