सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

८२ वाक्यपदीयम्

वर्णेषु ऋकारौकारादिषु प्रतीयमाना अपि अवयवाः अवयवसदृशाः रेफादयः
नच विद्यन्ते । एवं पदे प्रतीयमाना अपि वर्णा न विद्यन्ते एतेन स्वाश्रयत्वेनाभिमत-
यावन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपं¹ मिथ्यात्वं वर्णावयवानां वर्णानां चोक्तम् । एवं
वाक्यात् पदानामप्यत्यन्तं प्रविवेकः पार्थक्यं पृथक्सत्ता कश्चन न विद्यते एतेन
वाक्यसत्तातिक्तसत्ताशून्यत्वस्य पदे प्रतिपादनाद् अधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताशून्य-
स्वरूपं मिथ्यात्वं पदानां बोधितम् । वाक्ये प्रतीयमानानि पदानि पदे प्रतीयमाना
वर्णाश्च न सन्तीति यावत् ॥
जैसे ( ऋकार, औकार आदि ) वर्णों में जो अवयव के सदृश रेफ और अ, उ आदि
प्रतीत होते हैं वे अवयव नहीं हैं । वैसे पदों में जो वर्णों की प्रतीति होती है वह भी भ्रम है ।
क्योंकि वाक्यों से पृथक् पदों की कोई सत्ता ही नहीं है ।
[L1

..."
Wait! Let's re-examine that word:
"वर्णावयवावयवेनाभिमत जो यावद् वर्ण"
Is it "वर्णावयवावयवेनाभिमत" or "वर्णावयवेनावयवेनाभिमत"?
Let's read the characters:
व (va)
र्णा (rṇā)
व (va)
य (ya)
वा (vā)
व (va)
य (ya)
वे (ve)
ना (nā)
भि (bhi)
म (ma)
त (ta)
Wait, "वर्णावयवावयवेनाभिमत":
Let's check:
वर्णा - व - य - वा - व - य - वे - ना - भि - म - त
Yes, exactly! "वर्णावयवावयवेनाभिमत" - wait, look at 'त':
The bottom of 'त' is clear, it's 'त'!
Then "जो यावद् वर्ण तन्निष्ठा-"

Look at :
"त्यन्ताभाव प्रतियोगीत्व वर्णावयव में है और दूसरा 'अधिष्ठानसत्तातिरिक्तसत्ताशून्यत्व'रूप है।"
Wait, "प्रतियोगीत्व" has a space before it?
"त्यन्ताभाव प्रतियोगीत्व" - yes, there is a space.

Look at :
"'ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थः' इति, सर

निबन्धनम् अन्ये तु एकशब्दत्वं तत्र चानेकशक्तियोगं१ एकशक्तित्वं२ वेति दर्शन-
विकल्पः । तत्र यदा एकशब्दत्वपक्षस्तदा 'यःसारण्यके ससीमके' इति भाष्यं
शक्तिभेदादुपचरितभेदाश्रयम् भेदपक्षे तु 'ग्रामशब्दोऽयं बह्वर्थः' इति भाष्यम्
अभिन्नसामान्यनिमित्तैकत्वाभिप्रायम्' इति ॥
यद्वा भिन्नं दर्शनं वर्णाः सत्याः पदानि वाक्यानि चासत्यानि इत्येकं दर्शन-
माश्रित्य 'गकारौकारविसर्जनीयाः शब्द' इति व्यवहारः वाक्यानि सत्यानि वर्णाः
पदानि चासत्यानि इत्यपरं दर्शनमाश्रित्य श्लोकार्थं प्रतिपद्यामहे इति व्यवहारः
अनुगम्यते क्रियते तत्र एकेषां पदवाक्यसत्यत्ववादिनां यन्मुख्यं सत्यं तत्र
अन्येषां वर्णसत्यत्ववादिनां विपर्ययः मिथ्यात्वमिति मतिः ॥
अथवा (वर्ण नित्य तथा पद और वाक्य अनित्य हैं। यह) एक दर्शन मानकर (गकार
औकार और विसर्ग शब्द हैं। इस प्रकार का) व्यवहार है और (वाक्य को सत्य तथा वर्ण
और पदों को असत्य हैं) दूसरा दर्शन मानकर (श्लोक से अर्थ समझ रहे हैं) इस ढङ्ग के
व्यवहार किए हैं। इन दोनों पक्षों में जो लोग पद अथवा वाक्य को सत्य तथा मुख्य मानते
हैं वही दूसरे लोग वर्ण को सत्य मानकर पद और वाक्य को मिथ्या बताते हैं ॥ ७४ ॥
वर्णातिरिक्तो ह्यङ्गीक्रियमाणः स्फोटः वेदस्य प्रामाण्यमापादयति इतरथा वर्णा-
नामवाचकत्वेन तदन्यस्य चासत्त्वेन प्रामाण्यस्यैवासम्भवः स्यात् वाक्यावयवाश्रिता-
न्यूहादीनि तु कार्याणि गत्यन्तरासम्भवादपोद्धृत्य कल्पनया समर्थनीयानि वर्णाति-
रिक्तस्य वाचकत्वादेव 'सुप्तिङन्तं पदम्' 'अर्थप्रयुक्ते शब्दप्रयोगे' 'येनोच्चारितेन' 'भा-
वार्थीः कर्मशब्दाः' 'भावमाख्यातेनाचष्टे' 'एतं मन्त्रमपश्यत्' इत्यादयः स्मार्ताः श्रौ-
ताश्च व्यवहारा उपपद्यन्ते इति तत्त्वम्—॥ ७४ ॥
'नित्याः शब्दार्थसम्बन्धा' इति कारिकया शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वं प्रतिज्ञातं
तत्र कः शब्दः यस्य नित्यत्वमुच्यते इति शिष्यजिज्ञासाशान्तये शब्दद्वैविध्यं ततो-
ऽर्थबोधप्रकारश्चोक्तः सांप्रतं नित्यत्वेनाभिमतस्य स्फोटरूपस्य शब्दस्य सति कालकृत-
परिच्छेदे नित्यत्वं न स्यादिति द्रुतादिवृत्तिभेदस्य प्रयोजकमाह—
अब तक शब्दों की नित्यता सिद्ध करने के लिये शब्दों के दो भेद तथा अर्थबोध का प्रकार
बताया गया । अब शङ्का उत्पन्न हुई कि यदि काल कृतभेद शब्द में है तब शब्द नित्य नहीं
हो सकता । द्रुतादिवृत्तियाँ तो शब्द में ही रहती हैं । इस पर हमारा कहना है कि—
स्फोटस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालाऽनुपातिनः ।
ग्रहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते ॥ ७५ ॥
न भिन्नः कालः कालभेदो यस्य तस्य अभिन्नकालस्य कालकृतपरिच्छेदशून्य-
स्य नित्यस्येति यावत् नित्यं हि वस्तु न कालेन परिच्छिद्यते नित्येषु कालिकाऽयोगात्
तथापि ध्वनिकालमनुपततीति ध्वनिकालानुपाती तस्य ध्वनिकालानुपातिनः
१ अनेकशक्तीति । निरूपकभेदाच्छक्तिभेद इति भावः ।
२. एकशक्तीति । निरूपकभेदेऽपि समवायस्यैकत्वैकत्वं शक्तेरिति भावः ।

