वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

द्रुतमिति ह्रस्वदीर्घयोस्तु नैवमनुभव इति तत्र विषयभेद एव इति वृत्तिभेदेऽपि
वर्णस्य भेदो न गृह्यते¹ इति सर्ववृत्तिषु तत्कालत्वम् । यदाहुर्वार्त्तिककाराः- 'सिद्धं
त्ववस्थिता वर्णा वक्तुश्चिराचिरवचनाद् वृत्तयो विशिष्यन्ते' इति । अत्र प्रदीपः
'सर्वासु वृत्तिषु न वर्णानामुपचापापचयौ यथा गन्तॄणामालस्यादिभेदाद् गतिभेदेऽपि
न मार्गभेद इत्यर्थः' इति । आलस्यादिनोच्चारणक्रियया वैकृतध्वनिभेदेऽपि न वर्ण-
स्वरूपभेद इति भावः । वक्तुश्चिराचिरवचनात् चिराचिरकालोच्चारणजनकयत्नात्
जायमानवैकृतध्वनेरुपलब्धीनामेव भेदः केवलं वृत्तयो भिद्यन्ते न वर्णा इति भावः ।
ह्रस्वदीर्घप्लुतास्तु² स्वत एव भिन्नाः भिन्नैर्ध्वनिभिर्व्यज्यन्त इति युक्तस्तेषां कालभेदः ।
तदुक्तं श्लोकवार्त्तिके—वर्णान्तरत्वमेवाहुः केचिद् दीर्घप्लुतादिषु । नहि द्रुतादि-
वत्तत्र प्रयोगो नान्तरीयकः इति ॥ यदाहुर्महाभाष्यकाराः 'भेर्याघातवत्' इति
वार्त्तिकव्याख्याने 'तद्यथा भेर्याहन्ता भेरीमाहत्य कश्चिद्विंशतिपदानि गच्छति कश्चित्
त्रिंशत् कश्चिचत्वारिंशत् स्फोटस्तावतानेव, ध्वनिकृता वृद्धिः' इति अत्र कैयटः भेरी-
माहन्तीति भेर्याघातः उपलब्धिसामान्ये दृष्टान्तः । यथा प्रयत्नवशादुत्पन्नो भेरीशब्दः
कश्चिदल्पकालमुपलभ्यते कश्चिच्चिरं कश्चिच्चिरतरं च एवं वृत्तिषूपलब्धीनां कालभेदो
विषयस्य न भेद' इति ॥ 'ननु दृष्टान्ते ध्वनेरुपलभ्यमानस्य भेदो न तथेह वर्णस्य
द्रुतादिष्विति वैषम्यमत आह उपलब्धिसामान्य इति । यथा तत्र ध्वनेस्तावत्काल-
मुपलम्भस्तथापि तत्तद्वृत्तौ तावत्तावत्कालं तत्तदभिव्यञ्जकरूपरूपितत्वेन परि-
च्छिन्नस्यैव स्फोटस्योपलम्भमात्रमित्येतावत्येव दृष्टान्तः न चैतावता स्फोटभेदः
परिदृश्यमानकालभेदस्योपलब्धिगतत्वादिति तात्पर्यम् । एक एव स्फोटस्तत्तद्गुणैस्तत्त-
द्रूपेणाभिव्यज्यत इति' इत्युद्योतः ॥
ननु यदि नित्यः शब्दस्तर्हि तस्य कुतो न सर्वदोपलम्भ इति चेदत्र तपरसूत्रे
भाष्यकृतः 'स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुणः' इति स्फोटोपलब्धिप्रतिबन्धकस्ति-
मितवाय्वपसारणद्वारा स्वधर्मरूपिततदुपलब्धिहेतुत्वेन ध्वनिः स्फोटाख्यस्य शब्दस्य
गुण उपकारक इति तदर्थः । एतदुक्तं भवति—'स एवायमकार' इति प्रत्यभिज्ञाना-
त्स्फोटस्य नित्यत्वे सिद्धे सर्वदा तदुपलम्भाभावो व्यञ्जकाभावकृतः न तु स्वाभाव-
कृतः तथा मेघान्धकारे विद्युज्जन्मना घटबुद्धिर्न चिरमनुवर्तते तत्र व्यञ्जकाभाव एव
कारणम् न तु घटाभावः । तदाहुः श्लोकवार्त्तिककाराः 'सत्त्वेव साधनाभावाच्छब्दो-
१. भेदो न गृह्यत इति । ध्वनिः शब्दगुण इति भाष्ये ध्वनिर्शब्देन वर्णाः वैकृतध्वनिश्च
उभयोऽपि शक्ताभिव्यञ्जकत्वात्, तत्र वैकृतध्वनेः स्फोटस्य तद्रूपेण पुनः पुनरभिव्यक्तिः कार्यं-
मिति न तदभिव्यक्तस्फोटस्य तत्कालत्वं ह्रस्वदीर्घप्लुतरूपस्फोटस्तु भिन्नकालावच्छिन्नैर्विजाती-
यैर्ध्वनिभिरभिव्यक्तो भिन्न इव लौकिकैर्व्यङ्ग्यगतभेदेन तद्भेदास्यापि प्रत्ययात् ॥
२. ह्रस्वदीर्घप्लुतास्तु इति । व्यञ्जकभेदेनाऽरोपितभेदा एव भिन्नैर्ध्वनिभिरभिव्यज्यन्त
इत्यर्थः ।