सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 501, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 501

द्वितीयोंऽशः ३९९
३. तत्वज्ञान— १. आगमोत्थ २. विवेकज में से कोई भी क्यों न हो किन्तु
मुक्ति के ये ही साधन है अन्य बाह्याचार नहीं। जब तक बाह्याचारों का त्याग नहीं
किया जाएगा तब तक किसी भी प्रकार तत्त्वज्ञान उदित नहीं होगा—
१. यावत् कामादि दीप्येत् यावत् संसार वासना ।
यावदिन्द्रिय चापल्यं तावत्तत्वकथा कुतः?
२. यावत् प्रयत्नरोगोऽस्ति यावत् सङ्कल्प कल्पना ।
यावन्न मनसः स्थैर्यं ताव-तत्वकथा कुतः?
३. यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदस्ति हि ।
यावन्न गुरु कारुण्यं तावत्तत्वकथा कुतः?
४. यावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् ।
वेद शास्त्रागम कथा तावत्तत्वकथा कुतः ?
५. तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा ।
तत्वनिष्ठो भवेद्देवि! यदीच्छेत सिद्धिमात्मनः ॥
६. न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्र पठनादपि ।
ज्ञानादेव हि मुक्तिः स्यान्नान्यथा वीरवन्दिते ॥
७. मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वाविडम्बकाः ।
८. गुरुवक्त्रेण लभ्येत् नाधीतागम कोटिभिः ।
बीजान्मूलं मूलात् क्षेत्रस्यान्तःस्थबाह्यविस्तारौ ।
यद्यप्यनयोः साम्यं प्राधान्यमथापि चान्तरङ्गस्य ॥ १६४ ॥
(कामकला बीज से मूलमंत्र एवं मूलमंत्र से शरीर के बाह्य एवं
आन्तरिक विकास का विवेचन)
कामकला बीज से मूलमन्त्र का एवं मूलमन्त्र से शरीर के आन्तरिक एवं बाह्य
(अङ्गों) का विकास होता है । यद्यपि इन दोनों (आभ्यन्तर एवं बाह्य अङ्गों) में
समानता है तथापि आन्तरिक अङ्ग का ही प्रामुख्य है ॥ १६४ ॥

  • प्रकाश *
    बीजात् कामकलारूपाद्धान्यादिरूपाच्च । मूलं वृक्षपादो मन्त्रश्च । क्षेत्रस्य शरीरस्य
    केदारस्य च । यद्यप्यनयोः साम्यं बीजजन्यत्वाविशेषात्; तथापि 'अन्तरङ्गनाशे
    बाह्याङ्गसहितवृक्षनाशः, बाह्याङ्गमात्रनाशे ऽपि न वृक्षस्य न वान्तरङ्गस्य नाशः' इत्यस्य
    प्रसिद्धत्वादिति भावः ॥ १६४ ॥
  • सरोजिनी *
    'बीजान्मूलं'—कामकला बीज से मूलमंत्र ॥ 'बीजं' का अर्थ है 'कामकला
    बीज' । 'कामकलाविलास' में कहा गया है कि 'बिन्दु' जो अहङ्कार का रूप है वह