स्वाभिव्यञ्जकध्वनिकालात् प्राप्तकालपरिच्छेदस्य तावत्कालमुपलभ्यमानस्य स्फोटस्य
ग्रहणोपाधिभेदेन गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ग्रहणं बुद्धिः व्यञ्जकीभूतो ध्वनिर्वा स
एवोपाधिस्तद्भेदेन वृत्तिभेदं वृत्तीनां द्रुतमध्यमाविलम्बितानां ह्रस्वादिप्रमाणरूपाणां
च भेदं प्रचक्षते न तु वास्तवस्तस्य द्रुतादिवृत्तिभेद इत्यर्थः । तदुक्तं तपरसूत्रे
भाष्ये 'यथा भेर्याहन्ता भेरीमाहत्य कश्चिद्विशतिपदानि गच्छति कश्चित् त्रिंशत्
कश्चिच्चत्वारिंशत् स्फोटस्तावतानेव ध्वनिकृता वृद्धिः' इति ॥ ७५ ॥
यद्यपि यह स्फोटरूपी शब्द कालकृतपरिच्छेद से रहित है । अतः नित्य है । क्योंकि
कालिक सम्बन्ध से नित्य कहीं नहीं रहता । तथापि स्फोट को व्यक्त करने वाली ध्वनि में
कालिक सम्बन्ध होने से स्फोट के ग्रहण ( बुद्धि या व्यञ्जक ध्वनि ) रूपी उपाधियों के भेद से
(द्रुत, मध्य, लम्बित, या ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत) आदि वृत्तियों के भेद माने जाते हैं ।
तपर सूत्र का भाष्य देखने से पता चलता है कि 'जैसे एक नगाड़े में एक आघात करके
कोई बीस पग भरता है । कोई तीस । यह भेद ध्वनि के कारण होता है । क्योंकि स्फोट तो
एक ही है । इसी प्रकार ध्वनि की द्रुतता से स्फोट की नित्यता में बाधा नहीं पड़ती ॥ ७५ ॥
नन्वेवं स्फोटे स्वतः कालकृतभेदाभावेऽपि ध्वनिकृतकालभेदेन स्फोटेषु ह्रस्वदीर्घ-
प्लुतेषु कालभेदमाश्रित्य तपरसूत्रेण अतत्कालयोर्दीर्घप्लुतयोर्यथा व्यावृत्तिः क्रियते
तथा द्रुतादिवृत्तीनां भेदेऽपि कालभेदमाश्रित्य अतत्कालव्यावृत्तिः स्यादिति तथा
च 'द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं कालभेदात्' इति वार्तिकमा-
रब्धव्यं स्यादित्यत आह—
स्वभावभेदान्नित्यत्वे² ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु ।
प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्यते ॥ ७६ ॥
प्राकृतध्वनिरूपरूपितस्यैव स्फोटस्य भानात् स्फोटप्राकृतध्वन्योर्नीरक्षीरन्यायेन
भिन्नत्वेनाप्रत्ययात्प्राकृतो ध्वनिः स्फोटस्य स्वभावः स्वरूपमित्येति स्वभावभेदात्
स्वरूपविशेषात् स्फोटतापार्थक्येनाग्रहणोपाधिकस्फोटस्वरूपात्वाभिमानवशात् प्राकृ-
तस्य ध्वनेः यः कालः एकमात्रादिरूपः ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु उच्चारणीयेषु वर्त-
मानः सः शब्दस्य स्फोटस्य नित्यत्वेऽपि उपचर्यते शब्दे अध्यारोप्यते व्यवहि-
यते इति यावत् ॥
और, प्राकृत ध्वनि को स्फोट का एक विशेष रूप मान लेने से प्राकृतध्वनि का ही एक
मात्रिक आदि काल ह्रस्व, दीर्घ और प्लुत में स्थिर रहता है जो स्फोट के नित्य होने पर भी
शब्द में आरोपित है वास्तविक नहीं ॥ ७६ ॥
१. कालभेदादिति । 'ये हि द्रुतायां वृत्तौ वर्णांस्तेषामाषाढाकारत मध्यमायां ये च मध्यम-
यायां वर्णास्तेषामापिकास्ते विलम्बितायाम्' इति म०भाष्यम् । तस्यार्थः द्रुत शीघ्रीभूय वा उच्चारः
यदि भवति नाडिकाया यदृशः षडपानीपलानि स्रवन्ति तस्याएव मध्यमायां वृत्तौ शब्दोच्चारणादि
भवन्ति नवानां मात्राविभागाक्षोणि पलानि तद्वतीकानि नव द्वादश सम्पद्यन्ते विलम्बितायां तु वृत्तौ
षोडशपलानि स्रवन्ति । नाडिका-सुषुम्ना मद्ध्याण्डसम्बद्धा साऽमृतबिन्दुस्रविणी । पलानि-बिन्दवः ।
२. 'स्वभाववस्तु नित्यत्वात्' लघुमञ्जूषायां पाठः ।

८६ वाक्यपदीयम्
अयं भावः प्राकृतो वैकृतश्चेति द्विविधो ध्वनिः तत्र प्राकृतध्वनिं विना स्फोटः
सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वा न भासते इति प्राकृतध्वनिव्यतिरेकेण स्फोटानुपल-
म्भात् प्राकृतध्वनिं स्फोटस्वरूपमिव मन्यन्ते प्राकृतध्वनिरेव च ह्रस्वदीर्घप्लुतादिभेद-
व्यवहारहेतुरिति१ प्राकृतध्वनिगतकालभेदस्य प्राकृतव्यङ्ग्याभिन्नत्वेन प्रतीते स्फोटे
प्रतीतौ बाधकाभाव इति ‘अत्’ इत्युच्चारणे अतत्कालस्य दीर्घादेर्व्यावृत्तिर्युक्ता वैकृत-
ध्वनिस्तु प्राकृतध्वनिप्रतीतं स्फोटमुत्तरकालं स एवायमित्युल्लेखेन चिरकालमुपलम्भ-
यति इति स्फोटप्रतीत्युत्तरकालभावितया स्फोटवैलक्षण्येनावभासमानः द्रुतादीनां
वृत्तीनां भेदे कारणमिति तद्गतकालभेदस्य तद्भिन्नत्वेन प्रतीते स्फोटे न प्रतीतिरिति
वैकृतध्वनिभिः स्फोटो न भिद्यते तमादाय च ‘ध्व

कालभेद द्रुत आदि स्फोट में प्रतीत नहीं होते जिससे द्रुत आदि वृत्तियों के ग्रहण को रोकने
के लिए कोई प्रयत्न नहीं करना पड़ता ।
ननु प्राकृतध्वनिकालभेदेनेव वैकृतध्वनिकालभेदेनापि स्फोटभेदः स्यादित्यत आह—
यह ह्रस्व आदि भेद जैसे प्राकृत ध्वनि के काल में है किन्तु स्फोट में आरोपित होता है
और स्फोट में उसके वारण के लिये तपर करना पड़ता है वैसे वैकृत ध्वनि प्रतीति कृत
कालभेद स्फोट में आरोपित नहीं होते । क्योंकि—
शब्दस्योर्ध्वमभिव्यक्तेर्वृत्तिभेदे १तु वैकृताः ।
ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर्न भिद्यते ॥ ७७ ॥
शब्दस्य स्फोटस्य अभिव्यक्तेः प्राकृतध्वनिजन्याभिव्यक्तेः ऊर्ध्वम् अनन्तरं
जायमानाः वैकृता ध्वनयः वृत्तिभेदे द्रुतादिवृत्तिभेदे स्थितिभेदे इति पाठे स्फोटो-
पलम्भकालभेदे तावत्कालं स्फोटोपलम्भे समुपोहन्ते कारणानि भवन्ति तैः वैकृत-
ध्वनिभिः स्फोटात्मा स्फोटस्वरूपं न भि

