वापी-कूप-तड़ाग-प्रतिष्ठा पद्धति (प्राचीन भारतीय बावड़ी, कूप व जलाशय निर्माण स्थापत्य)
Vapi Kupa Tadaga Pratishtha Paddhati
प्राचीन भारतीय जल-स्थापत्य परम्परा द्वारा
प्रारंभिक मंगलाचरण, भूमि-चयन एवं कूप-वापी खनन
सुवर्ण की मूर्ति विष्णु की
१ लक्ष्मीजी की रजत की १. ध्वजा १० पताका करनी || पतन नाम स्थान काहू ||
पंचामृतेन स्नानम्
Acc. 212
१
उसर्ग नाम त्याग काहू
[Boxed Text]
अथ वापी कूप तडागाद्युद्या
न पुष्करिणी जलोत्सर्गः ॥
सम्वत् १८४८ ॥ मुक्तहस्ते दमू
[Upper Right Column]
वापी की हवन पद्धती से
उसर्ग पद्धती से
और तड़ाग की
हवन पद्धती से
वास्तु शांति से और
उसर्ग पद्धती से
[कटा हुआ पाठ]
कूप प्रती
ष्टा करावनी
[Far Right Margin]
पत
का
तौवे
का
२ नि
वसा
शोला
त्रि-
तोक =
५ सु
टिशु
तकी
घाल
कर
नी
[Left Section]
न और
मंकू प्रवर नाम !
रूप नोनाकू काहे ।
छूकर
चांदी के मस्य
ताम्र के मण्डूक
मिडक करने
प्रष्णान सुवर्ण
के करने नाव चरन ।
[Middle Section below the Box]
बाग प्रतीष्टा वी करावनी
गंगाराम प्रतिमानी करावनी
पंचामृत
तीर्थों का जल
पंचगव्य
९ कूपों का जल
पमनाज
लसर
खतीज
[Bottom Line]
का शङ्के इत्य स्पृष्टंकूपः कुर्वन्ति मेडूकाः १
स्नान्ति... इतिकूपः
श्रीगणेशाय नमः॥ अथ इंद्रादि दिग्पालेभ्यो बलिदानम्॥ लिंगोक्तमंत्रैः
स्वास्वावलिं दत्वानमस्कुर्य्युः इंद्राय नमः ॐ त्रातारमिंद्रमित्यनेन॥ १॥ ॐ
अग्नये नमः ॐ अग्निं दूतं पुरो दधे हव्यवाहमुपब्रुवे देवाँ२ आसादयादिहः
क्षीरोदनमाषयुक्तमेतं बलिं ॐ यमाय नमः ॐ यमाय त्वेति मंत्रेण सभृं-
गं माषमेतं बलिम्॥ ३॥ ॐ नैऋतये नमः ॐ नमोऽस्तुते निर्ऋतये तिग्मतेजोऽय-
स्मयं विचृताबंधमेतं यमेनत्वंयाम्या संविदानोत्तमेनाके ऽधिरोहयैनं द-
धिभक्तमेतं बलिम् ४॥ वरुणाय नमः ॐ वरुणस्योत्तंभनमितिमंत्रेण क्षीरोद-
नमेतं बलिम् ५ वायवे नमः ॐ त्वावातो वात सहस्रो रथ्याभि सोभिराज रिहमना-
न्षि तिरुतिति दुग्धौदनमेतं बलिम् ६॥ कुवेराय नमः ॐ सोमो धेनुं
ॐ सोमो अर्वंतमाशुयं सोमो वीरं कर्मण्यं ददाति सादन्यं विदथ्यं सभेयं
पितृश्रवणं यो ददासत्सै घृतपक्वान्नं पंचामृतयुक्तमेतं बलिम् ७॥ ईशाना-
यनमः ॐ तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिंधियंजिन्वमवसे हूमहेवयम् पू-
रात्रिं नो बध्यो रामो वारू। तौ मोदौ रुश्या मो नामा ७ सौम्या या मौ
