वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६१
यदाहुः—'तत्र सर्वैः प्रतीयेत शब्दः संस्क्रियते यदि' इति। न च केन रूपेण ध्वनेः
संस्कारजनकत्वं न हि संस्कारजननानुगुणं किंचिद्रूपं ध्वनावुपलभ्यते इति वाच्यम्
ध्वनेः शब्दजनकत्वं केन रूपेणेति पर्यनुयोगस्य शब्दोत्पत्तिवादिनोऽपि सम्भवात् ।
तद्भावभावितामात्रेण कार्यानुमेयातीन्द्रियशक्त्या समाधाने तु मन्मतेऽपि अभिव्य-
क्त्यनुमेय-अनिगतातीन्द्रियशक्त्या समाधानसम्भवात् । ननु शब्दविजातीयस्य
ध्वनेः कथं व्यञ्जकत्वमिति चेत् घटविजातीयस्य दीपस्य शब्दविजातीयस्य श्रोत्रस्य
वा कथं व्यञ्जकत्वमिति पश्य ! तदुक्तं श्लोकवार्तिके—
'न च पर्यनुयोगोऽत्र केनाकारेण संस्कृतिः
उत्पत्तावपि तुल्यत्वाच्छक्तिश्चाप्यतीन्द्रिया ॥
नित्यं कार्यानुमेयात्र शक्तिः किमनुयुज्यते ।
तद्भावभावितामात्रं प्रमाणं तत्र गम्यते ॥
अतोऽतीन्द्रिययैवैते शक्ता शक्तिमतीन्द्रियम् ।
इन्द्रियस्याऽऽदधानाः स्युः शब्दाभिव्यक्तिहेतवः ॥
व्यञ्जको नान्यजातिश्चेच्छ्रोत्रं शब्दस्य ते कथम् ।
पार्थिवानां घटादीनां प्रदीपादिश्च तैजसः ॥' इति ।
द्वितीयं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति—
जो लोग दूसरा पक्ष मानते हैं । उनका मत ह कि—
विषयस्य तु संस्कारस्तद्गन्धप्रतिपत्तये ॥ ७९ ॥
यथा विषयस्य तैलादेर्गन्धस्य—आतपेन, आतपशुष्कायाश्च पृथिव्या गन्धस्य
उदकेन, संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये पृथिवीगन्धप्रतिपत्तये क्रियते न घ्राणेन्द्रि-
यस्य संस्कारः तथा सति संस्कृतासंस्कृतयोः पृथिवीगन्धयोर्भेदो न स्याद्विशेषाभावात्।
तथा ध्वनिभिरपि शब्दस्यैव संस्कारः क्रियते न श्रोत्रस्येति भावः । यदाहुः श्लोक-
वार्तिककाराः—'सकृच्च संस्कृतं श्रोत्रं सर्वशब्दान् प्रबोधयेत् । घटाद्योन्मीलितं चक्षुः
परं न हि न बुध्यते ॥' इति ॥ ७९ ॥
जब पृथिवी गर्मी से तप जाती है और हम उसका गन्ध जानना चाहते हैं तब उस पर
पानी गिरा कर उसके गन्ध का ग्रहण ठीक रूप से कर लेते हैं । यहाँ गन्ध ग्रहण के लिए
विषय ( पृथिवी ) में संस्कार करते हैं घ्राणेन्द्रियों में नहीं ॥ ७९ ॥
तृतीयं पक्षं दृष्टान्तद्वारा उपपादयति—
जो लोग तीसरा मत मानते हैं । उनका मत है कि—
चक्षुषः प्राप्यकारित्वे तेजसा तु द्वयोरपि ।
विषयेन्द्रिययोरिष्टः संस्कारः स क्रमो ध्वनेः ॥ ८० ॥
यथा चक्षुषः प्राप्यकारित्वे विषयदेशं गत्वा विषयग्राहकत्वे तेजसा आलो-
केन प्रदीपादिना द्वयोरपि विषयेन्द्रिययोः विषयदेशं गतस्येन्द्रियस्य विषयस्य च