द्रुतमिति ह्रस्वदीर्घयोस्तु नैवमनुभव इति तत्र विषयभेद एव इति वृत्तिभेदेऽपि
वर्णस्य भेदो न गृह्यते¹ इति सर्ववृत्तिषु तत्कालत्वम् । यदाहुर्वार्त्तिककाराः- 'सिद्धं
त्ववस्थिता वर्णा वक्तुश्चिराचिरवचनाद् वृत्तयो विशिष्यन्ते' इति । अत्र प्रदीपः
'सर्वासु वृत्तिषु न वर्णानामुपचापापचयौ यथा गन्तॄणामालस्यादिभेदाद् गतिभेदेऽपि
न मार्गभेद इत्यर्थः' इति । आलस्यादिनोच्चारणक्रियया वैकृतध्वनिभेदेऽपि न वर्ण-
स्वरूपभेद इति भावः । वक्तुश्चिराचिरवचनात् चिराचिरकालोच्चारणजनकयत्नात्
जायमानवैकृतध्वनेरुपलब्धीनामेव भेदः केवलं वृत्तयो भिद्यन्ते न वर्णा इति भावः ।
ह्रस्वदीर्घप्लुतास्तु² स्वत एव भिन्नाः भिन्नैर्ध्वनिभिर्व्यज्यन्त इति युक्तस्तेषां कालभेदः ।
तदुक्तं श्लोकवार्त्तिके—वर्णान्तरत्वमेवाहुः केचिद् दीर्घप्लुतादिषु । नहि द्रुतादि-
वत्तत्र प्रयोगो नान्तरीयकः इति ॥ यदाहुर्महाभाष्यकाराः 'भेर्याघातवत्' इति
वार्त्तिकव्याख्याने 'तद्यथा भेर्याहन्ता भेरीमाहत्य कश्चिद्विंशतिपदानि गच्छति कश्चित्
त्रिंशत् कश्चिचत्वारिंशत् स्फोटस्तावतानेव, ध्वनिकृता वृद्धिः' इति अत्र कैयटः भेरी-
माहन्तीति भेर्याघातः उपलब्धिसामान्ये दृष्टान्तः । यथा प्रयत्नवशादुत्पन्नो भेरीशब्दः
कश्चिदल्पकालमुपलभ्यते कश्चिच्चिरं कश्चिच्चिरतरं च एवं वृत्तिषूपलब्धीनां कालभेदो
विषयस्य न भेद' इति ॥ 'ननु दृष्टान्ते ध्वनेरुपलभ्यमानस्य भेदो न तथेह वर्णस्य
द्रुतादिष्विति वैषम्यमत आह उपलब्धिसामान्य इति । यथा तत्र ध्वनेस्तावत्काल-
मुपलम्भस्तथापि तत्तद्वृत्तौ तावत्तावत्कालं तत्तदभिव्यञ्जकरूपरूपितत्वेन परि-
च्छिन्नस्यैव स्फोटस्योपलम्भमात्रमित्येतावत्येव दृष्टान्तः न चैतावता स्फोटभेदः
परिदृश्यमानकालभेदस्योपलब्धिगतत्वादिति तात्पर्यम् । एक एव स्फोटस्तत्तद्गुणैस्तत्त-
द्रूपेणाभिव्यज्यत इति' इत्युद्योतः ॥
ननु यदि नित्यः शब्दस्तर्हि तस्य कुतो न सर्वदोपलम्भ इति चेदत्र तपरसूत्रे
भाष्यकृतः 'स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुणः' इति स्फोटोपलब्धिप्रतिबन्धकस्ति-
मितवाय्वपसारणद्वारा स्वधर्मरूपिततदुपलब्धिहेतुत्वेन ध्वनिः स्फोटाख्यस्य शब्दस्य
गुण उपकारक इति तदर्थः । एतदुक्तं भवति—'स एवायमकार' इति प्रत्यभिज्ञाना-
त्स्फोटस्य नित्यत्वे सिद्धे सर्वदा तदुपलम्भाभावो व्यञ्जकाभावकृतः न तु स्वाभाव-
कृतः तथा मेघान्धकारे विद्युज्जन्मना घटबुद्धिर्न चिरमनुवर्तते तत्र व्यञ्जकाभाव एव
कारणम् न तु घटाभावः । तदाहुः श्लोकवार्त्तिककाराः 'सत्त्वेव साधनाभावाच्छब्दो-
१. भेदो न गृह्यत इति । ध्वनिः शब्दगुण इति भाष्ये ध्वनिर्शब्देन वर्णाः वैकृतध्वनिश्च
उभयोऽपि शक्ताभिव्यञ्जकत्वात्, तत्र वैकृतध्वनेः स्फोटस्य तद्रूपेण पुनः पुनरभिव्यक्तिः कार्यं-
मिति न तदभिव्यक्तस्फोटस्य तत्कालत्वं ह्रस्वदीर्घप्लुतरूपस्फोटस्तु भिन्नकालावच्छिन्नैर्विजाती-
यैर्ध्वनिभिरभिव्यक्तो भिन्न इव लौकिकैर्व्यङ्ग्यगतभेदेन तद्भेदास्यापि प्रत्ययात् ॥
२. ह्रस्वदीर्घप्लुतास्तु इति । व्यञ्जकभेदेनाऽरोपितभेदा एव भिन्नैर्ध्वनिभिरभिव्यज्यन्त
इत्यर्थः ।

नैवोपलभ्यते । क्षणिकं साधनं चास्य बुद्धिरप्यनुवर्त्तते ॥ मेघान्धकारशर्वर्यां१
विद्युज्जनितदृष्टिवत् ॥' इति ॥ ७७ ॥
संग्रहकार ने भी लिखा है कि—
प्राकृतध्वनि स्फोट की प्रकाशिका है और वैकृतध्वनि द्रुतादि वृत्तियों के भेद में निमित्त
बन जाती है।
तात्पर्य यह है कि—जैसे प्रकाश उत्पन्न होते ही पट से भिन्न घट को प्रकाशित करता है और
प्रकाशित करता रहता है किन्तु प्रथम प्रतीत घट से अनन्तर प्रतीत घट में भेद नहीं उत्पन्न करता।
वैसे प्राकृतध्वनि भी भिन्न स्फोट को व्यक्त करती है। उसके बाद उत्पन्न वैकृतध्वनि प्रथम व्यक्त स्फोट
के उपलब्धि काल तक प्रतीति में कारण है न कि पूर्व व्यक्त स्फोट के भेद में । इसीलिए द्रुत
मध्यमा आदि वृत्तियाँ पूर्वाभिव्यक्त अकार में कोई भेद नहीं प्रतीत करातीं। अनुभव भी
इसी का समर्थन करता है कि 'उसी वर्ण को इसने विलम्बित उच्चारण किया और दूसरे
व्यक्ति ने द्रुत उच्चारण किया।' किन्तु ह्रस्व और दीर्घ के बारे में ऐसा अनुभव नहीं है। अतः
स्फोट के अभिव्यक्तिकाल में प्रतीत होने वाले प्राकृतध्वनि के धर्म स्फोट में न प्रतीत हों
इसलिए तपरस्तत्कालस्य सूत्र बनाया गया। वैकृतध्वनि के धर्म स्फोट में नहीं प्रतीत होते
अतः उनकी प्रतीति रोकने के लिए कोई यत्न करने की आवश्यकता नहीं है।
वार्तिककार ने भी कहा है कि—वर्ण सदा एक रूप हैं किन्तु चिरकाल और अचिरकाल
में उच्चारण के कारण वृत्तियों में भेद है। प्रदीपकार ने कहा कि—जैसे अश्वस्य के कारण
गति-भेद हो जाने पर भी मार्ग-भेद नहीं होता वैसे सम्पूर्ण वृत्तियों में वर्णों का उपचय
अथवा अपचय नहीं होता। ह्रस्व, दीर्घ और प्लुत तो स्वतः भिन्न हैं और भिन्न भिन्न ध्वनियों
से अभिव्यक्त होते हैं। अतः ह्रस्वादि से द्रुतादि वृत्तियों में बहुत बड़ा अन्तर है।
१. वायवीया हि ध्वनयोऽभिव्यञ्जकाः ते च श्रोत्रं प्राप्यैवान्तः प्रशान्ताः शब्दबुद्धिरपि
तदनुवर्त्तिनी मेघान्धकारे विद्युज्जनिता घटबुद्धिरिव न चिरमनुवर्त्तत इति ॥ ननु कोयमन्धकारो
नामद्रव्यगुणकर्मभिन्नश्चिद्वैधर्म्याद्भावास्तम इति कारयन्तीयाम्। तथा तु नीलबुद्धिनिमित्तान्याव
प्रभावात् नीलिमाभावात् न चासतो नीलिम्नः किञ्चित्स्याद्वक्तुं स्मारकं वास्ति आलोकदर्शना-
मात्रेण तु तदभावो भवेत्प्रत्यङ्गन्यनागेष्वपि स्यात् अतो द्रव्यान्तरमिदं वसुमतीनीलगुणम्।
वायुरूपः स्पर्शवान् इदं चास्पर्श रूपवदितिदेवानां विशेषः। अथवा य एते पार्थिवास्त्रसरेणवो
वातायनविवरेषु दृश्यमानाः सर्वतो भ्रमन्ति तेषां ये नीलगुणाः तद्रूपमिदं नीलरूपं गुप्तमार्ग
गुणान्तराणां द्रव्यान्तराणां च तदन्तरालस्य चाग्रहणात् व्याप्ताखिलब्रह्माण्डमवभासति नीलरूप-
ग्रहणे चालोकापेक्षा नास्तीति दर्शनबलादभ्युपगम्यते । तन्वेवं गवादिगतमपि नीलरूपमन्धकारे
गृह्येत केन च नोक्तं नेति तच्च गोरग्रहणात्तद्गतत्वेन न लभ्यते सर्वमेव नीलरूपं तदा गृह्यते
प्रभायां तु प्रभाशब्देन गृह्यमाणेन यानि ग्रहणयोग्यसूक्ष्मद्रव्याश्रितानि नीलरूपाणि तान्यभिभू-
तानि न गृह्यन्ते निमीलिते तु नेत्रे प्रभारूपाग्रहणादविनाभूतानि गृह्यन्ते निमीलितनेत्रस्यापि
केचनयपि चाक्षुषाणि तेजांसि शुक्लिच्छिद्रादिबहिःसरन्त्येव तैर्नीलरूपं गृह्यन्ते वस्त्वन्तराणि
। न चापिगृह्यन्ते । अत्यन्तानामुद्भूतनेत्राणां च यद्यन्धकारदर्शनं नास्ति ततो न किञ्चिदुक्त-
म् । यच्च स्मरति मत्रलेषामपि सन्ति कानिचिदुन्मेषीति कार्यबलादेव कल्प्यते । नहि कार-
णकारणमप्रत्याख्यायैतदुक्तं सर्ववस्तूपलम्भोपशमप्रसङ्गात् तत्कारणान्यपि हीन्द्रियाणि
तद्विज्ञानहेत्वेत्यास्तां तावत् इति न्यायरत्नाकरः ।