श्वेत म्र्न कर्दम श्च पार्थिवौ रुश्या वौ लोमश स्तयो का यद्यः श्वेता पु
र्छेंद्राय श्वदश्वाध्वै श्वद्वैश्रवणौ वानमः २॥ दक्षिणदिशि यज्ञस्य
ध्वजा नाम सुभद्रिका च केरु सा तु सा देवी वारा हि वडू मंग
लारक्षौ चैवतु यज्ञस्य मवा तत्र विमोहिता यमायत्वेति मंत्रे
ण याम्यां दिशि संस्थितम् ॐ यमायत्वेति मंत्रेण ऽप्यावाह नम्
नैऋत्यां दिशि यज्ञस्य नीलवर्ण ध्वजा स्मृता नीलोत्पल दल
श्यामानिर्मिता सावज्रनिर्णैरक्षा चैवतु यज्ञस्य मधा तत्र विमो
हिता नीरषते निरतेति मंत्रेण नैऋत्यां दिशि संस्थितम् ॐ
एष ते निरृते भग संद्वषः स्वाहा ऽग्निनेत्रेभ्यो देवेभ्यः उ
रसङ्घः स्वाहा यमनेत्रेभ्यो देवेभ्यः दक्षिण सङ्घः स्वाहा विश्वे
देवेभ्यो नेत्रेभ्यो देवेभ्य पश्चा सङ्घः स्वाहा मित्रवरुण नेत्रेभ्यो
देवेभ्यो उत्तरसङ्घः स्वाहा ४ पश्चिमायां दिशि यज्ञस्य शुक्लव
र्ण ध्वजा स्मृता शुक्ल स्फटिक संका सैर्निर्मिता विश्वकर्मण रक्ष-
बानो य पावे दसामसह घेरेन्ति त पा पुरदधः स्वसावे पकान्न पंचामृ
तमेतद्वलिना॥ इति दिक्पालेभ्यो ऽर्धो बलिं दत्वादिक्पालेभ्यो नमस्कुर्या
त्॥ १ ॥ अथ ध्वजारोपणविधिर्लिख्यते॥ प्रथात संप्रवक्षामि ध्वजोरो
पणका विधीः को मंत्र को संस्कारः का क्रिया पूजनं महत्॥ १ ॥ काहुदण्ड
प्रमाणानिविस्तार षोऽशंगुलम् षष्टांकुप्यो द्विहस्तंच विस्तार चक्रैकस्त
वंशः पीतारक्ता तथा श्यामा नीला शुक्ला च तस्य च हरिता पांडुरा चैव कौ
सुंभाहे वै कारयेत् ३॥ ध्वजा दशविधा ने त इंद्रादि चक्रमेण तु॥ ० ॥ अथ
ध्वजाऽऽवाहनम्॥ पूर्वस्यां दिशि यस्य ध्वजा नाम जपाख्या व जरह
स्तातू सा देवी इंद्रासिव हमंगलमुर तो चैवतु सर्वेशो प्रेततेज विमोहि
ता॥ ओं त्रातारमिंद्रमिति मंत्रेणऽऽवाहयेत्॥ ॐ आग्रेय्यांदिशियत्तस्य
विजयंती च लेप्सिता शक्तिहस्ता तु सा देवी कौमारी वह मंगला रक्त
श्वेतश्च पत्त्या मवातञ्च विमोहिता कृणुष्वेति मंत्रेणऽऽग्नेय्यांदिशिसं
स्थितं॥ ॐ कृणुष्वेति वा ॐ अग्नये वा रक्तदंड श्कस्तात् सरस्य तिने ष्य ध्वजा ध्वचो
[प्र० ३] हूमहे वयं पूषानो यथा वेदसास वृधे रक्षिता पायुरदब्धः [ध्व०]
स्वस्तये ० ॐ ऊर्ध्वां दिशि यज्ञस्य ध्वजानां न चातुर्वर्ण्यं चातुर्वर्ण्य-
स्थिता देवी ध्वजा वह्नौ तु मंगला रक्षार्थं चैवतु यज्ञस्य मयातत्र विमो-
हिता ब्रह्माणी इति मंत्रेण ऊर्ध्वां दिशि संस्थिता ॐ ब्रह्मा-
