वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 46, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ें३८ वरिवस्यारहस्ये
प्रत्येक वर्ण का सर्वातिशायी महत्व—
१०. ऐसा कोई भी वर्ण नहीं है जो 'मन्त्र' नहीं है—भगवती जगन्माता
पचास वर्णों का मूर्तिमान रूप है । इसीलिए कहा गया है—"पञ्चाशन्मातृकां देवी
नानाविद्यामयी सदा । नानाविद्यामयीं देवीं महाविद्यामयीं तथा सर्ववर्णमयीं देवीं सर्व
सर्वदेवमयीं पराम् । सर्वदेवमयीं सौम्यां ब्रह्माण्डजननीं पराम् ॥"¹ इन्हीं वर्णों से
ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र सभी उत्पन्न होते हैं—'वर्णान्तु जायते ब्रह्मा तथा विष्णुः प्रजायते ।
रुद्रश्च जायते देवी । जगत्संहारकारकः ॥'² भगवती अकारादि सकारात सभी वर्णों
का विग्रह है । 'अकारादिक्षकारान्ता मातृकाबीजरूपिणी । विसर्गश्च बिन्दुश्च त्रिशक्ति
ब्रह्मविग्रहः ॥'³ वर्ण पञ्चदेवों से समन्वित है । वे शक्तित्रय समन्वित हैं । वे
त्रिगुणोपेत, कैवल्यस्वरूप, बिन्दुतत्त्वमय प्रकृतिस्वरूप है—'पञ्चदेवमयं वर्णा शक्तित्रय
समन्वितम् । निर्गुणं त्रिगुणोपेतं स्वयं कैवल्यमूर्तिमान । बिन्दुतत्वमयं वर्णं स्वयं
प्रकृतिरूपिणी ॥"⁴
(क) 'वर्ण' ब्रह्मा-विष्णु एवं रुद्र स्वरूप हैं—"ब्रह्मविष्णुमयं वर्ण तथा रुद्रः
वयं प्रिये ।"⁵
(ख) 'वर्ण' पञ्चप्राणमय हैं एवं परमकण्डलीस्वरूप हैं—"पञ्चप्राणमयं वर्ण
स्वयं परमकुण्डली ।"⁶
(ग) 'वर्ण' सदाशिवमय, हरिब्रह्मात्मक एवं परब्रह्मसमन्वित हैं—'सदाशिवमयं
वर्णं परब्रह्म समन्वितं । हरिब्रह्मात्मकं वर्णं गुणत्रय समन्वितं ॥'⁷
(घ) 'वर्ण' पञ्चदेवमय, पञ्चप्राणयुत एवं गुणत्रययुत है—'पञ्चप्राणमयं वर्णं वर्णं
पञ्चदेवमयं सदा । पञ्च प्राणयुतं वर्णं तथा त्रयगुणात्मकं मातृकाएँ
(मूलमन्त्र रूप सभी ५० वर्ण) युवतीरूपा एवं मन्त्रविग्रहरूपिणी हैं—
'मातृका युवतीरूपा मन्त्रविग्रहरूपिणी ॥'⁸
(ङ) 'वर्ण-युवतीरूप एवं शब्दब्रह्मस्वरूप हैं—'शब्दब्रह्म यदा याति मन्त्रं तन्त्रं
तदा भवेत् । पञ्चाशत् युवती सर्वशब्दब्रह्मस्वरूपिणी ।' मातृकादेवी
सनातनी वेदमाता है—"भजेऽहं मातृकादेवी९ वेदमातां सनातनीम् ॥"१०
जो भी वर्णरूपमयी कुण्डली परदेवता या परा महाकुण्डली है वह चूँकि
वर्णात्मिका है अतः इस शक्तिरूप वर्ण के ज्ञान के बिना किया गया 'जप'
व्यर्थ है—"वर्णरूपमयी देवी कुण्डली परदेवता । पञ्चाशद्वर्णतत्त्वं च विद्यामन्त्रं जपेत्तु
यः । सर्वं हि विफलं तस्य शववत् तज्जपं भवेत् । चैतन्यरहितं देवि तज्जपं शवमेव
तत् ॥"¹¹
समस्त वर्ण कुण्डलिनीस्वरूप हैं—"उकारं परमेशानि तारः कुण्डलिनी स्वयं ।
ऋकारं परमेशानि कुण्डली मूर्तिमान स्वयम् ॥" 'ककार परमेशानि कुण्डलीत्रय
संयुतम् ।'¹²
१-१२. कामधेनु तन्त्र