६० वाक्यपदीयम्
नित्य शब्दों की सर्वदा प्रतीति प्रत्यायक के न रहने के कारण नहीं होती। इसीलिए
भाष्यकार ने कहा है कि 'स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुणः'। तात्पर्य यह है कि जैसे मेघ के घने
अन्धकार में बिजली की चमक से प्रतीत भी घटबुद्धि चिरकाल तक नहीं बनी रहती क्योंकि
व्यञ्जक नहीं है वैसे ध्वनि के विना स्फोट की प्रतीति सर्वदा नहीं होती ॥ ७७ ॥
ध्वनयः स्फोटाभिव्यञ्जकाः इत्युक्तम् , तत्र कीदृशं ध्वनीनामभिव्यञ्जकत्वमिति
विषये मतत्रयमाह—
इस प्रकार यह सिद्ध होता है कि ध्वनियां स्फोट की अभिव्यञ्जिका हैं। और,
इन्द्रियस्यैव संस्कारः शब्दस्यैवोभयस्य वा ।
क्रियते ध्वनिभिर्वादास्त्रयोऽभिव्यक्तिवादिनाम् ॥ ७८ ॥
अभिव्यक्तिवादिनाम् शब्दाभिव्यक्तिवादिनां शब्दाभिव्यक्तिविषये त्रयो-
वादाः सन्ति। तत्र ध्वनिभिः इन्द्रियस्यैव श्रोत्रस्यैव संस्कारः क्रियते तत्संस्कृतं
च श्रोत्रं शब्दोपलब्धौ द्वारतां प्रतिपद्यते चक्षुष आप्यायनानुग्रहं कुर्वदुपनेत्रं चाक्षुष-
स्य लिप्यादेः यथाभिव्यञ्जकं तथा श्रोत्रस्याप्यायनानुग्रहं कुर्वन् ध्वनिः श्रौत्रस्य
शब्दस्याभिव्यञ्जक इत्युच्यते इत्येको वादः । शब्द एव ध्वनिसंसर्गात्प्राप्तसंस्कारः
श्रोत्रस्य विषयत्वमापद्यते इति ध्वनिभिः शब्दस्यैव संस्कारः क्रियते इति
द्वितीयो वादः । ध्वनिभिः उभयस्य शब्दस्य श्रोत्रस्य च संस्कारः क्रियते
इति तृतीयो वादः इति ॥ ७८ ॥
स्फोट की अभिव्यक्ति के बारे में अभिव्यक्तिवादियों के तीन वाद माने गए हैं।
जिसमें एक मत है कि 'ध्वनियों से इन्द्रिय (श्रोत्र (कान)) में ही संस्कार (शब्दग्रहण-
योग्यता) उत्पन्न होती है।' दूसरे लोगों का मत है कि 'ध्वनियों से शब्द में ही संस्कार
होता है। जिससे वह श्रोत्र का विषय बनता है।' तीसरा मत है कि 'ध्वनियों से शब्द और
इन्द्रिय दोनों में संस्कार होता है' ॥ ७८ ॥
तत्राद्यं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति—
जो लोग पहला पक्ष मानते हैं उनका कहना है कि—
इन्द्रियस्यैव संस्कारः समाधानाञ्जनादिभिः ॥
समाधानाञ्जनादिभिः समाधानेन प्राकृतेन चित्तैकाग्रतारूपेण अञ्जनादिद्रव्येण
उपनेत्रेण च इन्द्रियस्यैव चक्षुष एव संस्कारः क्रियते न विषयस्य अलौकिकेनापि
समाधानेन सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टोपलब्धौ चक्षुष एव संस्कारः न विषयस्य तथा सति
एकेन समाहितचेतसा चक्षुषा विषये संस्कृते असमाहितचेतोभिरपि अन्यैः विष-
यस्य ग्रहणं स्यात् एवं ध्वनिभिरपि श्रोत्रस्यैव संकारः न शब्दस्य तथा सति शब्दस्य
विभुत्वेन सर्वश्रोत्रसंबद्धतया सर्वैरपि तद्ग्रहणं प्रसज्येत विशेषाभावादिति भावः ।
जब हमें दूर की वस्तु नहीं दिखाई पड़ती तब हम आँख में आँजन लगाते हैं या बड़ी
सावधानी से चित्त को एकाग्रता से देखने का प्रयत्न करते हैं, तब हम वस्तु देख पाते
हैं। अतः इन्द्रियों में ही संस्कार होता है विषय में - । ॥ ३ ॥