[३] णी मे मतव सथं सुतासः प्र इषु प्रभृतयः प्रा सी संत पूर्व
त्युकथ मा हरी वहु न्ऋतानो प्र दृश् नू ० ॥ १ ॥ प्रधस्था दिशिय-
ज्ञस्य ध्वजा नाम सुप्रभां कुमुदी नाम सा देवी ध्वजरक्षां
सुमण्डले रक्षां चैवतु यज्ञस्य मयातत्र विमोहिता ॐ नमो
ऽस्तु सर्पेभ्यो इति मंत्रेण सर्पलोके स्थितो बुधैः ॐ नमो ऽस्तु
सर्पेभ्यो ० १० ॥ १ ॥ प्रथा ध्वजा ॥ जया विजया ती भद्रा नील शुक्ला
महोदरी मंगली रोहिणी चैव सुप्रभा सुध्वजो स्मृताः
गंध पुष्प धूप दीप नैवेद्यादिभिः पूजार्दि पंचमो नमः ॥ ३
वतु यज्ञस्य मधातत्र विमोचिता ॥ ॐ वरुणस्योत्तंभनमसि षो वापश्यां
दिशि यज्ञस्य ध्वजानां महोदरी चारुहस्ता तु सा देवी चामुंडा केतुमं
गजारूढा चैवतु यज्ञस्य मधातत्र विमोचिता वायोपेति मंत्रेण वाय-
व्यां दिशि संस्थितं ॥ ॐ वायो पेत सहस्रेण रथा स स्तेभिरागहि
नित्वं क्षेमथं भवेहं ॥ ॐ उत्तरस्यां दिशि यज्ञस्य ध्वजानां सुमं-
गलि खड्गहस्तधरा देवी इन्द्राणी वह्न मंगला रक्ता चैवतु यज्ञ-
स्य मधातत्र विमोचिता सोमो धेनुरिति मंत्रेण उत्तरस्यां दिशि सं-
स्थितं ॐ सोमो धेनुं २ सोमो ऽप्रवंतमाशुं २ सोमो वीरं
कर्मण्यं दधातु ॥ ऽईशान्यां दिशि यज्ञस्य ध्वजानां माथ रोहिणी
शूलहस्तधरा देवी माहेंद्री वह्नमंगला रक्ता चैवतु यज्ञस्य
मधातत्र विमोचिता ईशानायेति मंत्रेण ईशान्यां दिशि सं-
स्थितं ॐ तमीशानं जगतस्तस्थुषस्पतिं धियंजिन्वमवसे
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै न
मस्ते पदमुच्यते ॥ ॐ एते निवृतभागं तेजवस्त स्वाहा । य-
मनेत्रेभ्यो देवेभ्यो दक्षिणासद्भ्यः स्वाहा विश्वदेवनेत्रेभ्यो
देवेभ्यः पश्चात्सद्भ्यः स्वाहा मित्रावरुणनेत्रेभ्यो देवेभ्यो उत्त-
रासद्भ्यः स्वाहा सोमनेत्रेभ्यो देवेभ्यः उपरिसद्भ्यो द्रुव-
द्रुवसद्भ्यो स्वाहा ४ विभुद्रव्यमपीयस्मान्नानापापक्षयादिकं
ते पदिमेवष्टकारणार्थं पाञ्चभौतिक संस्पिता ॐ
प्रानो मित्रावरुण व्यभिवितं निंद्रमनयं स्वराति प-
अनेकरूपधारित्वा बहुरूपतेजयते पूजयामि गृहाण
र्घं सुवर्णभक्तिकृतम् ॥ वायव्ये वाव्याना इति द्विसंहते देव्यै
संघातं देवैः देवकृतं सते पूजयामि गृहाणार्घं वर्णभक्तिनं
कृतं देवी प्रोक्ष्ये १ भूर्भुवः स्वः प्रद्योतः सर्वप्रजाकाता च सर्वशः तस्मा-
इति ध्वजाऽऽवाहन प्रतिष्ठा समाप्ता ॥ १२ ॥ अथ पताकामस्त्याक
