वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 267, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽंशः १६५
कम ८ ।। मात्रायें अर्थात् एक लव कम २९ मात्राकाल में मन्त्र का जप किया
जाना चाहिए ।
'आद्ये' — आद्यकूट (वाग्भव कूट) में । "मध्ये" द्वितीय या कामराज कूट में ।
“सार्धा” = १/२ भाग ।
'तार्तीय कूटे' — तृतीय कूट, शक्ति कूट में ।
'मनोर्जपे' — मन्त्र के जप में । 'जपे' = वाचिक जप में ।
'कालः' — किसी भी मन्त्र या उसके कूट के उच्चारण में कितना समय लगना
चाहिए इसका समयानुशासन ही 'काल' है । मन्त्रोच्चारण काल ही यहाँ 'काल'
शब्द का अर्थ है ॥ ३१ ॥
अथ कूटानां व्यष्टिसमष्टिभेदेन चतुर्धाभिन्नानां स्वरूपविशेषनाह—
व्यष्टि समष्टिविभेदादस्यां चत्वारि बीजानि ।
सृष्टि-स्थिति-संहारा नाख्यारूपाणि भवनीयानि ॥ ३२ ॥
पुटधामतत्त्वपीठान्वयलिङ्गकमातृ तत्समष्टीनाम् ।
रूपान्तराणि बीजाान्यमूनि चत्वारि चिन्तनीयानि ॥ ३३ ॥
(कूटत्रय में बीज चतुष्टय)
इस (विद्या) में (तीनों कूटों पर) व्यष्टि (व्यक्तिगत) एवं समष्टि (सामूहिक)
रूप से विचार करने पर (इसमें) सृष्टि, स्थिति संहार एवं अनाख्या रूप वाले चार
बीजों (के अवस्थान) का चिन्तन करना चाहिए ॥ ३२ ॥
(बीज चतुष्टय का)
पुट, धाम, तत्त्व, पीठ, अन्वय, लिङ्ग एवं मातृका आदि में इन चारों बीजों
की भावना व्यष्टि-समष्टि भेद से करनी चाहिए ॥ ३३ ॥
- प्रकाश *
अनाख्या तिरोधानानुग्रहयोः समष्टिः, कृत्यपञ्चकेष्वप्यौदासीन्यावलम्बनरूपा-
वस्थानविशेषो वा । पुटादिष्टकं धामसप्तकं च त्रित्रिरूपं पृथक्पृथक् तत्समष्टि-
रेकैकैत्येवं चत्वारि चत्वारि । यथा—पुटानि ज्ञातृज्ञानज्ञेयानि तत्सामरस्यं च । धामानि
चक्रनाथदशाशक्तित्रयात्मरूपाणि सप्त । तत्र चक्राण्यग्निचक्रसूर्यचक्रसोमचक्राणि
ब्रह्मचक्रं च । नाथा मित्रेशनाथषष्ठीशनाथोड्डीशनाथाश्चर्यनिन्दनाथश्च । दशा जाग्रत्स्वप्न-
सुषुप्तयस्तुरीया' च । शक्तयः —वामाज्येष्ठारौद्र्यः शान्ता च; इच्छाज्ञानक्रिया अम्बिका
च; कामेश्वरीवज्रेश्वरीभगमालिन्यो महात्रिपुरसुन्दरी च । आत्मान आत्मा-
न्तरात्मपरमात्मानो ज्ञानात्मा च । तत्त्वान्यात्मतत्त्वविद्यातत्त्वशिवतत्त्वानि सर्वतत्त्वं च ।
पीठानि कामरूपपूर्णगिरिजालंधराख्योड्डयाणपीठं च । अन्वयाः प्राग्दक्षिणपश्चिमान्वया
उत्तरान्वयश्च । एत एव समयपदेनाम्नायपदेन च कथ्यन्ते । लिङ्गानि स्वयंभूबाणेतराणि