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६१
यदाहुः—'तत्र सर्वैः प्रतीयेत शब्दः संस्क्रियते यदि' इति। न च केन रूपेण ध्वनेः
संस्कारजनकत्वं न हि संस्कारजननानुगुणं किंचिद्रूपं ध्वनावुपलभ्यते इति वाच्यम्
ध्वनेः शब्दजनकत्वं केन रूपेणेति पर्यनुयोगस्य शब्दोत्पत्तिवादिनोऽपि सम्भवात् ।
तद्भावभावितामात्रेण कार्यानुमेयातीन्द्रियशक्त्या समाधाने तु मन्मतेऽपि अभिव्य-
क्त्यनुमेय-अनिगतातीन्द्रियशक्त्या समाधानसम्भवात् । ननु शब्दविजातीयस्य
ध्वनेः कथं व्यञ्जकत्वमिति चेत् घटविजातीयस्य दीपस्य शब्दविजातीयस्य श्रोत्रस्य
वा कथं व्यञ्जकत्वमिति पश्य ! तदुक्तं श्लोकवार्तिके—
'न च पर्यनुयोगोऽत्र केनाकारेण संस्कृतिः
उत्पत्तावपि तुल्यत्वाच्छक्तिश्चाप्यतीन्द्रिया ॥
नित्यं कार्यानुमेयात्र शक्तिः किमनुयुज्यते ।
तद्भावभावितामात्रं प्रमाणं तत्र गम्यते ॥
अतोऽतीन्द्रिययैवैते शक्ता शक्तिमतीन्द्रियम् ।
इन्द्रियस्याऽऽदधानाः स्युः शब्दाभिव्यक्तिहेतवः ॥
व्यञ्जको नान्यजातिश्चेच्छ्रोत्रं शब्दस्य ते कथम् ।
पार्थिवानां घटादीनां प्रदीपादिश्च तैजसः ॥' इति ।
द्वितीयं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति—
जो लोग दूसरा पक्ष मानते हैं । उनका मत ह कि—
विषयस्य तु संस्कारस्तद्गन्धप्रतिपत्तये ॥ ७९ ॥
यथा विषयस्य तैलादेर्गन्धस्य—आतपेन, आतपशुष्कायाश्च पृथिव्या गन्धस्य
उदकेन, संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये पृथिवीगन्धप्रतिपत्तये क्रियते न घ्राणेन्द्रि-
यस्य संस्कारः तथा सति संस्कृतासंस्कृतयोः पृथिवीगन्धयोर्भेदो न स्याद्विशेषाभावात्।
तथा ध्वनिभिरपि शब्दस्यैव संस्कारः क्रियते न श्रोत्रस्येति भावः । यदाहुः श्लोक-
वार्तिककाराः—'सकृच्च संस्कृतं श्रोत्रं सर्वशब्दान् प्रबोधयेत् । घटाद्योन्मीलितं चक्षुः
परं न हि न बुध्यते ॥' इति ॥ ७९ ॥
जब पृथिवी गर्मी से तप जाती है और हम उसका गन्ध जानना चाहते हैं तब उस पर
पानी गिरा कर उसके गन्ध का ग्रहण ठीक रूप से कर लेते हैं । यहाँ गन्ध ग्रहण के लिए
विषय ( पृथिवी ) में संस्कार करते हैं घ्राणेन्द्रियों में नहीं ॥ ७९ ॥
तृतीयं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति—
जो लोग तीसरा मत मानते हैं । उनका मत है कि—
चक्षुषः प्राप्यकारित्वे तेजसा तु द्वयोरपि ।
विषयेन्द्रिययोरिष्टः संस्कारः स क्रमो ध्वनेः ॥ ८० ॥
यथा चक्षुषः प्राप्यकारित्वे विषयदेशं गत्वा विषयग्राहकत्वे तेजसा आलो-
केन प्रदीपादिना द्वयोरपि विषयेन्द्रिययोः विषयदेशं गतस्येन्द्रियस्य विषयस्य च

त् समाधत्ते":
'चे' 'त्त' with virama? "चेत्तत्"
'स' 'मा' 'ध' 'त्ते' -> "समाधत्ते"!
Then "सत्यं सूक्ष्मत्वात्तु":
'स' 'त्यं' 'सू' 'क्ष्म' 'त्वा' 'त्तु'.

Line 33:
"पदार्थान्तराण्यचालयन् स्थिर इव भवतीति स्थिराभिधानम्। न च तत्र वायोः सद्भावे किं मानं"

  • 'पदार्थान्तराण्यचालयन्'
  • 'स्थिर इव भवतीति'
  • 'स्थिराभिधानम्।'
  • 'न च तत्र वायोः सद्भावे किं मानं' (or मानं?) Yes, 'मानं'.

Line 34:
"व्यजनादिचालनेन वायूपलम्भ एव। न हि तत्र पार्थिवं व्यजनं तदुपादानं व्यस्तास्तु वाय्ववयवा"
Wait, let's verify each word:

  • "व्यजनादिचालनेन"
  • "वायूपलम्भ एव।"
  • "न हि तत्र पार्थिवं व्यजनं तदुपादानं"
  • "व्यस्तास्तु"
  • "वाय्ववयवा" (look at the glyph: 'वा' + 'य्व' + 'व' + 'य' + 'वा'). Yes, 'वाय्ववयवा'!

Line 35:
"व्यज

कैश्चित् यथा जपाकुसुमरूपानुरक्त एव स्फटिकादिर्गृह्यते तथा ध्वनिरूपानु-
रक्त एव स्फोटो गृह्यते इति स्फोटरूपाविभागेन ताल्यादिकरणाभिघातजन्यध्वन्य-
भिव्यङ्ग्यस्फोटस्वरूपाभेदेन ध्वनेः प्राकृतध्वनेः ग्रहणं प्रतिपत्तिः इष्यते स्वीक्रियते ।
कुछ लोगों का मत है कि—स्फोट और प्राकृतध्वनि का ज्ञान एक रूप (अभेद रूप) से
होता है।
तेषामिदमाकूतम्—यथा प्रभाकरादिकारणजन्यालोकाभिव्यङ्ग्यस्तम्भरूपावि-
भागेन आलोकस्य प्रतिपत्तिर्भवति नालोको न वा स्तम्भः परस्परं विभागेन ग्रहीतुं
शक्यते तथापि प्रभाकरजन्य आलोकः काष्ठादिजन्यस्तु स्तम्भादिरिति तयोर्भेदो
व्यवस्थाप्यते । तथा ताल्यादिकारणजन्यध्वन्यभिव्यङ्ग्यस्फोटरूपाविभागेन ध्वने-
र्प्रतिपत्तिर्भवति न ध्वनिनीपि स्फोटः परस्परं विभागेन ग्रहीतुं शक्यते तथापि ताल्वा-
दिकारणजन्यो ध्वनिः नित्यत्वादकार्य