त्तिमंडपे स्थापयेत् ॥ पताकी पीत का शैन्द्रे रक्ता चाग्नेय सं स्थि
ता वाम्या कङ्का समाख्याता नैऋत्यां चैव रक्ता या ॥ १ ॥ श्वे
ता च वारुणी ज्ञेया शुक्ला वायव्यमेव च उत्तरे हरिता ज्ञेया
ईशान्यां पांडुरा न्यसेत् ॥ २ ॥ सर्ववर्णधरा प्रोक्ता पताका मध्यसं
स्थिता ॥ अथ पताकाऽऽवाहनम् ॥ वैजयंति समागच्छ पता
के त्वं ममाध्वरे तुरंगारण्यं धुपपुष्पादि पूजा सिद्धं द्रुपदिक्य
तिशः मंत्रैः जयति विद्योततैः प्राहता जयदायिनी पूजायं गृहा
ण मां पाहि यथा चास्य प्रसस्य मे २ ॥ ॐ विज्यं धनुः कपर्दिनो
विशिखो वाँ उत नेशन्नस्य या इषवः । आभुरस्यनिष
ङ्गाधिः ॥ १ ॥ नीलोत्पल पराशात्या ज्ञा नके वाव ही जिताः प्रप
राजिता महादेवं पताकारूपमाश्रितम् १ धमायधम २
on left)? Yes, "लि"!
Wait, "मेषालि"!
Meṣa (Aries) + Āli (Scorpio - अलि = वृश्चिक!).
4. "नृ" (nṛ) - Nṛ-rāśi (human signs: Mithuna, Kanyā, Tulā, Kumbha, first half of Dhanus)!
5. "म-" (ma-) at the end of line 6!
And line 7 begins with:
"कर" (kara) -> so "म-" + "कर" = "मकर" (Makara)!
YES! "मेषालिनृमकर-"!
Let's check line 7:
"-कर" (kara)
"धनु" (dhanu) - wait, look at 'धनु': "ध" (dha) "नु" (nu) or "धन"? It has a small u-loop at the bottom: "धनु"!
Wait, what is after "धनु"?
"वृश्चिक" (vṛścika) or "वाञ्छिक" or "कुंभ"?
Let's look at the letters:
व (va) with ṛ-matra? "वृ" (vṛ)
Then "श्चि" (ści) - wait, look at line 7:
It has:
क (ka)
र (ra)
ध (dha)
नु (nu) or न (na)
व (va)
त्वं भगलिङ्गेषु सुअर्चिताग्गृहाण मे ॐ भगरावे इति ८ तस्मात्त्वं च
भवाकर्षद्योतितं भुवनत्रयं तस्मात्त्वं प्रभक्तुं ख्याताग्गृहाण
पचितं मम॥ ॐ भूरसि इति ९ संग्रामभूमिं संप्राप्तं भक्ता
नां विजयप्रदम् ऋतुमेवमदत्त चमूदांत विजयो बलिसं
[पार्श्वे: पिपं] ड्डाभजे इति १०। इत्यावाह्य पूजयेत्॥ वैजयंति जयंती
च तथा चैवापराजिता शक्तिरूपा महारूपा बहुरूपा च
वेदिका भगलिंगा विजयी च सुप्रभा दशमी स्मृता ॥१॥ इ
ति पताकापूजा समाप्ता ॥ अथ कर्मः ॥ अथ वापीकूपत
डागारामपत्तन्नपुष्करिण्यां जलोत्सर्गः ॥ अथ कालः
उत्तरायणे माघादिमासषट्कान्यतमे मासि मकरक
र्कटकुंभमीनवृषमिथुनकन्यावृश्चिकान्यतमराशि
स्थिते वा सूर्ये मेषधनुस्थिते वा बुधबृहस्पतिशुक्राणां