६४ वाक्यपदीयम्
अन्यैः दूरादुपलब्धौ स्वतन्त्रः शुद्धः स्फोटामिश्रितः ध्वनिः १ प्रकल्पितः
इष्यते केवलॊ ध्वनिरेव गृह्यते वैयाकरणैः शब्दविशेषो ध्वनिर्न वायवो वायुसंयोगा
वा इत्यभ्युपगमेन ध्वनेः श्रोत्रत्वात्। तदुक्तं श्लोकवार्तिके ‘ननु यस्य द्वयं श्रोत्रं
तस्य बुद्धिद्वयं भवेत्’ इति। यस्य-वैयाकरणस्य, द्वयं ध्वनिः स्फोटश्च, श्रोत्रं व्यङ्ग्यं
व्यञ्जकं च श्रोत्रग्राह्यम् इत्यर्थः ॥
दूसरे लोगों का मत है कि—ध्वनि असंवेद्य है (अर्थात् अज्ञेय है) और उसकी अनुमान
द्वारा प्रतीति होती है और तीसरा मत है कि स्फोट से अमिश्रित (अर्थात् पृथक्) ध्वनि
का स्वतन्त्र रूप से ग्रहण होता है।
स्पष्टश्चायं पक्षः तपरसूत्रे ‘ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते। अल्पो
महांश्च केषांचिदुभयं तत्स्वभावतः॥’ इति ग्रन्थेन भाष्ये। ध्वनिः स्फोटश्चेति = व्यञ्ज-
को व्यङ्ग्यश्चेत्यर्थः। शब्दानां व्यङ्ग्यानां संबन्धी व्यञ्जकत्वेन यो ध्वनिः स एव महानल्पश्च
लक्ष्यते व्यङ्ग्यस्त्वभिन्नकाल एवेत्यर्थः। उभयमिति। व्यङ्ग्यो व्यञ्जकश्च प्रमाणेन स्व-
भावतः सिद्धावित्यर्थः। केषांचिदिति। व्यक्तानामुभयं गृह्यते अव्यक्तानां तु ध्वनिरेव
इति प्रदीपः। अत्रोद्योतः ‘उभयमित्यावृत्त्या २ योजनीयम् उभयं गृह्णत इति
शेषः। तेन व्यक्तवाचामुभयम् ३ अव्यक्तवाचां वर्णधर्मानाक्रान्तध्वनिरेवेत्यर्थः। ध्व-
निपदेन प्राकृतवैकृतानुभावपि उच्येते। ग्रहणकर्मभूतमुभयं तु प्राकृतध्वनिस्फोटरूपम्।
वैकृतस्याल्पत्वादि चिराचिरोपलब्ध्यनुमेयमिति बोध्यम्’ इति॥
तदयं निष्कर्षः—ध्वनिः केवलमगृह्यमाणोऽपि स्फोटोपश्लिष्टः गृह्यते इत्येके।
ध्वनिर्न गृह्यते तद्रूपरूपितं स्फोटमात्रं तु गृह्यते इत्यपरे। अव्यक्तानां ध्वनिरेव व्यक्तानां
तूभयम् गृह्यते इत्यन्ये।
केचित्तु ‘स्वतन्त्रोऽन्यैः प्रकाशक’ इति पाठमभिप्रेत्य तस्य दूरत्वदोषात्स्फोट-
स्वरूपानवधारणे केवलॊ ध्वनिरुपलभ्यते तत्रापि स्फोटो भासत एव किन्तु दूरत्वदोषा-
दस्फुटः यथा दूरत्वदोषात् प्रकाश्यमानस्यापि चन्द्रमसोऽल्पपरिमाणतया ग्रहणमित्यर्थं
संगिरन्ते ॥ ८१ ॥
इनमें दूसरे मत का तात्पर्य यह है कि जैसे इन्द्रियों से विषय का ज्ञान होता है किन्तु
इन्द्रियों का प्रत्यक्ष नहीं होता और विषय प्रतीति किससे होती है इस जिज्ञासा की निवृत्ति के
लिए इन्द्रिय का अनुमान करना पड़ता है, वैसे स्फोट की प्रतीति के कारण की कल्पना में
अन्यथाऽनुपपत्ति से अपरोक्ष ध्वनि का अनुमान करते हैं।
१. स्याद्वादरत्नाकरकारास्तु—यदा केवलरणरणायितादिकरणेनाकारादिविशेषावगमः तदा
स्वतन्त्रो ध्वनिः प्रतीयते ककारादिषु व्यक्तवर्णप्रतीतौ तु स्फोटे संसृष्टः प्रतीयते इति व्याचक्षते।
२. एकस्य उभयं वर्त्तते इत्यर्थः अपरस्य उभयं गृह्णत इत्यर्थः।
३. वायुगुणो ध्वनिः वायो कर्णविवरं प्राप्ते समुत्पन्नभवादेन श्रोत्रं संस्कृत्य तेन गृह्यमाणः
कदाचिद्वर्णरहितः केवलॊ गृह्यते कदाचिद्वर्णानभिव्यञ्जन् तदुपश्लिष्टः प्रतीयते प्रभास्वरूपवत् अस्ति हि
वर्णोच्चारणे ध्वन्युपलब्धिः दूरादिमित्रेषु वर्णरहितध्वन्युपलब्धिदर्शनात्।

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६५
तीसरे मत का तात्पर्य यह है कि अव्यक्त शब्दों की ध्वनि ही गृहीत होती है और व्यक्त
की ध्वनि के साथ स्फोट भी गृहीत होता है ॥ ८१ ॥
ननु एको ध्वनिर्न स्फोटाभिव्यक्तिसमर्थः द्वितीयध्वन्युच्चारणानर्थक्यापातात् न
ध्वनिसमुदायः ध्वनीनामुत्पन्नप्रध्वंसितया समुदायाभावात् किन्तु पूर्वपूर्वध्वनिजनि-
ताभिः स्वजन्यसंस्कारद्वारा करणभूताभिर्बुद्धिभिः सहकृतेनान्त्यध्वनिना स्फोटः स्फुटं
प्रकाशत इत्यत्र दृष्टान्तमाह—
एक ही ध्वनि स्फोट को व्यक्त करने में समर्थ नहीं हो सकती क्यों कि दूसरी ध्वनियों
व्यर्थ हो जायगी । ध्वनि समुदाय भी स्फोट को व्यक्त नहीं कर सकता क्यों कि ध्वनियाँ
उत्पन्न और नष्ट होती हैं फिर समुदाय मिल नहीं सकता फिर भी ध्वनि से स्फोट का
ग्रहण होता है ?
यथाऽनुवाकः श्लोको वा सोढत्वमुपगच्छति ।
आवृत्त्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते ॥ ८२ ॥
यथा अनुवाकः मन्त्रसमूहः श्लोको वा आवृत्त्या चरमावृत्त्या पुनः पुनराव-
र्त्तनेनेति वा अस्मिन्पक्षे आवृत्त्येति जातावेकवचनम् सोढत्वं सोढुं शक्यत्वं स्वीकार्य-
त्वं गुरूच्चारणानुच्चारणमन्तरापि स्वेच्छया पठनयोग्यताम् उपगच्छति प्रत्यावृत्ति
तु सः अनुवाकरूपः श्लोकरूपो वा ग्रन्थः न निरूप्यते न बुद्धिविषयो भवति
न सोढत्वं यातीति यावत् प्रथमाद्यावर्त्तने श्लोकस्य स्फुटावभासाभावेऽपि अने-
कावृत्तौ स्फुटावभासो भवति । एवं प्रत्येकं ध्वनिभिः स्फोटस्य स्फुटावभासाभावेऽपि
चरमवर्णध्वनिना स्फुटावभासो भवतीति भावः ॥ ८२ ॥
जैसे मन्त्रों का समूह या एक श्लोक बार बार पढ़ने के बाद ( बिना किसी सहायता के )
पढ़ने योग्य हो जाता है । किन्तु प्रत्येक आवृत्ति में वह बुद्धि का विषय या पढ़ने योग्य
नहीं बनता ॥ ८२ ॥
दार्ष्टान्तिकमाह—
प्रत्ययैरनुपाख्येयैर्ग्रहणानुगुणैस्तथा ।
ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते ॥ ८३ ॥
तथा अनुपाख्येयैः प्रत्येकं स्फुटं स्फोटाप्रकाशतया इदं तदित्यव्यपदेश्यैः
तथापि ग्रहणानुगुणैः अन्त्यध्वनिजन्यव्यक्तस्फोटग्रहणोन्मुखैः प्रत्ययैः पूर्व-
पूर्वध्वनिजनितबुद्धिभिः सह ध्वनिप्रकाशिते अन्त्यध्वनिना प्रकाशिते शब्दे स्वरूपं
स्वाभाविकं रूपम् अक्रमस्फोटस्वरूपम् अवधार्यते स्फुटं निश्चीयते ॥
जैसे प्रत्येक ध्वनि स्पष्ट रूप से स्फोट की प्रकाशिका नहीं है किन्तु स्फोट के ग्रहण के
लिए उन्मुख पूर्व पूर्व ध्वनियों से जन्य बुद्धि के साथ अन्त्य ध्वनि से प्रकाशित शब्द में जब
स्फोट का स्पष्ट स्वरूप प्रकाशित होता है तब स्फोट का रूप हम समझ लेते हैं ।
एतदुक्तं भवति-यथा प्रत्येकमावृत्तिभिः श्लोकः स्फुटनवभास्यमानोऽपि चर-

विकलं (कृत्स्नं) स्फोटमभिव्यञ्जन्ति न चेतरध्वनिवैयर्थ्यम् अभिव्यक्तिभेदात्।"
Wait, look at the footnote callout:
"तथाहि¹" -> footnote 1 is on तथाहि!
Let's check line 11:
"तथाहि¹ सर्वान्तिमात्प्राग्भाविनो ध्वनयोऽनुपजातसंस्कारविशेषस्य प्रतिपत्तुर्व्यक्त-"

Line 12:
"पदग्रहणसमर्थाः सर्वान्तिमध्वनिजनिप्यमाणव्यक्तरपदग्रहणानुगुणसंस्कारोत्पादिकाः"
Wait, "जनिप्यमाण"? No, 'ष': "जनिष्यमाण"!
Wait, look at "व्यक्तरपद" or "व्यक्ततरपद"?
In line 12: "...ध्वनिजनिष्यमाणव्यक्ततरपदग्रहणानुगुण..."
Wait, is there a 'त'?
Let's check: "जनिष्यमाणव्यक्ततरपदग्रहणानुगुणसंस्कारोत्पादिकाः" or "जनिष्यमाणव्यक्तरपद..."?
Look at line 12:
"सर्वान्तिमध्वनिजनिष्यमाणव्यक्ततरपदग्रहणानुगुणसंस्कारोत्पादिकाः" -> wait, 'व्यक्त' then 'तर':
Look at 'व्य' 'क्' 'त' 'त' 'र' - yes, 'व्यक्ततर'!

Line 13:
"बु

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६७
पूर्वोक्तं शब्दस्वरूपावधारणं स्पष्टयति—
इसे ही स्पष्ट करते हैं—
नादैराहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह ।
आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥ ८४ ॥
नादैः पूर्वपूर्वध्वनिभिः आहितबीजायाम् आहितं समर्पितं बीजं भावना य-
स्यां सा तस्याम् आवृत्तपरिपाकायाम् आवृत्तोऽभ्यस्तः परिपाको यस्याः सा तस्यां
आवृत्तोऽवधारणविषयभूतस्य गवादिकवाक्यस्य परिपाकः परिपाचनं यस्यामिति वा प्रथमेन
ध्वनिना किञ्चिद्भावनाबीजमाहितं तेन च कश्चित् परिपाकः कार्यजननशक्तिविशेषः आ-
हितः पुनर्द्वितीयेन एवं तृतीयेन ध्वनिना ततः उद्बुद्धसंस्कारायां बुद्धौ अन्तःकरणे
अन्त्येन ध्वनिना सह अन्त्यध्वन्यवधारणसमकालं शब्दोऽवधार्यते यदाऽन्त्यो-
ध्वनिरवधार्यते तदा गौरित्येवं शब्दोऽप्यवधार्यत इत्यर्थः । उत्तरोत्तरवर्णोपलब्धिवेला-
यामपि पूर्वपूर्ववर्णाः स्मृत्याऽनुसंधीयन्ते तेनाश्रुतदर्शनोपलक्षणेऽपि पूर्वे स्मर्यन्ते तेन चेयं
सद्भूतावस्थवर्णविषये प्रत्यक्षा पूर्वेषु चातीतेषु स्मृतिरूपा इति प्रत्यक्षस्मरणात्मिकाचित्र-
रूपा बुद्धिः सा च 'चित्ररूपां च तां बुद्धिमाश्रितानेकगोचराम्' इति श्लोकवार्त्तिके उक्ता
तया बुद्ध्या गौरित्येवं गकारादिविलक्षणं शब्दाख्यं तत्त्वं प्रत्यक्षमवगम्यते इति भावः ।
इसी प्रकार नाद (पूर्व पूर्वध्वनि) से ध्वनि में एक प्रकार की भावना उत्पन्न होती है
फिर आवृत्ति से उनमें कार्य उत्पन्न करने की शक्ति आती है इस प्रकार उद्बुद्ध संस्कार वाली
बुद्धि में अन्त्यध्वनि के साथ शब्द का ज्ञान ठीक रूप से होता है ॥
तात्पर्य यह है कि किसी वाक्य के उच्चारण में जब तक अन्तिम वर्ण नहीं उच्चरित होता
तब तक वाक्यार्थ बोध नहीं हो सकता किन्तु अन्तिम वर्ण तक पूर्वपूर्व ध्वनियों का अदर्शन हो
जाता है। अतः शब्द का अवधारण करने के लिये मानना पड़ता है कि नाद (पूर्वपूर्व ध्वनि)
से एक भावना बीज सन्नद्ध होता है इससे एक प्रकार का परिपाक (कार्यजनन शक्ति विशेष)
उत्पन्न होता है इसी प्रकार द्वितीय और तृतीय ध्वनि से भी भावना बीज और परिपाक की
उत्पत्ति होती है फिर संस्कार के उद्बुद्ध हो जाने पर अन्तःकरण में अन्तिम ध्वनि के अव-
धारण के साथ साथ शब्द का भी अवधारण हो जाता है। इस प्रकार उत्तर उत्तर के वर्णों की
अवधारण वेला में भी पूर्वपूर्व वर्णों की स्मृति का अनुसंधान बना रहता है इसलिये अन्तिम
वर्ण के उपलब्धि काल में पूर्व पूर्व ध्वनियों स्मृति में बनी रहती है। जिससे यह अन्तिम
वर्ण के विषय में प्रत्यक्ष और पूर्वपूर्व वर्णों के विषय में स्मृतिरूप है। अतः प्रत्यक्ष और स्मरणा-
त्मक होने से चित्ररूपा बुद्धि से गौः इस प्रकार का गकार, औकार और विसर्ग से विलक्षण
शब्दान्तर का प्रत्यक्ष हो जाता है ॥ ८४ ॥
यद्वा अन्त्येन ध्वनिना सह नादैः पूर्वपूर्वध्वनिभिः आहितबीजायां बुद्धौ
पश्चिमव्यङ्ग्यनन्तरं शब्दः 'गौः इत्येकं पदम्' इति अवधार्यते इत्यर्थः । इदं चावधा-
रणं समस्तवर्णविषयं स्मरणरूपम् । यदाहुः श्लोकवार्त्तिककारा — 'अन्त्यवर्णोऽपि
विज्ञाते पूर्वसंस्कारकारितम् । स्मरणं यौगपद्येन सर्वेष्वप्येव प्रवृत्तते । गौरित्येवं-

६८ वाक्यपदीयम्
र्थेषु मानसं सर्ववादिनाम् । इति परमार्थस्तु प्रत्यक्षज्ञानमेवेदं न स्मरणं ध्वनिसंस्कृ-
तश्रोत्रेन्द्रियजन्यत्वात् अन्यथा शब्दस्य स्फुटप्रकाशो नोपपद्येतेति मन्तव्यम् ॥
यद्यपि पूर्वं क्रमेण ज्ञानं जातं तथापि अन्तिमध्वनिज्ञानानन्तरं समुदायात्मकं सर्व-
वस्तुविषयं ज्ञानं भवति। न चैवं सरो रस इत्यादावविशेषप्रसङ्गः; उपलब्धिक्रमारोपेण
क्रमवन्तो ध्वनयः प्रतीताः पश्चाद्युगपत्स्मर्यमाणा अपि तत्क्रमेण स्मृताः स्फोटमव-
बोधयन्तीति ।
अथवा—अन्तिमध्वनि के साथ नाद ( पूर्व पूर्वध्वनि ) से उत्पन्न भावना वाली बुद्धि में
अन्तिमध्वनि के बाद 'गो' इस शब्द का निर्णय होता है। इस मत में केवल स्मरण के द्वारा
ही शब्द का अवधारण होता है ।
नादो नाम वर्णानतिरिक्तो वर्णव्यञ्जको वायवीयाः संयोगविभागाः संयोगविभाग-
विशिष्टा वायवो वा 'वायवीयाः संयोगविभागाः

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६६
त्येतदेकं पदमिति तया पदं गृह्यते' इति वाचस्पतिमिश्रलेखात् 'शब्दार्थप्रत्या-
यानाम्' इति योगसूत्रव्याख्यावसरे 'स च वर्णरूपोऽप्यवाचकत्वाद् ध्वनिरित्युच्यते'
इति 'नादाख्यगकारादिवर्णान्' इति च नागेशभट्टलेखात् 'शब्दश्च वायुगुणो ना-
काशगुणः अत एव भाष्ये आकाशदेशः शब्द इत्युक्तमिति' मञ्जूषायां निरूपितत्वा-
श्चावगम्यते। ध्वनिः शब्दरूपता च 'अथ वा प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनिः शब्द
इत्युच्यते' इति महाभाष्ये उक्ता। 'बुधैर्वैयाकरणैः प्रधानीभूतस्फोटरूपव्यङ्ग्यव्य-
ञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृत' इति काव्यप्रकाशकृता। 'ननु यस्य द्वयं
श्रोत्रं तस्य बुद्धिद्वयं भवेत्' इति भर्तृशारिकारिकाव्याख्यावसरे तत्त्वसंग्रहटीकायां पञ्जि-
काख्यायां 'यस्य-वैयाकरणादेर्घोषात्मको ध्वनिर्व्यञ्जको नतु वायवीयसंयोगविभागा-
त्मक' इति कमलशीलेन चानूदिता ॥ ८४ ॥
ननु यदि ध्वनिभागाः प्रत्येकं कृत्स्नमेव शब्दं व्यञ्जयन्ति तर्हि वर्णेषु वर्णावय-
वाः पदे वर्णा वाक्ये पदानि च कथमवभासन्ते तत्र तेषां तदभिव्यञ्जकध्वनीनां चा-
भावादत आह—
यद्यपि ध्वनियाँ पूर्ण शब्द को व्यक्त करती हैं तथापि वर्णों में वर्णावयव, पदों में वर्ण
और वाक्य में पदों की प्रतीति होती है, क्योंकि—
असतश्चान्तराले याञ्छब्दानस्तीति मन्यते ।
प्रतिपत्तुराशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः ॥ ८५ ॥
अन्तराले—ध्वन्युत्पत्तिस्फुटशब्दग्रहणयोर्मध्ये निर्भागेषु अक्रमेषु वर्णपदवाक्येषु
ध्वनिभिरभिव्यज्यमानेषु वर्णे वर्णावयवरूपाः पदे वर्णरूपाः वाक्ये पदमुरूपाः
बुद्धयो जायन्ते ताभिश्च बुद्धिभिः प्रतिपत्ता भागभूतान् असतः वर्णे पदे वाक्ये च
अविद्यमानान् तान् शब्दान् वर्णावयवान् पदानि च अस्तीति मन्यते सा प्रति-
पत्तुराशक्तिः असामर्थ्यम् तैः शब्दैरनेकांशस्फोटग्रहणाक्षमता तादृशाश्चान्तराले शब्दा-
भिमानाः। न च ते वस्तुतः सन्ति किन्तु सः अन्तराले शब्दग्रहणरूपो भ्रमः अक्रमस्य
सत्यस्य स्फोटस्य ग्रहणोपाय एव । यथा आराद्वनस्पतौ मिथ्याभूतहस्तिप्रत्यय-
प्रवाहः सत्यवनस्पतितत्त्वप्रतिपत्तिहेतुस्तथा भागापभासिन्यो वर्णपदविषया मिथ्या-
बुद्धयः सत्यस्फोटप्रतिपत्तिहेतव इति सत्त्वम् ॥ ८५ ॥
ध्वनि की उत्पत्ति और शब्द के स्पष्ट ग्रहण के बीच के काल में जो अवयव वर्ण, पद और
वाक्य में नहीं हैं किन्तु वर्णावयव, वर्ण और पद के रूप में प्रतीत होते हैं। वह समझने
वाले की अशक्ति है। जिससे वह निरंशस्फोट का ग्रहण नहीं कर पाता। वास्तव में वे वर्णावयव
आदि शब्द में नहीं हैं। किन्तु यह बीच में जो शब्द भ्रम होता है वह स्फोट के ग्रहण में
सहायक बनता है और स्फोट के ग्रहण का उपाय है। जैसे दूर के पेड़ को भ्रम से हाथी समझ
लिया जाय फिर उसके ठीक रूप समझने के प्रयत्न करने पर यह पता चल जाता है कि वह
पेड़ है। जैसे वर्णादिकों में जो विभाग की प्रतीति होती है वह असत्य है उसी असत्य से
सत्य स्फोट की प्रतीति होती है ॥ ८५ ॥

१०० वा. १ । ८
ननु स्फोटस्यैकत्वे पदानां वाक्यानां च भेदः किंनिबन्धन इत्यत आह—
स्फोट एक है फिर भी वर्ण, पद, वाक्य आदि भेद उचित है। क्योंकि—
भेदानुकारः ज्ञानस्य वाचश्चोपप्लवो ध्रुवः ।
क्रमोपसृष्टरूपा वाग् ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम् ॥ ८६ ॥
यतः अभिन्नमपि ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयं किञ्चन ज्ञेयंविषयीकृत्यैव व्यवहारावि-
षयः यतश्च अक्रमापि स्फोटरूपा वाक् क्रमेण घटः पटः इत्यादिध्वनिगतभागक्रमेण-
उपसृष्टं संसृष्टं रूपं यस्याः सा क्रमोपसृष्टरूपा व्यञ्जकध्वनिविशेषगतक्रमेणैवोप-
लब्धियोग्या अतः घटज्ञानं पटज्ञानमिति ज्ञेयरूपोपग्राहितया ज्ञानस्य घट इति
पट इति व्यञ्जकध्वनिगतक्रमोपग्राहितया वाचश्च भेदानुकारः भेदरूपानुगमरूपः
ज्ञाने विषयावभासरूपः स्फोटे वर्णपदावभासरूप उपप्लवः उपसर्गः कल्पना
ध्रुवो नियत इत्यर्थः ॥ अत्र अप्रकृतज्ञानभेदनिरूपणस्यासम्बद्धत्वं माभूदिति 'ज्ञान-
स्येव वाचो भेदानुकाररूप उपप्लव' इति उपमालङ्कारो व्यङ्ग्य इति ध्येयम् ।
जैसे ज्ञान एक है किन्तु व्यवहार में किसी ज्ञेय में नियत है। वैसे अक्रमस्फोट रूपी वाक्
भी व्यञ्जक ध्वनिक्रम से प्रतीत होती है अतः ज्ञेयरूपता स्वीकार करने वाले ज्ञान का और घट
पट आदि व्यञ्जक ध्वनि गत क्रम वाली वाणी का भेदानुकार (अर्थात् ज्ञान में विषयावभास-
रूप और स्फोट में वर्णपदावभासरूप ) उपसर्ग की कल्पना भी नियत है।
एतदुक्तं भवति—यथा विवादाध्यासिता संवित्स्वाभाविकभेदशून्या उपाधि-
परामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदत्वाद्गगनवदिति अनुमानेन एकस्या एव संविदो गग-
नस्येवोपाधिभेदेन घटज्ञानं

आद्यसंख्याग्रहणम् एकत्वादीनां संख्यानां ग्रहणम् ज्ञानं प्रतिपत्तये शतत्वादीनां
उपायः तथा वाक्यस्फोटप्रतिपत्तये शब्दान्तरश्रुतिः अवान्तरदेवदत्तादिपदश्रवणमु-
पाय इत्यर्थः। शतत्वादिसंख्याया अयमेकः अयमेक इत्येवंरूपापेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन प्रका-
रान्तरेण ग्रहीतुमशक्यतया तद्ग्रहणेच्छायामेकत्वादिसंख्याग्रहणं तद्ग्रहणोपायः
प्रथमं गृह्यते शतत्वरमैकत्वप्रत्ययेन ततोऽत्यन्तविलक्षणायाः शतत्वादिसंख्यायाः
प्रत्ययम् एवं वाक्यस्फोटस्य वर्णपद्भिन्नत्वेऽपि वर्णपदग्रहणं अखण्डवाक्यप्रत्ययोपाय
इति भावः ॥ ८७ ॥
जैसे सौ संख्या और एक संख्या परस्पर भिन्न है फिर एक संख्या का ज्ञान सौ
संख्या के ज्ञान में सहायक है। वैसे वाक्य स्फोट और वर्ण तथा पद परस्पर भिन्न हैं फिर भी
वाक्य के बीच के पदों की प्रतीति वाक्य स्फोट की प्रतीति में उपाय है ॥ ८७ ॥
इदानीं वाक्ये पदाभावे पदे वर्णाभावे वर्णे वर्णावयवाभावे च सति वाक्यादि